Adındakı ironiya: "Bərpaçı"nın sonuncu və bərpaolunmaz sükutundan - Reportaj
Şəhərin gur səs-küyündən cəmi bir neçə addım kənarda, paytaxtın Səbail rayonu ərazində zamanın öz oxunu itirdiyi və keçmişin tozlu qovluqlarda can verdiyi bir nöqtədəyik. Bura vaxtilə böyük ümidlərlə, 1992-ci ilin o təlatümlü və ümid dolu günlərində qurulmuş "Bərpaçı" Baş İdarəsinin tərk olunmuş qərargahıdır.
Adındakı o dərin məna ilə bu gün qarşımızda duran mənzərə arasındakı uçurum, insanı ilk addımdaca dərin bir sükuta qərq edir. Tarixi abidələri, keçmişin daş yaddaşını bərpa etmək üçün yola çıxan bir qurumun özünün belə bir xarabalığa çevrilməsi, zamanın ən amansız və ən dramatik ironiyasıdır.
Binanın ağ daşdan hörülmüş hasarları arxasından boylanan pəncərə boşluqları, sanki şəhərin müasir simasına qara bir kədərlə baxır. İçəri daxil olduqda bizi ilk qarşılayan soyuq külək deyil, illərin yığılıb qalmış ağır toz qoxusu və çürüməyə üz qoymuş kağızların xışıltısı olur.
Hər kərpic qırıntısı, hər sınıq şüşə parçası burada bir zamanlar mövcud olan həyatın, rəsmiyyətin və qızğın iş prosesinin qalıqlarıdır. Lakin indi bu dəhlizlərdə yalnız xatirələrin kölgələri dolaşır və hər addımımızda keçmişin bir vərəqi ayağımızın altında inildəyir.
Döşəmənin üzərində, kərpic və beton parçalarının arasında tərk edilmiş Azərbaycan Respublikasının "Əmək Məcəlləsi" kitabı diqqətimi çəkir. Bir zamanlar bu binada çalışan yüzlərlə insanın hüquqlarını qoruyan, onlara nizam-intizam aşılayan o qanunlar toplusu, indi tozun və rütubətin ixtiyarına buraxılıb. Bu mənzərə, sistemlərin və qanunların belə zamanın qarşısında necə aciz qaldığının fiziki təzahürüdür. Qanun kitabının üzərindəki toz qatı, əslində unudulmuş bir idarəçilik mədəniyyətinin üzərinə sərlimiş kəfən kimidir.
Daha irəli getdikcə mənzərə daha da qəribələşir; burada iki fərqli dövrün sənədləri eyni taleyi paylaşır. 1985-ci ilə aid, üzərində kiril qrafikası ilə "Начислительная ведомость" (Hesablama cədvəli) yazılmış saralmış kağızlar, sovet bürokratiyasının son nəfəsini bura gətirir. O rəqəmlər, o imzalar vaxtilə kimlərinsə ruzisi, kimlərinsə aylıq zəhmətinin hesabatı idi. İndi isə o insanların adları da, çəkdikləri zəhmət də bu kimsəsiz binanın künclərində adsız-sansız çürüməyə məhkum edilib.
Pəncərə kənarında tərk edilmiş boz rəngli "Daxili İşlər" (Дело) qovluğu, sanki bu binanın sonuncu şahididir. Qovluğun içindəki vərəqlər küləyin təsirindən vərəqləndikcə, sanki bina öz hekayəsini bizə danışmağa çalışır. Bəlkə də bu qovluğun içində hansısa qədim bir məscidin və ya karvansaranın bərpa layihəsi gizlənib. Lakin o layihə heç vaxt reallaşmadı və ya reallaşsa da, onu idarə edən mərkəz özü bu gün bərpa olunmaz hala düşdü.
Binanın daxili divarları sanki bir sənət qalereyasının qaranlıq tərəfini xatırladır. Vaxtilə dövlət idarələrinə xas olan o soyuq turkuaz boyaların üzərində indi rəngarəng qraffitilər "meydan sulayır". "YANA", "LEMA", "RESPONSER" kimi imzalar, bu ölü binanın divarlarına yeni, lakin xaotik bir can verməyə çalışıb. Bu, keçmişin rəsmi sükutu ilə bu günün küçə üsyanının qəribə bir harmoniyasıdır. Gənclərin rəngli boyaları, köhnə suvaqların tökülmüş yerlərini yamamaq əvəzinə, dağıntını daha da qabardır.
Dəhlizlərin bəzi hissələrində tavanın tamamilə yanaraq kömürə çevrildiyini görmək olar. Yanğın bu binanın taleyinə vurulmuş sonuncu və ən ağrılı möhür olub. Qara tüstü izləri divarlarda qorxulu naxışlar yaradıb, sanki alovlar burada qalan sonuncu sənədləri də udmaq istəyib. Yanmış taxta qoxusu hələ də divarlara hopub və bu, binanın sadəcə zamanla deyil, həm də odla mübarizə apardığını göstərir.
Binanın mərkəzi dəhlizi boyu uzanan otaqlar, indi qaranlıq mağaraları xatırladır. Qapıların yerində qalan boşluqlar, bir zamanlar bura daxil olan mühəndislərin, memarların və bərpaçıların tələsik gedişindən xəbər verir. Onlar sanki hər şeyi olduğu kimi qoyub, sadəcə canlarını bu çökən sistemdən qurtarmağa çalışıblar. Hər otaqda bir hekayə yarımçıq qalıb, hər masanın (əgər hələ də qalıbsa) üzərində bir imza çatışmır.
Pəncərədən çölə baxdıqda, təbiətin bu beton yığınına necə qalib gəldiyini görürük. Ağacların budaqları sındırılmış şüşələrdən içəri uzanaraq, otaqların ortasına qədər gəlib çatır. Təbiət sanki "Bərpaçı"nın edə bilmədiyini edir – binanı özününküləşdirərək onu "yaşıl bir məzarlığa" çevirir. İnsan əlinin yaratdığı və sonra tərk etdiyi bu məkanda indi bitkilərin və küləyin hökmranlığı başlayıb.
Bu binanın 2000-ci illərin əvvəllərində ləğv olunması, əslində bir dövrün qapanması idi. 1992-ci ilin o xaotik quruculuq həvəsi, yeni minilliyin gəlişi ilə öz yerini başqa strukturlara verdi. Lakin bu keçid prosesində yaddaşın beləcə tərk edilməsi, sənədlərin zibilliyə atılması milli arxiv yaddaşımızda böyük bir boşluq buraxdı. Biz burada sadəcə bir bina deyil, həm də itirilmiş bir institusional yaddaş görürük.
Ayağımızın altındakı hər kağız parçası əslində bir sualdır: Biz niyə qoruya bilmirik? Tarixi bərpa etmək iddiasında olanlar, öz tarixlərini niyə belə asanlıqla ayaq altına atdılar? Bu suallar kimsəsiz dəhlizlərdə əks-səda verir, lakin cavab verəcək kimsə yoxdur. Divarlardakı anarxiya simvolları isə sanki bütün bu suallara verilən ən qısa və ən amansız cavabdır.
Binanın xarici həyətindəki səliqəsizlik və dağıntı, əslində daxildəki mənəvi çöküşün vizual davamıdır. Atılmış şinlər, beton bloklar və hər tərəfə səpələnmiş tikinti tullantıları buranı şəhərin ortasında bir "yad cisim" halına gətirib. Hər gün yüzlərlə insanın yanından keçib getdiyi bu yer, əslində hamımızın gözü qarşısında yox olan bir keçmişdir. Biz sadəcə binanı deyil, həm də o binanın daxilindəki idealları tərk etmişik.
Buradakı səfərimizin sonuna yaxınlaşdıqca, "Bərpaçı" adının ağırlığı daha da hiss olunur. Bərpa etmək – yaşatmaq deməkdir, bərpa etmək – gələcəyə ötürmək deməkdir. Lakin bu bina bizə yalnız "məhv olmağı" və "unudulmağı" öyrədir. Sənədlərin üzərindəki o solğun möhürlər, vaxtilə hər şeyin nə qədər rəsmi və mühüm olduğunu xatırlatsa da, indi onlar sadəcə makulaturadan başqa bir şey deyil.
Bu xarabalıqların arasından çıxarkən, arxamıza baxdıqda binanın sonuncu pəncərəsinin də qaranlığa büründüyünü görürük. 1992-ci ilin ümidi ilə 2026-cı ilin reallığı burada, bu tozlu arxivlərdə üz-üzə gəlib. "Bərpaçı" artıq yoxdur, onun sənədləri isə küləyin ixtiyarında şəhərin küçələrinə səpələnir. Bu, bir idarənin deyil, bütöv bir yanaşmanın və bir dövrün səssiz-səmirsiz dəfn mərasimidir.
Sonda anlayırıq ki, ən vacib bərpa daşda və ya kağızda deyil, yaddaşda olmalıdır. Əgər biz öz keçmişimizi, öz arxivimizi belə asanlıqla oda və toza qurban veririksə, gələcəyi hansı bünövrə üzərində bərpa edəcəyik? "Bərpaçı" Baş İdarəsinin qalıqları, bu gün bizə binaların deyil, əslində ruhumuzun və yaddaşımızın bərpaya ehtiyacı olduğunu hayqırır.
Bərpaçının bərpasına gəldikdə isə bu qurum ləğv olunmuş idarədir. Sadəcə təklif edərdik ki, özü bərpa olmasa da arxivi işçilərinin sənədləri bərpa olsun.
16:48 10.03.2026
Oxunuş sayı: 91
