Yeni müharibələr gözlənilir: Dünyanın axırı hara gedir?

"Dünya iqtisadiyyatı və Azərbaycan"(Layihənin ideya müəllifi, professor Rüfət Quliyevdir) 

Müasir dünya mürəkkəb və ziddiyyətli bir mərhələdən keçir. Qlobal iqtisadi sistemdə baş verən dəyişikliklər, artan geosiyasi gərginliklər və davam edən regional müharibələr beynəlxalq münasibətlərin xarakterini ciddi şəkildə dəyişdirir. Bu gün artıq aydın görünür ki, dünya təkcə siyasi deyil, eyni zamanda dərin iqtisadi transformasiya dövrünü yaşayır və bu proseslərin təsiri bütün qitələrdə hiss olunur.

Son illərdə inflyasiya, işsizlik, borclanma siyasətinin genişlənməsi və iqtisadi bərabərsizliyin artması qlobal iqtisadi gündəliyin əsas mövzularına çevrilib. Bununla paralel olaraq beynəlxalq təhlükəsizlik mühiti də getdikcə daha qeyri-sabit xarakter alır. Müxtəlif regionlarda baş verən silahlı münaqişələr və geosiyasi rəqabət yalnız ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının inkişaf trayektoriyasına təsir göstərir.

Eyni zamanda beynəlxalq hüquq və qlobal idarəetmə mexanizmləri də ciddi sınaq qarşısındadır. Uzun illər beynəlxalq sabitliyin təmin edilməsində əsas rol oynayan institutların nüfuzu və effektivliyi barədə suallar getdikcə daha çox səsləndirilir. Bir çox hallarda beynəlxalq qərarların icra olunmaması və böyük güclərin rəqabəti mövcud sistemin imkanlarının məhdud olduğunu göstərir.

Belə bir mürəkkəb şəraitdə dünya iqtisadiyyatında və beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən proseslərin səbəblərini, onların arxasında dayanan iqtisadi maraqları və mümkün nəticələrini təhlil etmək xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Mövcud qlobal tendensiyaların düzgün qiymətləndirilməsi həm regional, həm də beynəlxalq səviyyədə gələcək inkişaf istiqamətlərini anlamaq baxımından vacibdir.

Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin 4 çağırış deputatı (III, IV, V, VI) iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:

"Əsas iqtisadi problemlərdən biri, təbii ki, inflyasiyadır. Bəşəri problemlərin də böyük hissəsi məhz inflyasiya ilə bağlıdır. Digər əsas problem isə işsizlikdir. Biz bundan əvvəl də inflyasiyanın bir çox təməl formalarını qeyd etmişdik. Ondan törəyən başqa formalar da mövcuddur – məsələn, şrinkflasiya, stelsflyasiya başqaları mövcuddur. Son 20 ildə isə bəşəriyyət üçün ən böyük bəlalardan biri davam edən müharibələrdir.

Biz bundan əvvəl də qeyd etmişdik ki, Yer kürəsində təxminən 25 ölkədə ya müharibə gedir, ya da müəyyən müddət dayandırıldıqdan sonra yenidən alovlanır. Yəni müharibə ocaqları faktiki olaraq daimi xarakter daşıyır.

Bunu təsdiqləmək üçün son günlərdə Pakistanla Əfqanıstan arasında gedən ciddi hərbi əməliyyatları misal göstərmək olar. Bu prosesin sonunun necə olacağı hələ ki, bəlli deyil. Ümid edək ki, vəziyyət nəzarət altına alınacaq. Pakistanın təxminən 170 nüvə raketinə sahib olması faktı mövcuddur. Hətta belə bir rəqəm də səsləndirilir ki, Pakistanda nüvə silahının sayı Böyük Britaniyadan daha çoxdur. Bu isə son dərəcə təhlükəli bir vəziyyət yarada bilər. Çünki nüvə silahından istifadə bəşəriyyət üçün faktiki olaraq total fəlakət deməkdir və Yer kürəsinin məhvinə qədər gedib çıxa bilər.

Biz bununla bağlı fikirlərimizi əvvəlki analitik materiallarda da bölüşmüşük. Bütün rəqəmlər və faktlar orada mövcuddur və insanlar istəsələr arxiv materiallarına baxa bilərlər.

Müharibələr bəzən müəyyən müddət səngiyir, lakin çox keçmədən eyni ərazilərdə yenidən alovlanır. Pakistan–Əfqanıstan hərbi qarşıdurması artıq 130 ildən çoxdur ki, davam edir. Bəzən bir-iki il sakitlik yaranır, sonra isə yenidən gərginlik başlayır.

Hazırda qlobal miqyasda əsas problem Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibədir. Ukrayna tərəfinə aparıcı Qərb ölkələrinin dəstək verdiyini görürük. Faktiki olaraq Rusiya həm iqtisadi, həm də hərbi baxımdan Qərb ölkələri ilə qarşıdurma vəziyyətindədir. Rus siyasi leksikonunda buna “dolayı müharibə” deyilir.

Gələcəkdə daha böyük problemlər də yarana bilər. Məsələn, əgər Çin Tayvana hərbi müdaxilə etsə, bu, qlobal miqyasda çox ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Çünki Tayvanın arxasında Avropa ölkələri və başda ABŞ olmaqla Qərb dayanır. Bu, qaçılmaz təhlükə kimi qiymətləndirilir. Bu o demək deyil ki, yaxın aylarda müharibə başlayacaq, lakin belə bir ssenari baş versə, onun nəticələri bütün bəşəriyyət üçün son dərəcə ağır olacaq.

Qlobal problemlərdən biri də ABŞ-nin İrana göstərdiyi təzyiqlərdir və  müharibədə artıq başlayıb. Bundan başqa, İranın proksi müharibələrdə iştirakı, yəni qonşu ölkələrdə müxtəlif qruplara iqtisadi, maliyyə və hərbi dəstək verməsi tamamilə dayandırılmalıdır. Buraya Hizbullah və digər təşkilatlar daxildir. Son illərdə İran öz əhalisinin sosial rifahını yaxşılaşdıra bilmədiyi halda, Livana və müxtəlif proksi qruplara milyardlarla dollar vəsait yönəldib. Bu qrupların bir çoxu terrorçu təşkilatlar kimi qiymətləndirilir və İranın xüsusi strukturlarının nəzarəti altında fəaliyyət göstərirlər.

Kuba məsələsinə də toxunmaq lazımdır. Doğrudur, Donald Tramp bu problemi guya sülh yolu ilə həll etmək istədiyini bildirir. Lakin Kubaya qarşı enerji məhdudiyyətləri, sanksiyalar və iqtisadi təzyiqlər davam edərsə, ölkənin iqtisadi sistemi buna tab gətirə bilməz. Kuba üçün neft, qaz və digər enerji resursları həyati əhəmiyyət daşıyır.

Hazırda Kubada ciddi enerji qıtlığı müşahidə olunur. Bu çatışmazlıq 90 faizdir və cəmi 10 faizlə onlar öz enerji həyatlarını qurmağa çalışırlar. Artıq vəziyyət o həddə çatıb ki, mülki aviasiya belə normal fəaliyyət göstərə bilmir. Bu prosesin necə yekunlaşacağı isə hələ ki, qeyri-müəyyəndir". 

Professor digər böyük iqtisadi problemlərdən biri də qlobal borclanma siyasəti olduğunu bildirib:

"Hərbi xərclərlə yanaşı, demək olar ki, bütün planet üzrə dövlət borcları sürətlə artır. Bəzi hesablamalara görə bu artım 20 faiz, digər hesablamalara görə isə 30 faiz civarındadır və proses davam edir.

Məsələn, ABŞ-nin dövlət borcu artıq 39 trilyon dollara yaxınlaşır. Bir neçə ay əvvəl bu rəqəm 38 trilyon dollar idi. Sadə riyazi hesablamalar göstərir ki, ABŞ hər il təxminən 1 trilyon dollara yaxın vəsaiti yalnız dövlət istiqrazlarının faiz ödənişlərinə sərf edir. Bu isə borcun daha da artmasına səbəb olur və son dərəcə ciddi problemdir.

Bu proseslərin səbəblərini biz dəfələrlə qeyd etmişik. Əsas səbəb ondan ibarətdir ki, dünya iqtisadiyyatı artıq əvvəlki – klassik mexanizmlərlə işləyə bilmir. Son 15–30 ildə formalaşmış iqtisadi model ciddi dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu dəyişikliklər həm iqtisadi, həm sosial, həm də siyasi göstəricilərdə açıq şəkildə özünü göstərir.

Məsələn, artıq inkişaf etmiş Qərb ölkələrində iki partiyalı siyasi sistemin özünə belə skeptik münasibət formalaşmağa başlayıb. G7 ölkələrində tez-tez siyasi “sunamilər” baş verir, siyasi rəqiblər arasında qarşıdurma kəskinləşir və nəticədə əhalinin siyasi sistemə olan inamı azalır. Bunun bariz nümunələrindən biri Fransadır. Son illərdə bu ölkədə siyasi sistem daxilində ciddi dəyişikliklər və kəskin siyasi mübarizə müşahidə olunur.

Bu proseslərin kökündə dünya iqtisadiyyatının qeyri-normal inkişafı dayanır. Nominal rəqəmlərə baxdıqda iqtisadi artım görünür. Lakin real göstəricilər nəzərə alındıqda bu artım demək olar ki, sıfıra yaxınlaşır. Yəni reallıqda iqtisadi inkişaf gözlənildiyi qədər müsbət deyil.

Təxminən beş il əvvəl beynəlxalq münasibətlərdə “alarmizm” termini geniş istifadə olunmağa başladı. Alarmizm – həddindən artıq qorxu və narahatlıq deməkdir. Bu termin beynəlxalq vəziyyətin təsvirində getdikcə daha çox işlədilir və artıq siyasi leksikona daxil olub.

Bu qorxunun əsas səbəblərindən biri dünya iqtisadiyyatında yaranmış problemlərdir. Çünki istənilən siyasət, əslində, iqtisadiyyatın nəticəsidir.

BMT ekspertlərinin təxminən on il əvvəl verdiyi qiymətləndirməyə görə, dünya əhalisinin cəmi 1 faizi qlobal ÜDM-in təxminən 55 faizinə nəzarət edir. Dünya üzrə daşınar və daşınmaz əmlakın böyük hissəsi də məhz onların əlində cəmləşib.

Son on ildə bu proses daha da dərinləşib. Həmin 1 faiz daxilində də daha kiçik bir qrup – ən varlı təbəqə – sürətlə varlanmağa davam edir. Bunun fonunda isə kasıb əhalinin vəziyyəti daha da ağırlaşır. Vaxtilə iqtisadiyyatda “pauperizm” adlanan anlayış bu gün qlobal problemə çevrilib. Bu, insanların gündə bir və ya iki dollar gəlirlə yaşaması deməkdir.

Eyni zamanda orta sinif sürətlə azalır.

Halbuki orta sinif həm iqtisadiyyatın, həm də demokratiyanın əsas sütunlarından biri hesab olunur. Qərb ölkələrində bu təbəqəyə uzun illər xüsusi önəm verilib. Bu gün isə orta sinfin gələcəyi ciddi sual altındadır.

Bütün bunlar beynəlxalq hüquqa, diplomatiyaya və qlobal idarəetmə sisteminə də təsir göstərir.

Burada BMT-nin son qırx ildə nüfuzunun zəifləməsindən də danışmaq lazımdır. Son qırx ildə baş vermiş müharibələrin böyük hissəsi BMT Təhlükəsizlik Şurasının tam razılığı olmadan başlayıb. Bu isə beynəlxalq hüquq sisteminin ciddi şəkildə pozulması deməkdir.

Buna misal olaraq İraq müharibəsini, Liviyadakı hərbi əməliyyatları, Yuqoslaviyanın bombalanmasını, Əfqanıstandakı müharibəni göstərmək olar.

Azərbaycanın öz təcrübəsi də bunu təsdiqləyir. Otuz il ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistanın işğalçı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərindən çıxmasını tələb edən dörd qətnaməsi olsa da, bu sənədlər icra olunmadı. Bu da göstərir ki, BMT faktiki olaraq dişsiz beynəlxalq təşkilata çevrilib".

O, hazırda BMT-nin ciddi maliyyə problemləri ilə üzləşdiyini deyib:

"BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş bəyan edib ki, təşkilat maliyyə böhranı ilə üz-üzədir. ABŞ-ın BMT-yə təxminən 4 milyard dollar borcu olduğu bildirilir.

Ümumilikdə 193 üzv dövlətdən yalnız 25-i öz maliyyə öhdəliklərini tam yerinə yetirib ki, onlardan biri də məhz Azərbaycandır. Hansı ki, 2026-cı il üzrə olan maliyyə öhdəliyini biz tam yerinə yetirmişik. 

Sülh Şurası ilə bağlı isə Donald Trampın səsləndirdiyi fikirlər də var. O qeyd edir ki, Sülh Şurası BMT tərəfindən nəzarət altında saxlanılmalıdır və bu proses BMT-nin nəzarəti ilə həyata keçirilməlidir. Bununla yanaşı, cənab Prezidentin də bir neçə dəfə vurğuladığı kimi, hazırkı mərhələdə BMT-nin mövqeyi və ümumilikdə beynəlxalq hüquq sistemi zəifləyib. Məhz buna görə də artıq bir çox ekspertlər hesab edir ki, bəşəriyyət yeni bir beynəlxalq sistem üzərində işləməyə başlamalıdır.

Nəticə etibarilə, bütün bu müharibələrin kökündə iqtisadi maraqlar dayanır. Bir çox münaqişələr resursların, logistika yollarının və strateji ərazilərin nəzarətinə görə baş verir.

Məsələn, Əfqanıstanın ərazisində təxminən 3 trilyon dollar dəyərində nadir metallar və minerallar olduğu hesab edilir. Bu səbəbdən müxtəlif böyük dövlətlər regiona xüsusi maraq göstərir.

ABŞ-ın İrana qarşı siyasətində də əsas motivlərdən biri enerji resursları üzərində nəzarət məsələsidir. İran dünyanın ən böyük neft və qaz ehtiyatlarına malik ölkələrindən biridir. Əgər bu resurslar üzərində nəzarət əldə olunsa, bu, gələcək onilliklər üçün böyük iqtisadi və siyasi üstünlük deməkdir".

Elmir Heydərli