Onu bağışlamaq olarmı? – Şövkət Ələkbərovanın anım günüdür
Azərbaycan musiqi mədəniyyətində elə sənətkarlar var ki, onların adı sadəcə bir ifaçı kimi yox, bütöv bir dövrün, bir sənət məktəbinin və milli estetik düşüncənin simvolu kimi çəkilir. Şövkət Ələkbərova məhz bu nadir adlardandır. Bu gün – 7 fevral – onun həyatdan köçdüyü gündür. Lakin bu tarix təkcə bir ölüm günü deyil. Bu gün Azərbaycan musiqisinin yaddaşında dərin iz buraxmış bir sənət yolunun yenidən xatırlanması, səs yaddaşımızın bir daha vərəqlənməsi günüdür.
Şövkət Ələkbərovanın səsi fiziki olaraq susduğu gündən illər keçsə də, onun ifaları zamanın sükutuna qarışmayıb. Əksinə, hər ötən il bu səs daha aydın eşidilir, daha dərindən duyulur. Onun oxuduğu mahnılar, muğamlar, kino musiqiləri yeni nəsillər üçün də mənəvi dayağa çevrilir, çünki bu səsdə saxtalıq yox idi – bu səsdə həyat vardı, ağrı vardı, sevgi və sədaqət vardı. Elə buna görə də Şövkət Ələkbərova bu gün təkcə xatırlanmır, daha da çox sevilir.
Şövkət Feyzulla qızı Ələkbərova 1922-ci il oktyabrın 20-də Bakıda dünyaya gəldi. Onun doğulduğu ailə mühitində musiqi adi bir məşğuliyyət deyildi, həyatın ayrılmaz parçası idi. Anası qadınlardan ibarət orkestrdə tar ifa edir, atası isə xalq musiqisini, muğamı, aşıq sənətini böyük məhəbbətlə sevirdi. Bu mühitdə böyüyən bir uşağın musiqidən uzaq qalması mümkün deyildi. Balaca Şövkət musiqini sadəcə dinləmirdi, onun içində böyüyürdü. Evdə səslənən tarın, kamançanın, zərb alətlərinin ahəngi onun yaddaşına sadəcə uşaqlıq xatirəsi kimi yox, gələcək sənət yolunun təməli kimi həkk olunurdu.
On iki yaşında kamança sinfinə daxil olması təsadüfi bir seçim deyildi. Bu artıq formalaşmaqda olan bir sənət yolunun ilk ciddi addımı idi. Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbində Hüseynqulu Sarabskinin sinfində aldığı təhsil Şövkət Ələkbərovanın dünyagörüşünü, sənət məsuliyyətini və ifa mədəniyyətini formalaşdırdı. Bu illər onun üçün təkcə musiqi texnikasının öyrənildiyi dövr deyildi; burada o, səhnənin məsuliyyətini, sənətə sədaqətin nə demək olduğunu dərk etdi.
1937-ci ildə bədii özfəaliyyət kollektivlərinin müsabiqəsində iştirakı onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Gənc Şövkət Ələkbərovanın ifası Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Səid Rüstəmov kimi böyük sənətkarların diqqətini cəlb etdi. Opera Teatrının səhnəsində “Qarabağ şikəstəsi”ni oxuyarkən o, artıq sadəcə istedadlı bir gənc deyil, gələcək böyük sənətkar kimi qəbul edilirdi. Məhz bu çıxış onun peşəkar musiqi yoluna qapı açdı.
1938–1945-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti kimi fəaliyyət göstərən Şövkət Ələkbərova səhnə təcrübəsini daha da möhkəmləndirdi. 1945-ci ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi çalışmağa başlaması isə onun sənət yolunda yeni və daha məsuliyyətli bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Filarmoniya səhnəsində Şövkət Ələkbərovanın ifa üslubu tam formalaşdı. Onun dramatik messo-soprano tembrli səsi, dərin emosionallığı, lirizmi və muğam improvizasiyası dinləyiciyə təkcə musiqi yox, düşüncə və hiss ötürürdü. O, mahnını oxumurdu – o, mahnını yaşayırdı.
Şövkət Ələkbərovanın yaradıcılığında klassik poeziyaya müraciət xüsusi yer tutur. Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin “Neylərəm” qəzəli onun ifasında sadəcə oxunan bir mətn deyil, insan ruhunun etirafına çevrilmişdi. Bu qəzəl Şövkət Ələkbərovanın səsində ayrılığın, səbrin, yanğının və taleyə boyun əyməyən ruhun səsi kimi səslənirdi:
Dilbəra, mən səndən ayrı ömrü, canı neylərəm?
Təxti-tacı, mülkü-malı xanimanı neylərəm?
İstərəm vəsli-camalın ta qılam dərdə dəva
Mən sənin bimarınam, özgə dəvanı neylərəm?
Ey müsəlmanlar, bilin, yar ilə xoşdu bu cahan,
Mən ki, yardan ayrı düşdüm, bu cahanı neylərəm?
Çox dualar qılmışam mən xaliqin dərgahına,
Çün muradım hasil olmaz, mən duanı neylərəm?
Dilbər aydır, ey Nəsimi, sabir ol, qılma fəğan,
Mən bu gün səbr eyləsəm, danla fəğanı neylərəm?
Şövkət Ələkbərovanın yaradıcılığında kino da xüsusi yer tutur. O, Azərbaycan kinosunun musiqi yaddaşını formalaşdıran əsas səs sahiblərindən biri idi. Xüsusilə “Onu bağışlamaq olarmı?” filmi onun sənət yolunda ayrıca bir mərhələdir. Bu filmdə səslənən mahnılar təkcə süjetə xidmət etmirdi, insan vicdanına ünvanlanan sual idi. “Onu bağışlamaq olarmı?” sualı Şövkət Ələkbərovanın ifasında insan taleyinin, peşmanlığın və mənəvi sarsıntının səsinə çevrilmişdi. Elə buna görə də bu ifa illər keçsə də unudulmadı.
“O olmasın, bu olsun” filmində Sənəm obrazının musiqi partiyalarını onun ifa etməsi, “Görüş”, “Bəxtiyar” və digər filmlərdə səslənən mahnılar Şövkət Ələkbərovanın səsini Azərbaycan kinosunun ayrılmaz hissəsinə çevirdi.
Onun repertuarı Azərbaycan musiqisinin zənginliyini əks etdirən bir xəzinə idi. Xalq mahnıları, muğamlar, bəstəkar əsərləri onun ifasında yeni nəfəs qazanırdı. Segah, Şahnaz, Qatar kimi muğamlar onun səsində canlı improvizasiya idi. Cahangir Cahangirovun “Füzuli” kantatasında səsləndirdiyi “Məni candan usandırdı” parçası, Emin Sabitoğlunun “Şirin dil” mahnısı onun sənət zirvəsinin bariz nümunələrindəndir.
Şövkət Ələkbərova təkcə ölkə daxilində deyil, xarici səhnələrdə də Azərbaycan musiqisini layiqincə təmsil etmişdi. SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərində, eləcə də Fransa, İsveçrə, Hindistan, Misir, İran, Türkiyə və digər ölkələrdə verdiyi konsertlər onun səsinin sərhəd tanımadığını sübut edirdi.
1993-cü il fevralın 7-də Şövkət Ələkbərova bu dünyadan köçdü. Onun ömrü başa çatdı, amma sənəti bitmədi. Birinci Fəxri Xiyabanda uyuyan bu böyük sənətkar bu gün də Azərbaycan musiqisinin canlı yaddaşıdır.
Fatimə Məmmədova
17:00 07.02.2026
Oxunuş sayı: 1597
