Araşdırma

Ən-nədim və “Əl-Fihrist” əsəri - İslam mədəniyyətində ensiklopedik irs

İslam sivilizasiyasının formalaşdığı IX–X əsrlər dövrü yalnız fəlsəfə, elm və ədəbiyyatın inkişafı ilə deyil, həm də yazılı irsin toplanması, qorunması və sistemləşdirilməsi ilə xarakterizə olunur. Bu dövrdə Bağdad şəhəri mədəniyyət və elm mərkəzi kimi Yaxın Şərqin ən böyük intellektual mühitini yaratmışdı. “Beytül-Hikmə” kimi elmi ocaqların fəaliyyət göstərməsi, müxtəlif dillərdən tərcümələrin aparılması və zəngin kitab kolleksiyalarının formalaşdırılması nəticəsində elmi biliklərin toplanmasına və yayılmasına geniş imkan yaranmışdı.

Bu zəngin mühitdə fəaliyyət göstərən görkəmli şəxslərdən biri də Əbu’l-Fərəc Məhəmməd ibn İshaq ibn Əbi Yəqub ibn Nədim, yəni Ən-Nədim idi. O, yalnız kitab taciri və katib kimi deyil, həm də öz dövrünün geniş erudisiyalı mütəfəkkiri, kitabşünaslıq və biblioqrafiya ənənələrinin banilərindən biri kimi tanınmışdır. Ən-Nədimin ən böyük əsəri hesab olunan “Əl-Fihrist” həm orta əsr İslam mədəniyyətinin, həm də ümumilikdə dünya kitababşünaslığının ən qiymətli abidələrindən biridir.

“Əl-Fihrist” yalnız kitabların siyahısı deyil, həm də müəlliflər, əsərlərin mövzuları, dini-fəlsəfi cərəyanlar, müxtəlif xalqların elm və mədəniyyət tarixi haqqında geniş məlumat verən universal mənbədir. Bu əsər vasitəsilə həm İslam aləminin, həm də digər mədəniyyətlərin intellektual mənzərəsini öyrənmək mümkündür. Xüsusilə də indiyə qədər bizə gəlib çatmayan əsərlər haqqında məlumatların qorunub saxlanılması baxımından “Əl-Fihrist”in dəyəri ölçüyəgəlməzdir.

Məqalənin məqsədi Ən-Nədimin həyatını və yaradıcılıq fəaliyyətini araşdırmaq, “Əl-Fihrist” əsərinin quruluşu, məzmunu və əhəmiyyətini təhlil etməkdir. Bununla yanaşı, əsərin İslam elm tarixində, biblioqrafik ənənələrin formalaşmasında və müasir dövr tədqiqatlarında oynadığı rolu da işıqlandırmaq əsas hədəflərdən biridir.

Ən-Nədim kimdir?

Əbu’l-Fərəc Məhəmməd ibn İshaq ibn Əbi Yəqub ibn Nədim (təqribən 932–990-cı illər) İslam mədəniyyət tarixində kitabşünas və biblioqraf kimi tanınan görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir. Onun “Ən-Nədim” ləqəbi atası və ya ailəsinin kitab ticarəti ilə məşğul olması ilə bağlıdır. Belə ki, “nədim” sözü ərəb dilində həm saraylarda elmli məclis yoldaşı, həm də kitab və əlyazma ilə məşğul olan şəxs anlamlarını ifadə edirdi.

Ən-Nədim Bağdadda dünyaya gəlmiş və burada geniş təhsil almışdır. O, ərəb dili və ədəbiyyatını, fiqh və kəlam elmlərini, fəlsəfə və məntiqi, həmçinin müxtəlif dinlər və məzhəblərin tarixini dərindən öyrənmişdir. Onun əsərindəki məlumatların zənginliyi göstərir ki, müəllif yalnız nəzəri biliklərlə kifayətlənməmiş, müxtəlif kitabxanalardan və əlyazma kolleksiyalarından da istifadə etmişdir.

X əsrin ikinci yarısında Bağdad elm və mədəniyyətin mərkəzi idi. Burada müxtəlif dini-fəlsəfi cərəyanlar, elm ocaqları və kitab bazarları mövcud idi. Ən-Nədim bu mühitin fəal iştirakçılarından biri olmuşdur. O, həm katiblik etmiş, həm də kitab satışı və əlyazma köçürmə işləri ilə məşğul olmuş, bununla da zəngin kitab fondlarına çıxış əldə etmişdir.

Ən-Nədimin müxtəlif elm sahələri üzrə məşhur alimlərlə əlaqədə olduğu ehtimal olunur. Onun “Əl-Fihrist” əsərində zəngin məlumatların verilməsi də bu intellektual əlaqələrin nəticəsi idi. O, yalnız İslam alimlərinin deyil, həm də yunan, hind və fars mədəniyyətinə aid əsərlərin siyahısını vermişdir ki, bu da müəllifin geniş dünyagörüşə malik olduğunu göstərir.

Ən-Nədimin təqribən 990-cı ildə vəfat etdiyi güman olunur. Onun həyatı haqqında çox geniş məlumatlar mövcud olmasa da, ən böyük irsi “Əl-Fihrist” əsəridir. Bu əsər onun ömür yolunun və intellektual fəaliyyətinin ən parlaq göstəricisi olaraq günümüzə qədər gəlib çatmışdır.

Ən-Nədimin ən mühüm və yeganə əsəri hesab olunan “Kitāb al-Fihrist” (“Əl-Fihrist kitabı”) İslam mədəniyyət tarixində biblioqrafik xarakterli ilk böyük universal mənbədir. Əsər təqribən 987-ci ildə qələmə alınmış və müəllifin zəngin biliklərini, həmçinin yaşadığı dövrün intellektual mənzərəsini əks etdirmişdir.

Ən-Nədim bu əsəri tərtib etməklə öz dövrünə qədər yazılmış bütün mühüm kitabların, müəlliflərin və elm sahələrinin siyahısını verməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Əsərin ön sözündə o, kitabsevərlər və tədqiqatçılar üçün etibarlı bir “kitablar kataloqu” hazırladığını bildirir. Bu baxımdan “Əl-Fihrist” yalnız biblioqrafiya deyil, həm də bir növ elm və mədəniyyət ensiklopediyasıdır.

“Əl-Fihrist” 10 bölmə və 30 yarım bölmədən ibarətdir. Hər bölmə müəyyən elm sahəsini və ya dini-fəlsəfi istiqaməti əhatə edir. Əsərin quruluşunu belə ümumiləşdirmək olar:

Kitabın yazılma məqsədi, müəllifin niyyəti
Müqəddəs kitablar, ilahi vəhy və səmavi dinlər
Lüğət və qrammatika əsərləri, dilçilik
Şairlər və poeziya
Tarix, geneologiya və xəbərlər kitabları
Müxtəlif dinlər və məzhəblərin kitabları
Fəlsəfə və məntiq əsərləri
Təbiət elmləri, riyaziyyat, tibb, kimya və astronomiya
Müxtəlif elmi-fəlsəfi məktəblərin nümayəndələri
İslam alimlərinin əsərləri, Quran təfsiri, hədis və fiqh

Şərqdə təzkirəçilik ənənəsinin əsasını qoyan bu əsərdə yalnız İslam dünyası alimləri deyil, həm də qədim yunan, hind və fars mədəniyyətinə aid müəlliflər və əsərlər haqqında məlumat verilmişdir. Burada yüzlərlə müəllifin adı çəkilir və minlərlə əsər barədə qısa təsvirlər verilir. Bu isə “Əl-Fihrist”i həm biblioqrafik mənbə, həm də mədəniyyət tarixi salnaməsi kimi dəyərli edir.

Ən-Nədim əsərində yalnız kitabların adlarını sadalamamış, eyni zamanda müəlliflərin həyatından, fikirlərindən, kitabların mövzusundan da bəhs etmişdir. Bu xüsusiyyətinə görə əsər həm bibliyografiya, həm də bioqrafik məlumat kitabı funksiyasını daşıyır.

“Əl-Fihrist” əsəri yalnız X əsr İslam dünyasında mövcud olan bilikləri əks etdirməklə kifayətlənmir, həm də bütün bəşəriyyətin mədəniyyət tarixində misilsiz yer tutur. Əsərin əhəmiyyəti bir neçə aspektdə özünü göstərir:

Əsərdə 2000-dən çox müəllif və minlərlə kitabın adı çəkilir. Bu məlumatların böyük bir qismi başqa mənbələrdə qorunmamışdır. Bir çox əsərlər yalnız “Əl-Fihrist” vasitəsilə bizə məlumdur. Bu baxımdan kitab, itirilmiş mədəni irsin bərpasında əvəzsiz rol oynayır.

Ən-Nədim yalnız kitabların siyahısını verməklə kifayətlənməmiş, həm də müxtəlif məzhəblər, fəlsəfi məktəblər, dini cərəyanlar haqqında qısa izahlar vermişdir. Burada islam daxilindəki sünni, şiə, xarici və digər qolların, eləcə də maniheylik, yəhudilik, xristianlıq və zərdüştiliyin mövqelərinə dair məlumatlar vardır. Bu, əsəri X əsrin intellektual panoramasını təqdim edən ensiklopediyaya çevirir.

“Əl-Fihrist” biblioqrafik əsər kimi dünyanın ilk sistemli kitab siyahılarından hesab olunur. Ən-Nədimin təqdim etdiyi quruluş sonrakı əsrlərdə müsəlman müəlliflərə, həmçinin Avropa şərqşünaslarına təsir göstərmişdir. O, faktiki olaraq, İslam biblioqrafiya elminin banilərindən biri kimi tanınır.

Əsərdə yalnız İslam alimləri deyil, həm də qədim yunan filosofları, hind riyaziyyatçıları, fars mütəfəkkirləri haqqında məlumat verilir. Bu, əsərin universal xarakterini göstərir və Ən-Nədimin dünyagörüşünün genişliyini təsdiqləyir.

“Əl-Fihrist” eyni zamanda müasir tarixçilər, kitabxanaşünaslar, filoloqlar və dinşünaslar üçün əsas istinad mənbələrindən biridir. Avropada XIX əsrdən başlayaraq əsərin alman və ingilis dillərinə tərcümələri, tədqiqatları aparılmışdır. Bu gün də İslam elmləri, kitab tarixi və biblioqrafiya sahəsində yazılan monoqrafiyalarda “Əl-Fihrist” mühüm mənbə kimi istifadə olunur.

“Əl-Fihrist”in Avropa biblioqrafiya ənənəsinə təsiri

Dolayı yollarla təsir

- “Əl-Fihrist” əsərinin əlyazma nüsxələri Yaxın Şərqdən orta əsrlərdə İspaniya, Siciliya və digər müsəlman-xristian sərhəd bölgələrinə keçmiş ola bilər. Əndəlüs və Siciliya vasitəsilə Avropaya bir çox ərəb mənbələri ötürülmüşdü. Bu kontekstdə “Əl-Fihrist”dəki kitabların sistemli təsnifatı Avropa alimlərinə tanış olmuş ehtimal edilir.

- Xüsusən də Toledo məktəbi və XII–XIII əsr latın tərcüməçiləri ərəb elmi mənbələrini Latın Qərbinə tanıtdırmışdır. Onların arasında kitabxanaların və kataloqların təşkilinə dair təsəvvürlər də mövcud idi.

Struktur oxşarlıqlar

- “Əl-Fihrist”də mövzular üzrə təsnifat aparılması sonrakı dövrlərdə Avropada yaranmış ilk biblioqrafik kataloqlarla müqayisə olunur. Məsələn:

Conrad Gesnerin “Universal kitabxana” (1545) əsərində müəlliflər və mövzular üzrə təsnifat aparılması müəyyən mənada Ən-Nədimin işinə bənzəyir.
Avropada XIII–XVI əsrlərdə kitabxana kataloqlarının mövzu əsaslı düzülüşü ərəb təsirindən qaynaqlanmış ola bilər.

Şərqşünas alimlərin vasitəsilə təsir

- Əsərin Avropada birbaşa tanınması XIX əsrə aiddir (Flügel, Dodge və başqaları əsəri nəşr etmişlər). Lakin, ehtimal olunur ki, ondan əvvəl də bəzi hissələr şərq mənbələri vasitəsilə dolayı yolla Avropalı mütəfəkkirlərə təsir göstərmişdir.

Təsirin məhdudiyyəti

- Konkret sənədlərlə sübut etmək çətindir ki, Avropada biblioqrafiya ənənəsi birbaşa “Əl-Fihrist”dən qaynaqlanıb. Çünki Avropada kataloqların inkişafı həm də öz daxili intellektual proseslərinin nəticəsi idi.

- Lakin struktur və prinsiplərdəki oxşarlıqlar, xüsusən müəllif əsərlərinin siyahıya alınması və mövzular üzrə təsnifləşdirilməsi, Ən-Nədimin işinin qeyri-birbaşa təsir ehtimalını gücləndirir.

“Əl-Fihrist” əsəri yalnız İslam mədəniyyətinin deyil, həm də dünya kitab mədəniyyətinin ən qiymətli yazılı abidələrindən biri hesab olunur. Əsər üzərində tədqiqatlar əsasən XIX əsrdən etibarən Avropada geniş vüsət almışdır.

Əsərin müxtəlif əlyazma nüsxələri Yaxın Şərqdə və Avropa kitabxanalarında qorunub saxlanılır. Onlardan ən məşhurları İstanbul, Qahirə və London kitabxanalarında mövcuddur. XIX əsrdə alman şərqşünası Gustav Flügel əsərin bir neçə nüsxəsini müqayisə edərək 1871–1872-ci illərdə nəşr etmişdir. Bu nəşr Avropada “Əl-Fihrist”in sistemli şəkildə öyrənilməsinin əsasını qoymuşdur. Daha sonra Bayard Dodge əsəri ingilis dilinə tərcümə etmiş (1970), beləliklə müasir tədqiqatçılar üçün əlçatan etmişdir..

Əsər üzərində çalışan Avropa alimləri “Əl-Fihrist”i yalnız İslam mədəniyyəti üçün deyil, həm də qədim yunan, hind və fars mənbələri ilə bağlı məlumatların qorunması baxımından qiymətləndirmişlər. Fuat Sezgin, Carl Brockelmann, George Sarton kimi alimlər əsərin elm tarixi üçün əhəmiyyətini xüsusi vurğulamışlar.

Ən-Nədim İslam mədəniyyətində kitab və elm irsinin qorunmasında müstəsna xidmətləri ilə tanınan görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir. Onun həyatı haqqında geniş məlumatlar olmasa da, yaratdığı “Əl-Fihrist” əsəri onun intellektual gücünün, elmi erudisiyasının və zəngin kitab mədəniyyətinə olan bağlılığının ən parlaq nümunəsidir.

“Əl-Fihrist” sadəcə kitab siyahısı deyil, həm də X əsr İslam dünyasının elmi, dini və fəlsəfi mənzərəsini əks etdirən ensiklopedik mənbədir. Əsərin dəyəri bir neçə istiqamətdə özünü göstərir:

İslam elm və mədəniyyət tarixində unikal məlumat mənbəyi olması,
Orta əsrlərdə mövcud olmuş müxtəlif dini-fəlsəfi cərəyanları sənədləşdirməsi,
- İtirilmiş əsərlər haqqında yeganə məlumatların qorunub saxlanılması,
- Biblioqrafik və kitabxanaşünaslıq ənənələrinin başlanğıc nöqtəsini təşkil etməsi.
Əsərin Avropada biblioqrafik ənənələrə dolayı təsir göstərməsi ehtimalı da diqqətəlayiqdir. Hərçənd birbaşa sənədlərlə sübut edilməsə də, mövzu üzrə aparılan müqayisəli araşdırmalar “Əl-Fihrist”in təsnifat prinsiplərinin sonrakı Avropa kataloqlarında müəyyən paralellər doğurduğunu göstərir. Bu da əsərin universal xarakterini və bəşəriyyətin mədəni irsində tutduğu yeri bir daha təsdiqləyir.

Müasir dövrdə “Əl-Fihrist” tədqiqatçıların diqqət mərkəzində qalmaqda davam edir. Əsər kitabxanaşünaslıq, biblioqrafiya, filologiya, elm tarixi və mədəniyyətşünaslıq sahələrində aparılan araşdırmalar üçün mühüm istinad mənbəyi olaraq dəyərini itirməmişdir.

Beləliklə, Ən-Nədim və onun “Əl-Fihrist” əsəri yalnız İslam aləminin deyil, bütün bəşəriyyətin elm, mədəniyyət və kitab tarixi xəzinəsinin ayrılmaz hissəsidir.

Əl-Nədim tərəfindən yazılmış “Əl-Fihirist” əsərinin yalnız Şərqdə deyil, həm də Qərbdə əlyazmaların və kitabların elmi təsnifatına dolayı yolla təsir göstərdiyini söyləmək mümkündür. Əsərin Avropaya birbaşa təsiri haqqında qəti sübutlar az olsa da, tarixi-mədəni kontekst əsasında bu ehtimalı gücləndirən arqumentlər mövcuddur:
1. Əl-Fihiristin orta əsr Şərqindəki rolu
- Əsər islam dünyasında mövcud kitab, müəllif və bilik sahələrinin təsnifatını sistemləşdirən ilk nümunələrdən biridir.

- Əl-Nədim elmləri dini və dünyəvi sahələrə ayırmaqla yanaşı, müəllifləri və əsərləri mənbələrinə görə təqdim etmiş, beləliklə, sonrakı kataloqçuluq və biblioqrafik ənənələrin əsasını qoymuşdur.
1. İslam elmlərinin Avropaya ötürülmə kanalları
- XII–XIII əsrlərdə Toledo məktəbi və digər tərcümə mərkəzləri vasitəsilə ərəb mənbələri latın dilinə çevrilmişdir. Burada təkcə fəlsəfə, tibb və riyaziyyat deyil, həm də kitabşünaslıq və elmi təsnifat ənənələri ötürülmüşdür.

- Avropada sonrakı dövrlərdə kütləvi kitabxanaların kataloqları və ensiklopediyalar tərtib edilərkən, Şərq mənbələrinin təsiri müşahidə olunur.
1. Avropa biblioqrafiyaları ilə müqayisə
-        Konrad Gessnerin “Universal kitabxana” (1545) əsərində mövcud kitabların müəlliflər üzrə təsnifatı müəyyən mənada Əl-Nədimin metodunu xatırladır.

-        XVII–XVIII əsrlərdə Avropa kitabxanalarında kataloq və biobiblioqrafik mənbələrin yaranması zamanı mövzu üzrə təsnifat prinsipləri ilə Əl-Fihiristin quruluşu arasında oxşarlıqlar nəzərə çarpır.

-        Bu, birbaşa təsirdən çox, dolayı intellektual təsir kimi qiymətləndirilə bilər.
1. Müasir elmi yanaşma
- Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Avropa biblioqrafiya elminin formalaşmasında ərəb-islam kitabxanaçılığı ənənələrinin rolu inkaredilməzdir. Əl-Fihirist isə bu ənənənin ən mühüm yazılı abidəsi olduğu üçün onun dolayı təsirini görməməzlikdən gəlmək mümkün deyil.

Əl-Nədimin “Əl-Fihirist” əsəri yalnız islam kitab mədəniyyətinin deyil, ümumilikdə bəşəriyyətin kitabxanaşünaslıq və biblioqrafiya tarixi baxımından misilsiz mənbədir. Əsərin yaranma dövrü olan X əsr, elmin, mədəniyyətin və əlyazma ənənələrinin yüksək inkişaf mərhələsinə təsadüf edirdi. Bu əsər vasitəsilə biz yalnız islam dünyasında mövcud olmuş müəlliflər, əsərlər və kitabxana fondları barədə məlumat əldə etmirik, həm də biliklərin təsnifat və sistemləşdirilmə üsullarını öyrənirik.

Əl-Fihiristin dəyəri bir neçə istiqamətdə özünü göstərir:
1. Elmi biliklərin təsnifatı: Əl-Nədim mövcud bilikləri mövzulara və müəlliflərə görə qruplaşdıraraq, kataloqçuluğun və biblioqrafiyanın nəzəri əsaslarını qoymuşdur.
2. Mədəniyyətlərarası körpü: Əsər yalnız islam aləmi üçün deyil, Avropa intellektual mühiti üçün də dolayı yolla əhəmiyyət kəsb etmişdir. Orta əsrlərdə ərəb-islam mənbələrinin latın dilinə tərcüməsi nəticəsində Əl-Fihiristin təsnifat ənənələrinin müəyyən elementləri Avropa biblioqrafiyasında öz əksini tapmışdır.
Avropa biblioqrafiyasına təsiri: Konrad Gessnerin “Universal kitabxana” kimi monumental əsərlərində müəllif-əsər əsaslı təsnifat prinsipi Əl-Nədim metodunu xatırladır. Bu, birbaşa təsir olmasa da, biliklərin ötürülməsi
1. prosesində ərəb-islam kitabxanaçılıq ənənələrinin rolu böyük olmuşdur.
2. Müasir əhəmiyyəti: Bu gün biblioqrafiya və informasiya elmi ilə məşğul olan tədqiqatçılar Əl-Fihiristi yalnız tarixi mənbə deyil, həm də informasiya idarəçiliyi və sənəd menecmenti baxımından ilkin nəzəri konsepsiyalardan biri kimi qiymətləndirirlər.
Ümumiyyətlə, Əl-Nədimin “Əl-Fihirist” əsəri Şərq və Qərb elmi mədəniyyətləri arasında bilik mübadiləsinin simvolu kimi dəyərləndirilə bilər. Onun təsnifat prinsipləri, müəllif və əsərlərin sistemləşdirilməsi, eləcə də kitabxana resurslarının sənədləşdirilməsi sahəsində verdiyi töhfələr biblioqrafiya elminin inkişaf tarixində mühüm mərhələ təşkil edir.
BDU-nun sənəd menecmenti kafedrasının müdiri, dosent Nadir İsmayılov

Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, fəlsəfə doktoru Pərviz Kazimi