Sosium
Vikipediya: açıq bilik mənbəyinin tarixi və inkişafı
Vikipediya internetdəki ən böyük pulsuz ensiklopediyadır. O, hər kəsin biliklərini, məlumatlarını paylaşa biləcəyi bir platformadır. Bu yazıda Vikipediyanın necə yarandığını, dünyada necə yayıldığını və Azərbaycanda necə inkişaf etdiyini aydınlaşdıracağıq. Həmçinin kimlər haqqında məqalə yaradıla biləcəyini və bunun səbəblərini qeyd edəcəyik.
Dünyada vikipediyanın tarixi Vikipediya ideyası 1999-cu ildən başlayır. O vaxt Larri Senger və Cimmi Uels adlı iki şəxs internetdə pulsuz ensiklopediya yaratmaq qərarına gəlirlər. Onlar əvvəlcə "Nupediya" adlı bir sayt yaradırlar. Bu sayt 2000-ci ilin martında fəaliyyətə başlayır və yalnız mütəxəssislər məqalə yazırdı. Amma proses çox yavaş gedirdi, çünki hər məqalə uzun müddət yoxlanılırdı. "Nupediya"da cəmi 25 tam məqalə hazırlanmışdı və sayt 2003-cü ildə bağlandı. "Nupediya"nın təcrübəsindən sonra 2001-ci ilin 15 yanvarında "Vikipediya" yaradıldı. Bu dəfə hər kəs məqalə yaza və dəyişiklik edə bilirdi. Adı “wiki” (tez mənasında) və “ensiklopediya” sözlərindən yaranıb. Cimmi Uels və Larri Senger insanların birgə çalışaraq böyük bir bilik bazası quracağını düşünürdülər. Bu fikir çox uğurlu oldu. Vikipediya tez yayıldı və qısa zamanda dünyanın ən populyar saytlarından birinə çevrildi. 2009-cu ildə ingilis dilindəki Vikipediya ən çox oxunan saytlar sırasında idi. Vikipediyanın əsası internetin yaradıcısı Tim Berners-Linin ideyalarına dayanır. O, 1989-cu ildə "World Wide Web"i qurarkən biliklərin pulsuz paylaşılmasını istəyirdi. Lakin sonradan internet daha çox alış-verişə yönəldi. 2005-ci il isə böyük dəyişiklik gətirdi — milyonlarla insan bloqlar və vikilər vasitəsilə biliklərini paylaşmağa başladı. Vikipediya bu dalğanın bir hissəsidir. Hazırda Vikipediya 300-dən çox dildə fəaliyyət göstərir və milyardlarla məqalə saxlayır. O, Vikimedia Fondu tərəfindən idarə olunur. Bu fond 2003-cü ildə Cimmi Uels tərəfindən yaradılıb və ianələr hesabına fəaliyyət göstərir.
Azərbaycanda Vikipediyanın yaranması
Azərbaycan dilində Vikipediya 2002-ci ilin yanvarında yaradılıb. O, Şimali Azərbaycan variantında fəaliyyət göstərir və Vikimedia Fonduna bağlıdır. İnkişaf tempi əvvəlcə yavaş olsa da, zamanla sürətləndi. Məsələn, ilk iki ildə 3000 məqalə yaradılmışdı. 2007-ci ildə 10 min, 2011-ci ildə 75 min, 2014-cü ildə isə 100 min məqaləyə çatdı. 2024-cü ilin may ayında isə 200 min məqalə həddi keçildi. Hazırda 211 min məqalə, 332 min qeydiyyatdan keçmiş istifadəçi və 13 idarəçi mövcuddur.
Azərbaycan Vikipediyasında maraqlı hadisələr də baş verib. 2009-cu ildə Bakıda ilk görüş keçirilib və istifadəçilər problemləri müzakirə ediblər. 2010-cu ildə “Vikipediya. Virtual Ensiklopediya” adlı kitab nəşr olunub. Vikipediyada Azərbaycan tarixi, mədəniyyəti və coğrafiyası kimi mövzulara xüsusi bölmələr ayrılıb. Bəzi dövrlərdə məqalələrin sayı azalıb (2015-ci ildə 100 mindən aşağı düşüb), lakin sonradan yenidən artıb. Hazırda 18 bot (avtomatik proqram) fəaliyyət göstərir və məqalələr 9 əsas kateqoriyaya bölünür.
Kimlər haqqında vikipediya məqaləsi yaradıla bilər?
Vikipediyada hər kəs məqalə yaza bilər, lakin mövzu mühüm olmalıdır. Bu, “notability” adlanan qaydaya əsaslanır. Mövzu haqqında etibarlı mənbələrdə (qəzetlərdə, kitablarda, saytlarda) kifayət qədər məlumat olmalıdır. Bu mənbələr mövzudan asılı olmayan, müstəqil mənbələr olmalıdır. Məsələn, bir şəxs haqqında məqalə yaratmaq üçün onun həyatı və fəaliyyəti barədə bir neçə etibarlı mənbə mövcud olmalıdır. Şəxs diqqətə layiq, yəni maraqlı, vacib və ya tanınmış olmalıdır. Şirkətlər və təşkilatlar üçün də eyni qayda keçərlidir. Onlar haqqında müstəqil xəbərlər və məqalələr olmalıdır. Yalnız öz saytında yerləşdirilən məlumat kifayət etmir. Əgər mövzu haqqında kifayət qədər mənbə yoxdursa, məqalə silinə bilər. Bu qayda Vikipediyanın keyfiyyətini qorumağa xidmət edir.
İdarəetmə necə tənzimlənib?
Vikipediya açıq platformadır — hər kəs məqalə yaza və ya dəyişdirə bilər. Lakin müəyyən qaydalar mövcuddur. Məqalələr neytral olmalıdır, yəni şəxsi fikirlərə yer verilməməlidir. Məsələn, “Bakı ən gözəl şəhərdir” kimi ifadələrə icazə verilmir. Mənbələrin göstərilməsi vacibdir və bu, məlumatın etibarlılığını artırır. Texniki baxımdan Vikipediya MediaWiki proqramı ilə işləyir. Bu proqram sadədir və xüsusi texniki bilik tələb etmir. Serverlər ABŞ, Avropa və Asiyada yerləşir və təhlükəsizliyə ciddi diqqət yetirilir. Yeni məqalə yaratmaq üçün başlığı daxil edib mətni yazmaq kifayətdir. Açıqlıq müəyyən problemlər də yaradır. Məsələn, mübahisəli mövzularda (Dağlıq Qarabağ kimi) istifadəçilər arasında fikir ayrılıqları yaranır. Belə hallarda müzakirələr aparılır və idarəçilər qərar qəbul edir.
Vikipediya biliklərin pulsuz paylaşılması üçün böyük bir vasitədir. O, 2001-ci ildən bəri dünyada milyonlarla insanı birləşdirib. Azərbaycanda isə 2002-ci ildən inkişaf edir və yerli mövzuları əhatə edir. Lakin məqalələr yalnız mühüm mövzular haqqında yaradılır, çünki etibarlı mənbələr tələb olunur. Vikipediya gələcəkdə daha da inkişaf edəcək və daha çox insana fayda verəcək. Maraqlanan hər kəs qaydalara riayət etməklə bu platformaya qoşulub məqalə yaza bilər.
Ayhan
15:35 05.02.2026
Oxunuş sayı: 3020
