Qara Qarayev: Şərq və Qərbin vəhdətində Azərbaycan musiqisinin dahisi
Bu gün, 5 fevral Qara Qarayevin anadan olmasının ildönümüdür.
Azərbaycan musiqi tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların yaradıcılığı təkcə milli mədəniyyət çərçivəsində deyil, bütövlükdə dünya musiqi düşüncəsinin inkişaf mərhələləri ilə səsləşir. Qara Əbülfəz oğlu Qarayev məhz bu nadir simalardandır. O, yalnız görkəmli bəstəkar kimi deyil, həm də XX əsr musiqi estetikası, müasir simfonizmin formalaşması, Şərq və Qərb musiqi mədəniyyətlərinin inteqrasiyası baxımından fenomenal bir yaradıcılıq məktəbi yaratmış şəxsiyyət kimi tarixə düşüb. Onun irsi sadəcə notlardan ibarət deyil; bu irs düşüncə tərzi, fəlsəfə, ideya və zamanın ruhunu əks etdirən canlı mədəni yaddaşdır.
1918-ci il fevralın 5-də Bakıda dünyaya gələn Qara Qarayevin formalaşmasında ailə mühiti xüsusi rol oynayıb. Atası Əbülfəz Qarayev tibb elminə dərindən bələd olan ziyalı, anası Sona xanım isə incəsənətə və ədəbiyyata böyük maraq göstərən savadlı bir qadın idi. Bu mühit gənc Qaranın dünyagörüşünü formalaşdırmaqla yanaşı, onun musiqini yalnız sənət deyil, həm də intellektual ifadə vasitəsi kimi qəbul etməsinə zəmin yaratdı. Musiqi təhsilinə erkən yaşlardan başlayan Qarayev klassik Avropa musiqi məktəbi ilə yanaşı, Azərbaycan xalq musiqisinin lad-məqam sistemini dərindən mənimsədi ki, bu da sonradan onun yaradıcılığının əsas dayaqlarından birinə çevrildi.
Qara Qarayevin Üzeyir Hacıbəyov məktəbindən keçməsi təsadüfi deyildi. Üzeyir bəyin milli musiqi ilə Avropa klassik formalarını sintez etmək ideyası Qarayevin yaradıcılıq konsepsiyasında daha dərin, daha müasir və fəlsəfi çalarlar qazandı. O, Azərbaycan musiqisini folklor çərçivəsində saxlamaqla kifayətlənməyərək onu müasir simfonizmin dilinə çevirdi. Qarayev üçün musiqi yalnız emosional təsir vasitəsi deyil, həm də ictimai proseslərə reaksiya verən, ideoloji və estetik mövqeyi olan sənət idi.
Onun yaradıcılığında xüsusilə balet janrı xüsusi yer tutur. “Yeddi gözəl” baleti Azərbaycan balet sənətində yeni mərhələ açmaqla yanaşı, Şərq poetik dünyagörüşünün, Nizami fəlsəfəsinin və müasir xoreoqrafiyanın sintezinin parlaq nümunəsinə çevrildi. Burada musiqi sadəcə səhnə hərəkətlərini müşayiət etmir, xoreoqrafiyanın fəlsəfi məzmununu formalaşdıran əsas dramaturji vasitə rolunu oynayır. Qarayev Şərq balet estetikasını Avropa balet ənənələri ilə birləşdirərək ritm, plastika və melodik xətti vahid ideya ətrafında birləşdirə bilmişdi. Onun balet musiqisində hər bir hərəkət daxili emosional gərginliyin və ideya yükünün daşıyıcısıdır.
“İldırımlı yollarla” baleti isə Qarayevin yaradıcılığında təkcə musiqi deyil, həm də ideoloji hadisə kimi yadda qaldı. Bu əsərdə o, müasir insanın azadlıq axtarışını, sosial ziddiyyətləri və mənəvi mübarizəni simfonik dildə ifadə etdi. Burada ritmik kəskinlik, dinamik orkestr fakturası və modern harmoniyalar Qarayevin müasir simfonizmi necə dərindən mənimsədiyini göstərir. O, musiqidə dramatizmi yalnız emosional deyil, struktur səviyyəsində də quraraq tamaşaçıya güclü psixoloji təsir yaradırdı.
Qara Qarayevin simfonik yaradıcılığı XX əsr musiqisində avanqard axtarışlarla klassik formalar arasında qurulan incə tarazlığın nümunəsidir. O, Şostakoviç məktəbindən təsirlənsə də, heç vaxt kor-koranə təqlid yolunu seçmədi. Əksinə, müasir simfonizmin sərt dilini Azərbaycan melodik düşüncəsi ilə birləşdirərək unikal musiqi dili formalaşdırdı. Onun simfonik əsərlərində dissonanslar təsadüfi deyil, daxili məntiqə əsaslanır və zamanın gərginliyini əks etdirir.
Qarayevin kinomusiqiyə verdiyi töhfələr də ayrıca araşdırma mövzusudur. O, ekran üçün yazdığı musiqilərdə obrazın psixoloji durumunu incə melodik detallar və orkestr rəngləri ilə açırdı. Bu musiqilər filmin ideyasını gücləndirir, obrazların daxili dünyasını tamaşaçıya hiss etdirirdi. Bu baxımdan Qara Qarayev Azərbaycan kinomusiqisinin formalaşmasında əsas fiqurlardan biri hesab olunur.
Bütün bunlarla yanaşı, Qara Qarayevin pedaqoji fəaliyyəti onun yaradıcılıq missiyasının ayrılmaz hissəsi idi. O, gənc bəstəkarları yalnız texniki biliklərlə deyil, müstəqil düşüncə, estetik mövqe və məsuliyyət hissi ilə formalaşdırırdı. Onun yetirmələri sonradan Azərbaycan musiqisinin aparıcı simalarına çevrildi və Qarayev məktəbinin davamçıları kimi milli musiqi mədəniyyətini yeni mərhələyə daşıdılar.
Qara Qarayevin irsi bu gün də aktualdır, çünki o, musiqini zamanla dialoqa girən canlı bir sistem kimi dərk edirdi. Onun əsərləri nə keçmişdə qalıb, nə də yalnız tarix üçün yazılıb. Bu musiqi bu gün də dinləyicini düşündürür, sual verir və cavab axtarmağa sövq edir. Qarayevin yaradıcılığı Azərbaycan mədəniyyətinin dünya mədəniyyətinə verdiyi ən dəyərli töhfələrdən biri olaraq yaşayır və gələcək nəsillər üçün tükənməz ilham mənbəyi olaraq qalır.
Bu böyük yaradıcılıq yolunun kulminasiya nöqtəsində Qara Qarayevin balet janrında ortaya qoyduğu iki əsər – “Yeddi gözəl” və “İldırımlı yollarla” onun sənət fəlsəfəsinin bütöv mənzərəsini açır. “Yeddi gözəl” baleti Qarayev yaradıcılığında təkcə Nizami irsinə musiqi dili ilə verilmiş cavab deyil, həm də Şərq estetik düşüncəsinin müasir səhnə forması ilə ifadəsidir. Bu əsərdə musiqi, xoreoqrafiya və fəlsəfi məzmun ayrılmaz vəhdət təşkil edir; hər bir melodik xətt, hər bir ritmik quruluş Şərq poeziyasının incəliyini, obrazların daxili aləmini və mənəvi kamillik ideyasını tamaşaçıya hiss etdirir. Qarayev burada baleti yalnız gözəllik nümayişi kimi deyil, insan ruhunun inkişaf mərhələlərini əks etdirən dərin sənət hadisəsi kimi təqdim edir.
“İldırımlı yollarla” baleti isə tamam fərqli estetik və ideoloji müstəvidə formalaşaraq Qara Qarayevin müasir dünyaya münasibətini açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu əsərdə artıq romantik poetika deyil, zamanın kəskin ritmi, insanın daxili gərginliyi və sosial məsuliyyət mövzuları ön plana çıxır. Qarayev burada müasir simfonizmin sərt dili, ritmik dinamika və dramatik orkestr fakturası vasitəsilə insanın azadlıq uğrunda mübarizəsini musiqi obrazına çevirir. “İldırımlı yollarla” baleti Azərbaycan balet sənətində yeni düşüncə tərzinin, müasir xoreoqrafik yanaşmanın və fəlsəfi dərinliyin rəmzi kimi tarixə düşür.
Fatimə Məmmədova
10:00 05.02.2026
Oxunuş sayı: 2277
