Suriya türkmənləri: Tarix boyu susdurulan bir xalqın mübarizəsi
Suriya münaqişəsi adətən böyük dövlətlərin maraqları, silahlı qruplar və siyasi danışıqlar fonunda təqdim olunur. Lakin bu qarışıq mənzərənin kölgəsində qalan, illərlə adı belə çəkilməyən bir xalq var – Suriya türkmənləri. Onların taleyi təkcə müharibə ilə deyil, yüzillərdir davam edən kimlik, varlıq və yaddaş mübarizəsi ilə bağlıdır.
Bu torpaqlarda yad deyillər
Aparılan tarixi araşdırmalar göstərir ki, türklərin bugünkü Suriya ərazisindəki varlığı 1071-ci ildən də əvvələ gedib çıxır. Orta Asiyadan başlayan köçlər zamanı Oğuz tayfaları bu ərazilərə gəlib və zamanla burada məskunlaşıb. Halep, Hama, Humus, Şam, Lazkiyə və Trablusşam bölgələrində Avşar, Bayat, Beğdili, Döğer, Kınık, Bayındır, Yüreğir kimi tayfaların izlərinə rast gəlinir.
Bu tayfalar sadəcə köç edib yaşamayıb, bölgənin sosial və mədəni həyatının formalaşmasında da mühüm rol oynayıb. Səlcuqlular, daha sonra Məmlük dövləti və nəhayət Osmanlı imperiyası dövründə Suriya əsrlər boyu türk idarəçiliyində olub. Xüsusilə 1516–1918-ci illər arasında Suriya torpaqları fasiləsiz şəkildə Osmanlı dövlətinin tərkibində qalıb. Bu fakt bir daha sübut edir ki, Suriya türkmənləri bu torpaqlara sonradan gəlməyib – onlar yerli və qurucu xalqlardan biridir.
Sərhədlər dəyişdi, insanlar bölündü
1921-ci ildə imzalanan Ankara müqaviləsi Suriya türkmənlərinin taleyində dönüş nöqtəsi oldu. Sərhədlər yenidən çəkildi, Hatay sonradan Türkiyəyə birləşdirildi, lakin minlərlə türkmən Suriya ərazisində qaldı. Müqavilədə türkmənlərə dil və mədəni hüquqların veriləcəyi qeyd olunsa da, bu hüquqlar kağız üzərində qaldı.Fransız manda dövründə türkmənlərə qarşı təzyiqlər daha da artdı. Türk dilində danışmaq, yazmaq, mətbuat yaratmaq qadağan edildi. Məqsəd açıq idi – türkmənləri zamanla öz kimliyindən uzaqlaşdırmaq.
Baas rejimi və gizli assimilyasiya siyasəti
1963-cü ildən sonra hakimiyyətə gələn Baas Partiyası “vahid ərəb kimliyi” ideologiyası ilə fərqli etnik qrupları görməzdən gəlməyə başladı. Bu siyasətdən ən çox zərər çəkənlərdən biri də türkmənlər oldu. Onlara siyasi partiya yaratmaq, mədəni təşkilatlanma aparmaq imkanı verilmədi.
Türkmən kəndlərinin adları dəyişdirildi, torpaqlar dövlət nəzarətinə alındı, türkmənlər idarəçilikdən uzaqlaşdırıldı. Araşdırmalara görə, Hafiz Əsəd dövründə türkmənlər qəsdən cəbhə bölgələrinə köçürüldü, bununla da əhali balansı zəiflədildi. Türk dili yalnız rəsmi mühitdə deyil, gündəlik həyatda da sıxışdırıldı. Toylarda, yas mərasimlərində belə türkcə danışmaq, mahnı oxumaq yasaqlanırdı. Bu proses təkcə siyasi deyil, milli yaddaşın sistemli şəkildə silinməsi idi.
Müharibə: üç tərəfdən gələn təhlükə
2011-ci ildə başlayan Suriya daxili müharibəsi türkmənlər üçün vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. Onlar eyni anda rejim qüvvələrinin, terror təşkilatlarının və müxtəlif silahlı qrupların təzyiqi ilə üzləşdi. Xüsusilə 2015-ci ildə Rusiyanın müharibəyə müdaxiləsindən sonra Bayır-Bucaq və Hələb ətrafındakı türkmən kəndləri intensiv bombardmanlara məruz qaldı.
Minlərlə türkmən öz doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Boşaldılan ərazilərə başqa etnik qrupların yerləşdirilməsi isə ciddi demoqrafik təhlükə yaratdı. Bu gün əsas problem ondan ibarətdir ki, türkmənlərin geri dönüşü gecikdikcə, bu torpaqlarda tarixi reallıq dəyişdirilir.
Yeni dövr və cavabsız suallar
2024-cü ilin sonunda Bəşər Əsəd rejiminin devrilməsi Suriyada yeni bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Lakin bu mərhələ Suriya türkmənləri üçün hələlik konkret təminatlar vəd etmir. Əsas sual açıq qalır: yeni Suriyada türkmənlər hansı statusa malik olacaq?
Araşdırmalar göstərir ki, türkmənlərin əsas tələbləri bunlardır:
ölkənin unitar dövlət kimi qorunması,
bütün vətəndaşlar üçün bərabər hüquqlar,
ana dilində təhsil və mədəni hüquqların konstitusiya ilə təmin edilməsi,
türkmənlərin Suriyanın qurucu xalqlarından biri kimi tanınması.
Lakin illərlə siyasi proseslərdən kənarda saxlanılmış bir toplum üçün əsas problem təmsilçilik və təşkilatlanma çatışmazlığıdır. Bu boşluğun doldurulması üçün gənclərin yetişdirilməsi, siyasi biliklərin artırılması və hüquqi mexanizmlərin qurulması vacibdir.
Suriya türkmənləri tarix boyu bu torpaqlarda yaşayıb, lakin çox zaman görünməyib və səsi eşidilməyib. Bu gün isə onların qarşısında həlledici bir yol ayrıcı var: ya yeni Suriyada öz kimliyi və hüquqları ilə yer alacaqlar, ya da yenidən tarix səhnəsinin kölgəsində qalacaqlar.
Beləliklə bu mübarizə təkcə siyasi məsələ deyil. Bu, bir xalqın yaddaşını, kimliyini və varlığını qoruma mübarizəsidir.
Fatimə Məmmədova
10:02 25.12.2025
Oxunuş sayı: 4225
