Almaniyada yeni “Hitler” ehtimalı

Almaniyada uzun müddət açıq müzakirə olunmayan siyasi və iqtisadi problemlərin cəmiyyətdə yığılan narazılığa çevrilməsi və bunun radikal siyasi qüvvələrin yüksəlişinə şərait yaratması təbii görünür. Son günlər Almaniyada radikal sağyönümlü siyasi qüvvələrin seçkilərdə əldə etdiyi nəticələr təkcə Almaniyanın özündə deyil, bütün Avropada və dünya ictimaiyyətində ciddi müzakirələrə səbəb olub. Əsas sual isə getdikcə daha açıq şəkildə qoyulur: Almaniyada tarixdəki faşizmə bənzər yeni siyasi prosesin yaranması mümkündürmü? Eləcə də Almaniya cəmiyyətində yeni bir “Hitler”in meydana çıxmasına sosial-siyasi zəmin yarana bilərmi? sualı xeyli düşündürücüdür.

Bu suallara cavab axtararkən Almaniyanın keçmişinə münasibət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nasist irsi və Hitler haqqında açıq şəkildə danışmağın müəyyən hüquqi və ictimai məhdudiyyətlərlə əhatələnməsi, əlbəttə ki, tarixi məsuliyyət baxımından başadüşüləndir. Lakin tarixin müəyyən hissəsini hüquqi qadağalar vasitəsilə cəmiyyətdən uzaqlaşdırmaq başqa bir təhlükə də yarada bilər. Cəmiyyət keçmişi açıq şəkildə müzakirə etmək, onun səbəblərini və nəticələrini təhlil etmək imkanını itirdikdə, həmin keçmiş yox olmur. Sadəcə, onun haqqında danışıq ictimai müstəvidən fərdi və qapalı müstəviyə keçir.

Tarixi təcrübə göstərir ki, qadağan olunmuş və ya tabu edilmiş ideyalar mütləq şəkildə yoxa çıxmır. Əksinə, bəzən onlar yeni siyasi formada və yeni tərtibatda geri qayıda bilirlər. Ona görə də faşizmlə mübarizənin ən etibarlı yolu yalnız onu qadağan etmək deyil, həm də onun necə yarandığını, hansı sosial və iqtisadi şəraitdən istifadə etdiyini cəmiyyətə daim izah etməkdir.

Almaniyanın son onilliklərdəki iqtisadi siyasəti də bu baxımdan ayrıca müzakirə olunmalıdır. Xüsusilə 2010-cu illərdə Rusiyadan gələn ucuz enerji resursları Almaniya iqtisadiyyatının mühüm dayaqlarından birinə çevrilmişdi. Ucuz qazın və neftin sənayenin rəqabət qabiliyyətini artırdığı, enerji xərclərini azaltdığı və ümumi rifaha xidmət etdiyi haqqında geniş arqumentlər səsləndirilirdi. Lakin sonrakı hadisələr daha başqa sualların da verilməsini zəruri etdi. Ucuz enerjidən əldə olunan iqtisadi üstünlük cəmiyyətə necə paylanırdı? Bu siyasətdən kim daha çox faydalanırdı? Dövlətin strateji qərarları ilə iri korporasiyaların maraqları arasında hansı münasibət mövcud idi?

Bu suallar Almaniya ictimaiyyətində vaxtında və açıq şəkildə müzakirə edilməli idi. Eyni məsələ Almaniyanın Rusiya ilə enerji münasibətlərinə də aiddir. “Şimal axını” qaz kəmərləri ətrafında yaranan mübahisələr göstərdi ki, iqtisadi maraqlarla geosiyasi təhlükəsizlik arasında ziddiyyət yarandıqda cəmiyyətin bütün suallara aydın cavab almağa ehtiyacı var. Xüsusilə Rusiyanın siyasi sisteminin xarakteri və onun uzunmüddətli geosiyasi məqsədləri məlum olduğu halda, Almaniyanın Rusiyadan enerji asılılığının gələcək təhlükələri daha ciddi şəkildə müzakirə edilə bilərdi.

Digər mühüm məsələ Almaniyanın keçmiş kansleri Gerhard Şröderin siyasi vəzifədən vaxtından əvvəl ayrılaraq sonra Rusiyanın enerji şirkətlərində yüksək vəzifələrdə çalışması idi. Bu hadisə Almaniya cəmiyyətində siyasətlə iri iqtisadi maraqlar arasındakı münasibətlər haqqında ciddi suallar yaratmalı idi. Dövlətin ən yüksək siyasi vəzifəsində olmuş şəxsin sonradan həmin dövlətin strateji maraqları ilə ziddiyyət təşkil edə biləcək xarici iqtisadi strukturlarla yaxın əlaqəyə girməsi demokratiyalarda həmişə ictimai nəzarətin mövzusu olmalıdır. Burada söhbət yalnız bir siyasətçidən və ya bir hökumətdən getmir. Məsələ daha dərindir. Əgər siyasi elita ilə böyük iqtisadi maraqlar arasındakı münasibətlər cəmiyyət tərəfindən kifayət qədər nəzarət olunmursa, demokratiyanın formal institutları öz-özlüyündə kifayət etmir deməkdir.

Almaniyada uzun müddət iqtisadi uğur, yüksək rifah və siyasi sabitlik bu sualların bir hissəsini arxa plana keçirə bilərdi. İnsanların həyat səviyyəsi yüksək olduqda cəmiyyət çox zaman sistemin daxili ziddiyyətlərinə daha az diqqət yetirir. Lakin iqtisadi model böhranla qarşılaşdıqda, enerji qiymətləri artdıqda, təhlükəsizlik məsələləri kəskinləşdikdə və sosial narahatlıq yüksəldikdə əvvəllər cavabsız qalmış suallar yenidən ortaya çıxır. Bu zaman siyasi elitanın nə qədər uzaqgörən olmadığı, situativ maraqlara xidmət etdiyi və əslində demokrat adı altında özünün və kiçik siyasi elitanın maraqlarına xidmət etdiyi məlum olur.

Məhz burada radikal siyasi qüvvələr üçün imkan yaranır. Radikal sağın yüksəlişini yalnız “alman xalqının faşizmə qayıtmaq istəyi” kimi izah etmək çox sadə yanaşma olardı. İnsanlar bəzən radikal siyasi qüvvələrə onların ideologiyasını tam qəbul etdikləri üçün deyil, mövcud siyasi sistemə etiraz etmək üçün səs verirlər. Bu səsvermə bir növ cəmiyyətin siyasi elitalara ünvanladığı xəbərdarlıq da ola bilər: “Sizin verdiyiniz cavablardan narazıyıq.”

1930-cu illərin Almaniyası da bizə bunu xatırladır. Hitler hakimiyyətə boşluqda gəlməmişdi. Birinci Dünya müharibəsindən sonrakı sosial böhran, iqtisadi çətinliklər, siyasi parçalanma, işsizlik, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasındakı qarşıdurma və mövcud siyasi institutlara inamın zəifləməsi radikal qüvvələr üçün əlverişli şərait yaratmışdı. Lakin burada mühüm bir fərq var: bugünkü Almaniya 1930-cu illərin Almaniyası deyil. Müasir Almaniyanın demokratik institutları, hüquq sistemi, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq strukturlarla inteqrasiyası həmin tarixi vəziyyətin təkrarlanmasını oldukça çətinləşdirir. Buna görə də yeni Hitlerin meydana çıxacağını söylemək tarixi mexaniki şəkildə təkrarlamaq olardı ki, bir çoxları bunu mümkünsüz hesab edir.

Amma başqa bir təhlükə daha realdır. Hitler mütləq Hitler adı ilə qayıtmalı deyil. Onun siyasi mexanizmlərinin müəyyən elementləri, cəmiyyətin narazılığından istifadə etmək, siyasi elitanı “xalqın düşməni” kimi təqdim etmək, miqrasiya və təhlükəsizlik problemlərini kəskinləşdirmək, milli qüruru siyasi mobilizasiyanın əsas vasitəsinə çevirmək, mürəkkəb problemlərə sadə cavablar vermək və insanlarda “ölkəni yalnız mən xilas edə bilərəm” təsəvvürü yaratmaq başqa, tam fərqli bir siyasi liderin simasında meydana çıxa bilər.

Ona görə də “Almaniyada yeni Hitler olacaqmı?” sualına cavab vermək çətindir. Bəzi təhlilçilər hesab edir ki, mümkündür ki, eyni Hitler olmayacaq, amma yeni “Hitler tipli” bir siyasi liderin meydana çıxması nəzəri və siyasi baxımdan mümkündür. Əsas təhlükə də məhz budur.

Demokratiya radikal fikirləri yalnız qadağan etməklə qoruya bilməz. Demokratiya insanların niyə radikallaşdığını, niyə mövcud siyasi elitalara etimadını itirdiyini, niyə siyasi sistemə etiraz etdiyini anlamalıdır. Cəmiyyətdə yığılan suallar cavabsız qalarsa, onları bir gün daha radikal qüvvələr cavablandırmağa başlayacaqlar. Tarixin ən ciddi dərsi budur. Radikalizm yalnız radikal ideyalardan yaranmır, bəzən o, uzun müddət cavabsız saxlanılan real problemlərin içindən doğulur.

Əslində Almaniyanın qarşısında duran məsələ yeni Hitler axtarmaq deyil. Əsas məsələ yeni Hitlerin meydana çıxmasına ehtiyac yarada biləcək siyasi, sosial və iqtisadi boşluqların yaranmasına imkan verməməkdir.

Almaniyadan əldə olunan təcrübə göstərir ki, orada əgər iri kapitala, böyük oliqarxlara “toxunmursansa”, o zaman demokratiya işləyir. Əgər böyük korporasiyaları müzakirə edir və onların yırtıcı kapitalist mahiyyətini ifşa edirsənsə, o zaman demokratiya səni qorumur və məlum olur ki, demokratiya iri kapitalın “sığorta sistemi” olaraq tətbiq edilib. Burada söhbət artıq yalnız Almaniyada radikal sağın yüksəlişindən getmir, demokratiyanın real sərhədləri haqqında daha fundamental bir tezis ortaya çıxır.

Demokratiyanın formal institutları ilə real hakimiyyət münasibətləri eyni şey deyil. İri kapitalın maraqları toxunulmaz qaldığı müddətdə demokratik sistem özünü kifayət qədər liberal və plyuralist göstərə bilər. Lakin siyasi müzakirə böyük kapitalın, korporasiyaların və oliqarxik strukturların real hakimiyyətinə toxunduqda, demokratiyanın görünməyən sərhədləri üzə çıxır.

Burada bir mühüm fərq də var. Avropa ölkələrində “Demokratiya iri kapitalın sığorta sistemidir”. Məsələn, demokratiyanın ən ciddi sınağı hakimiyyətin siyasi formasını deyil, iqtisadi hakimiyyətin özünü müzakirə etməyə başladığımız zaman baş verir. Çünki demokratik sistemdə vətəndaş hökuməti tənqid edə bilər, kansleri tənqid edə bilər, parlamenti tənqid edə bilər, partiyaları dəyişə bilər, amma əgər kapitalın siyasi qərarlara təsir mexanizmlərini, iri korporasiyaların dövlət siyasətindəki rolunu, media üzərində iqtisadi nəzarəti və siyasi elita ilə biznes arasındakı əlaqələri sistemli şəkildə sorğulamağa başlayırsa, onda məsələnin xarakteri dəyişir.

Bəlkə də yeni Hitlerin yaranması demokratiyanın çox olmasının deyil, demokratiyanın müəyyən sahələrdə kifayət qədər işləməməsinin nəticəsi kimi qarşıya çıxır. Bu halda radikal sağın yüksəlişi səbəb yox, sistemin yığılmış problemlərinə verilən siyasi reaksiya kimi görünür.

Əgər demokratiya yalnız siyasi hakimiyyəti dəyişmək imkanını təmin edir, lakin iqtisadi hakimiyyətin cəmiyyət tərəfindən nəzarət olunmasına imkan vermirsə, onda siyasi demokratiya ilə iqtisadi oliqarxiya eyni sistem daxilində yanaşı mövcud ola bilər. Əslində iqtisadi oliqarxiya siyasi sabitliyin sifarişçisidir. Siyasi partiyaları seçir, onlara sifarişlər edir, prioritetləri müəyyənləşdirir və siyasi prosesləri monitorinq edərək bacarıqlı menecerlərdən siyasi elita yaradır. Əslində iqtisadi oliqarxiya siyasi hakimiyyətin görünməyən sifarişçisi kimi çıxış edir və bu, siyasi böhranlar zamanı daha qabarıq görünür.

İri kapital həmişə birbaşa hansı partiyanın hakimiyyətə gələcəyini müəyyənləşdirməyə bilər. Amma siyasi seçimlərin sərhədlərini, maliyyələşən layihələri, prioritetləri və qəbul edilə bilən siyasət diapazonunu formalaşdırmaq imkanına malik olur. Bu proseslərdə iştirak edən siyasi partiyalar tamamilə müstəqil aktor deyillər. Onlar cəmiyyətin qarşısına müxtəlif proqramlarla çıxır, seçkidə iştirak edir, lakin onun fəaliyyətinin maliyyə, media, ekspert, lobbiçilik və institusional imkanları böyük iqtisadi maraqlar tərəfindən müəyyən dərəcədə çərçivələnir.

Oliqarxiya mütləq şəkildə siyasətçini özü yaratmır. Daha çox, mövcud siyasi sistemdə hansı tip siyasətçinin yüksəlməsinə şərait yarandığını müəyyənləşdirir. Yəni sistem “Bizə kim itaət edəcək?” sualından daha çox, “Bizim iqtisadi və institusional maraqlarımızı təhlükəyə atmadan sistemi idarə edə biləcək ən bacarıqlı siyasi menecer kimdir?” sualına cavab axtarır.

Bu, çox fərqli bir oliqarxiya modelidir. Burada oliqarx siyasətçinin yerinə keçmir, siyasi meneceri seçən mühitin formalaşmasına təsir edir və bunun çox mühüm nəticəsi olur. Siyasi hakimiyyət dəyişir, amma sistemin fundamental iqtisadi prioritetləri dəyişməz qalır. Bir partiya gedir, başqa partiya gəlir, hökumət dəyişir, parlament dəyişir, hətta siyasi ritorika da dəyişir. Lakin iri kapitalın əsas maraqlarına toxunulmadığı müddətdə sistem öz sabitliyini qoruyur. Bu baxımdan da “demokratiya iri kapitalın sığorta sistemidir” düşüncəsi özünü doğruldur.

Demokratik sistemin formal vəzifəsi hakimiyyətin legitim şəkildə dəyişdirilməsini təmin etməkdir. İqtisadi oliqarxiyanın sistem daxilindəki vəzifəsi isə hakimiyyət dəyişsə belə, iqtisadi hakimiyyətin əsas strukturlarının qorunmasını təmin etməkdir.

Avropa ölkələrinin əksəriyyətində “idarə olunan siyasi rəqabət” mövcuddur. Yəni cəmiyyətə real seçim təqdim olunur, amma seçimlərin böyük hissəsi iqtisadi hakimiyyətin qəbul edə biləcəyi sərhədlər daxilində baş verir. Bu artıq qarşıya “demokratiya varmı, yoxmu?” sualından daha mürəkkəb bir sual qoyur: “Demokratiya kimlər arasında rəqabəti təmin edir və bu rəqabətin sərhədlərini kim müəyyənləşdirir?”

Əlbəttə ki, “Almaniyada demokratiya yoxdur” demək olmaz. Demokratiya əlbəttə ki, mövcuddur, lakin onun sosial-iqtisadi dəyişikliklər yaratmaq qabiliyyətinin ciddi sərhədləri var.

Bunu belə izah etmək də olar: İnsanın müəyyən sosial təminat hesabına sistemdən narazılığının kəskinləşməsinin qarşısı alınır, etiraz etmək hüququ qalır, amma etirazın sistemi dəyişdirən siyasi gücə çevrilməsi mümkünsüzdür. Mitinq keçirilir, şüarlar səslənir, bəzən küçədə toqquşmalar və maddi ziyan baş verir, sonra proses yenidən institusional çərçivəyə qaytarılır. Vətəndaş seçə bilər, etiraz edə bilər, hökuməti tənqid edə bilər. Amma əgər böyük iqtisadi maraqların siyasi qərarlara təsir mexanizmləri dəyişmirsə, seçkinin özü sosial quruluşu dəyişdirmək üçün kifayət etmir.

Müasir liberal demokratiyanın əsas problemi onun vətəndaşa etiraz etmək hüququ verib-verməməsi deyil. Əsas problem odur ki, vətəndaşın etirazının iqtisadi hakimiyyətin strukturuna toxunaraq real sosial dəyişiklik yaratmaq imkanları nə qədərdir. Çünki əgər sistem uzun müddət insanların narazılığını sosial təminat, seçki, idarə olunan siyasi rəqabət və məhdud etiraz kanalları vasitəsilə öz daxilində udursa, müəyyən mərhələdə cəmiyyətin bir hissəsində belə fikir yarana bilər: “Bu sistemdə heç nəyi dəyişmək mümkün deyil.”

Almaniyada yeni Hitler tipli siyasi liderin meydana çıxması mümkündür və bunun qarşısını yalnız nasist ideologiyasını hüquqi yolla məhdudlaşdırmaqla almaq olmaz. Bunun üçün cəmiyyətdə yığılan iqtisadi və sosial narazılıqların, siyasi elitalara etimadsızlığın və böyük kapitalın siyasi proseslərə aktiv şəkildə təsirinin açıq şəkildə müzakirə edilməsi lazımdır.

Deməli, Hitler səbəb deyil, nəticə kimi görünür. Yəni “Yeni Hitler”i Hitler haqqında danışmağı qadağan etməklə deyil, yeni Hitlerə ehtiyac yaradan ictimai-siyasi şəraiti aradan qaldırmaqla önləmək mümkündür.

Almaniyada Hitler tipli avtoritar-radikal liderin hakimiyyətə gəlməsi ehtimalını prinsipcə real siyasi ssenari hesab etmək olar. Yəni bunu “Almaniyada belə bir şey heç vaxt mümkün deyil” deyə rədd etmək düzgün deyil. Eləcə də “Yeni Hitler” əvvəlcə nasist kimi görünməyə bilər. O, demokratiyanı ləğv etmək çağırışı ilə deyil, “xalqın iradəsini siyasi elitalardan geri qaytarmaq”, “ölkəni yenidən gücləndirmək”, “köhnə sistemi təmizləmək”, “xalqın problemlərini nəhayət həll etmək” kimi şüarlarla hakimiyyətə gələ bilər. Sonradan isə demokratik institutların özünü zəiflədər. 1930-cu illərin dərsi də məhz budur. Hitler hakimiyyətə bir gündə diktator kimi gəlmədi, əvvəlcə mövcud siyasi sistemin böhranından istifadə etdi.

Odur ki, Hitlerin qarşısını yalnız Hitler adını, nasist simvollarını və müəyyən ideyaları qadağan etməklə almaq olmaz. Əgər sistem radikallaşmanı doğuran iqtisadi və sosial səbəbləri aradan qaldırmırsa, qadağan edilmiş siyasi forma başqa ad və başqa liderlə geri qayıda bilər.

Burada anthaqonist münasibətlər ortaya çıxır. Almanlar kütləvi miqrasiya əleyhinə çıxış edirlər. Sənaye oliqarxları üçün isə ucuz və bacarıqlı işçi qüvvəsi lazımdır. Almaniyada milli özündənrazılıq qapalı olsa da mövcuddur. Alman milli kimliyinin böyüklüyü haqqında tarihi miflər geniş müzakirə olunmasa da, insanlar arasında daxili düşüncə olaraq yaşayır. Almanlar müxtəlif xalqlarla inteqrativ yaşamaq vərdişləri formalaşdırmadıqları üçün türk, ərəb, polyak və rus əhatəsində ya dominant olmalı, ya da bu mühiti tənqid etməlidirlər.

İqtisadi sistem miqrant əməyinə ehtiyac duyur, cəmiyyətin bir hissəsi isə miqrasiyanın yaratdığı sosial-mədəni dəyişiklikdən narahatdır. Bu, həqiqətən də radikal sağ üçün çox əlverişli siyasi ziddiyyətdir. Çünki sənaye və xidmət sektorları əmək çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün miqrasiyadan faydalanmaq istəyir, vətəndaşların bir hissəsi isə bunun nəticəsində öz əmək bazarında rəqabət, mənzil, sosial xidmətlər, mədəni dəyişiklik və milli identiklik problemləri gördüyünü düşünə bilər. Burada daha dərin ziddiyyət yaranır. Kapital üçün miqrant ilk növbədə əmək resursudur, milli şüur üçün isə miqrant sosial və mədəni mühitin iştirakçısıdır. Bu iki baxış üst-üstə düşməyəndə siyasi gərginlik yaranır.

“Milli özündənrazılıq” məsələsinə “gizli alman millətçiliyi” kimi deyil, tarixi milli üstünlük təsəvvürlərinin kollektiv yaddaşda qalması kimi yanaşmaq olar. Nasist keçmişi haqqında hüquqi və ictimai məhdudiyyətlər həmin keçmişin bütün psixoloji komponentlərini avtomatik yox etmir. Tarixi yaddaşın bəzi elementləri açıq ideologiya kimi deyil, gündəlik təsəvvürlər, stereotiplər və milli özünütəsdiq formalarında yaşaya bilir.

Alman cəmiyyətinin müəyyən hissəsi uzunmüddətli miqrasiya nəticəsində yaranan çoxmədəniyyətli sosial mühitə tam inteqrasiya olunmaqda çətinlik çəkir. Burada söhbət yalnız miqrantların inteqrasiyasından deyil, qəbul edən cəmiyyətin özünün də yeni sosial reallığa uyğunlaşmasından gedir. Əgər bu uyğunlaşma baş vermirsə, milli üstünlük hissi ilə gündəlik sosial narahatlıq bir-birini gücləndirə bilər.

İqtisadi oliqarxiya miqrasiyanı əmək bazarının ehtiyacı kimi dəstəkləyə bilər, siyasi sistem isə həmin miqrasiyanın yaratdığı sosial narazılığı idarə etməyə məcbur olur. Beləliklə, oliqarxiyanın iqtisadi marağı ilə seçicinin sosial-mədəni marağı arasında anthaqonist münasibət yaranır.

Almaniyada miqrasiya problemi əslində yalnız miqrasiya problemi deyil. Bu, kapitalın əmək ehtiyacı ilə cəmiyyətin milli-mədəni özünüdərki arasında yaranmış ziddiyyətdir. Radikal sağlar da məhz bu ziddiyyəti siyasi kapitala çevirir. Bu isə “yeni Hitler” tezisinizi də daha ciddi edir. Yeni avtoritar liderin yaranması üçün cəmiyyətin bütünlüklə nasist ideologiyasını qəbul etməsi lazım deyil. İqtisadi maraqlarla milli-mədəni narazılığın kəskin qarşıdurması, siyasi elitalara inamsızlıq və sistemin problemləri həll etmək qabiliyyətinə inamın itməsi kifayət qədər təhlükəli siyasi kombinasiya yarada bilər.