Bişkekdə yeni geosiyasi mənzərə: ŞƏT sammiti və Azərbaycanın Avrasiya diplomatiyasında artan rolu
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Bişkekdə keçirilən
son sammiti təkcə növbəti beynəlxalq toplantı deyil, dəyişən dünya düzəninin
siyasi konturlarını nümayiş etdirən mühüm platforma kimi diqqət çəkdi. Çin,
Rusiya, Hindistan, İran, Pakistan və Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətlərinin
liderlərini bir araya gətirən təşkilat artıq yalnız regional təhlükəsizlik
mexanizmi deyil, Avrasiyada siyasi, iqtisadi və nəqliyyat proseslərinə təsir
göstərmək iddiasında olan geniş əməkdaşlıq platformasına çevrilir. Sammitin 25
illik yubiley dövrünə təsadüf etməsi isə ona əlavə siyasi məna verdi.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Qərb və
qeyri-Qərb güc mərkəzləri arasındakı rəqabətin dərinləşməsi ŞƏT kimi
platformaların əhəmiyyətini artırır. Bununla belə, təşkilatı vahid siyasi və ya
hərbi blok kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. ŞƏT daxilində Çin, Rusiya,
Hindistan, Pakistan və digər dövlətlərin fərqli maraqları mövcuddur. Məhz bu
ziddiyyətlər təşkilatın vahid geosiyasi mərkəzə çevrilməsini çətinləşdirir.
Buna baxmayaraq, ŞƏT böyük dövlətlərin eyni masa arxasında həm rəqabət
aparması, həm də əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə etməsi baxımından mühüm
diplomatik meydandır.
Bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin
Bişkek sammitində iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ŞƏT-in
tamhüquqlu üzvü olmasa da, təşkilatla dialoq və əməkdaşlıq xəttini ardıcıl şəkildə
inkişaf etdirir. Azərbaycanın ŞƏT məkanına marağı ilk növbədə hərbi-siyasi
bloklaşma ilə deyil, Avrasiyada nəqliyyat, logistika, enerji, ticarət və çoxtərəfli
diplomatiya imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlıdır. Bu, Bakının xarici
siyasətində formalaşmış balanslı yanaşmanın növbəti təzahürüdür.
Qeyd etmək lazımdır ki, rəsmi Bakı təşkilatın tamhüquqlu üzvü olmasa da,
onun inkişafına ciddi töhfə verir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan ŞƏT-in fəaliyyətində
yaxından iştirak edir. Əgər bunun bir səbəbi Azərbaycanın dünyada artan yeri və
rolu və yaratdığı yeni reallıqlardısa, digər ŞƏT-in məqsədləri ilə rəsmi
Bakının xarici siyasət kursunun prioritetləri arasındakı uyğunluqdur. Belə ki,
həm təşkilat, həm Azərbaycan əməkdaşlığa üstünlük verir, sülh və sabitlik üçün
çalışır.
İlham Əliyev ŞƏT Plus formatındakı çıxışında Azərbaycanın
beynəlxalq münasibətlərdə çoxtərəflilik prinsiplərinə töhfə verməyə davam edəcəyini
vurğuladı. Prezident eyni zamanda Cənubi Qafqazda uzunmüddətli münaqişə
dövrünün arxada qalması və regionun tədricən sülh məkanına çevrilməsi fikrini
önə çəkdi. Bu mesajın məhz ŞƏT platformasında səsləndirilməsi təsadüfi deyil.
Çünki Cənubi Qafqaz artıq yalnız regional təhlükəsizlik məsələsi deyil, Şərq-Qərb
və Şimal-Cənub nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin kəsişdiyi strateji məkan kimi
daha geniş Avrasiya gündəliyinin tərkib hissəsinə çevrilir.
Görüşlər diplomatiyası: bir sammit, bir neçə istiqamət
Bişkek səfərinin diqqətçəkən məqamlarından biri
Prezident İlham Əliyevin keçirdiyi yüksək səviyyəli görüşlərin geniş
coğrafiyası idi. Azərbaycan liderinin Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanla
görüşü, Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin yeni mərhələsinin beynəlxalq
platformalarda da müzakirə olunduğunu göstərdi. Tərəflər sülh prosesinin nəticələri,
ticarət və tranzit əlaqələrinin inkişafı kimi praktiki məsələləri gündəmə gətirdilər.
Bu, sülhün artıq yalnız siyasi sənədlərlə deyil, konkret iqtisadi və kommunikasiya
mexanizmləri ilə möhkəmləndirilməsi cəhdidir.
İlham Əliyevin Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla görüşü isə Azərbaycan üçün digər fundamental xarici siyasət xəttinin davamı idi. Azərbaycan–Türkiyə strateji müttəfiqliyi regional proseslərin mühüm dayaqlarından biri olaraq qalır. ŞƏT sammiti çərçivəsində keçirilən bu görüş həm ikitərəfli gündəmin, həm də Cənubi Qafqaz və daha geniş Avrasiya məkanındakı proseslərin koordinasiyası baxımından əhəmiyyətlidir.
Bundan başqa, Azərbaycan Prezidentinin İran və Qazaxıstan liderləri ilə görüşləri, eləcə də Hindistanın Baş naziri Narendra Modi ilə fikir mübadiləsi Bakının eyni sammit çərçivəsində bir neçə geosiyasi istiqamət üzrə diplomatik fəaliyyət apardığını göstərdi. Xüsusilə Hindistanla görüş diqqət çəkir. Çünki bu, mövcud fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, birbaşa dialoq kanalının saxlanılması baxımından mühüm diplomatik mesajdır.
Azərbaycan üçün ŞƏT: üzvlükdən daha geniş məna
Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətlərini yalnız “üzv olacaq, yoxsa olmayacaq?” sualı ətrafında müzakirə etmək məsələnin mahiyyətini daraltmaq olardı. Bakı üçün əsas məsələ müxtəlif güc mərkəzlərinin iştirak etdiyi Avrasiya platformalarında öz milli maraqlarını irəli sürməkdir.
Azərbaycanın burada bir neçə mühüm üstünlüyü var.
Birincisi, coğrafi üstünlükdür. Azərbaycan Mərkəzi
Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında təbii bağlantı nöqtəsidir.
Orta Dəhlizin inkişafı ŞƏT məkanında təmsil olunan dövlətlərin də maraqlarına
cavab verir.
İkincisi, enerji və logistika imkanlarıdır. Azərbaycan
artıq enerji ixracatçısı olmaqla yanaşı, tranzit və logistika mərkəzi kimi
mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Avrasiyada ticarət marşrutlarının yenidən
formalaşdığı şəraitdə bu amil daha da aktuallaşır.
Üçüncüsü, siyasi balansdır. Azərbaycan eyni vaxtda
Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyini inkişaf etdirir, Çinlə münasibətləri dərinləşdirir,
Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığı genişləndirir, Avropa İttifaqı ilə
enerji və nəqliyyat sahəsində işləyir və müxtəlif çoxtərəfli platformalarda fəal
iştirak edir. Bu, Bakının özünü hər hansı bir geosiyasi düşərgənin elementi
kimi deyil, müxtəlif istiqamətləri birləşdirən müstəqil aktor kimi təqdim etməsinə
imkan yaradır.
Bişkek sammitinin əsas mesajı
Son ŞƏT sammiti göstərdi ki, beynəlxalq siyasətdə
regional təşkilatların rolu artır, lakin bu təşkilatlar klassik ittifaqlardan fərqli
olaraq daha çevik əməkdaşlıq modelləri üzərində qurulur. Dövlətlər artıq yalnız
bir geosiyasi mərkəzə bağlanmaq istəmirlər. Onlar müxtəlif platformalarda
iştirak etməklə həm siyasi manevr imkanlarını genişləndirməyə, həm də iqtisadi
maraqlarını maksimum dərəcədə qorumağa çalışırlar.
Azərbaycanın Bişkekdəki fəallığı da məhz bu reallığın
ifadəsidir. İlham Əliyevin sammitdə iştirakı və keçirdiyi görüşlər göstərir ki,
Bakı ŞƏT məkanına kənardan müşahidəçi kimi baxmır. Azərbaycan özünü Avrasiyanın
nəqliyyat, enerji, iqtisadi və siyasi arxitekturasında mühüm bağlantı ölkəsi
kimi möhkəmləndirməyə çalışır.
Nəticə etibarilə, Bişkek sammiti Azərbaycan üçün təkcə ŞƏT tədbiri deyildi. Bu, bir neçə istiqamətdə diplomatik imkanların eyni platformada birləşdiyi siyasi meydan idi. Türkiyə ilə strateji koordinasiya, Ermənistanla sülh gündəliyi, İran və Mərkəzi Asiya ilə regional əməkdaşlıq, Hindistanla dialoq və ümumilikdə ŞƏT məkanında Azərbaycanın mövqeyinin gücləndirilməsi Bakının çoxvektorlu xarici siyasətinin praktik nümayişinə çevrildi. Azərbaycanın əsas hədəfi isə dəyişən Avrasiya xəritəsində sadəcə iştirakçı olmaq deyil, Şərqlə Qərbi, Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən əsas siyasi və iqtisadi qovşaqlardan birinə çevrilməkdir.
12:05 02.09.2026
Oxunuş sayı: 88
Siyasətin pərdəarxası
Rubrika Crossmedia.az Analitik İnformasiya Portalının "Yaradıcı layihələr" departamentinə daxildir. Departamentin rəhbəri jurnalist Kənan Novruzovdur.
