Göllər – həyatın səssiz dayaqları
Hər il 27 avqust tarixində beynəlxalq ictimaiyyət Ümumdünya Göllər Gününü qeyd edir. Bu əlamətdar gün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının 12 dekabr 2024-cü il tarixli A/RES/79/142 saylı qətnaməsi ilə rəsmən təsis olunmuşdur. 2025-ci ildə ilk dəfə qeyd olunan gün 2026-cı ildə ikinci dəfə keçirilir. Tarixin seçilməsi dərin məna daşıyır. 27 avqust 1984-cü ildə Yaponiyanın Şiga prefekturasında, ölkənin ən böyük şirin su hövzəsi olan Biwa gölünün sahilində keçirilən birinci Ümumdünya Göl Konfransının açılış günü ilə bağlıdır. Həmin konfrans göllərin mühafizəsi və davamlı idarə edilməsi sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığın təməlini qoymuşdur.
Göllərin qlobal əhəmiyyəti
Göllər Yer kürəsinin ən mühüm şirin su ekosistemlərindən biridir. Planetimizdə 117 milyondan çox göl mövcuddur və onlar quru səthinin təxminən 4 faizini əhatə edir. Bununla belə, göllər səthdəki əlçatan şirin su ehtiyatlarının təxminən 90 faizini saxlayır. Bu göstərici onların insan həyatı və təbiət üçün strateji əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir.
Göllər çoxşaxəli funksiyalar yerinə yetirir:
• əhali üçün içməli su, kənd təsərrüfatı və sənaye üçün əsas su mənbəyi rolunu oynayır;
• biodünyanın mühüm yaşayış mühitini təşkil edir və minlərlə növ balıq, quş, suda-quruda yaşayanlar və bitkilər üçün sığınacaq yaradır;
• iqlimin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır – karbon saxlayır, daşqın sularını udur və ətraf əraziləri soyudur;
• turizm, balıqçılıq və yerli icmaların iqtisadi fəaliyyəti üçün əlverişli şərait yaradır;
• mədəni və sosial dəyər daşıyaraq bir çox xalqların tarixi və mədəni irsinin tərkib hissəsinə çevrilmişdir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin (SDG) 6.6-cı hədəfi də məhz göllərin və digər su ilə bağlı ekosistemlərin qorunması və bərpasını prioritet istiqamət kimi müəyyən edir.
Göllərin qarşılaşdığı əsas təhdidlər
Müasir dövrdə göllər ciddi ekoloji təzyiq altındadır. Əsas problemlər aşağıdakılardır:
Çirklənmə. Kənd təsərrüfatında istifadə olunan gübrələr, sənaye tullantıları, plastik və məişət çirkab suları göllərə birbaşa və ya çaylar vasitəsilə daxil olur. Bu, suyun keyfiyyətini kəskin şəkildə pisləşdirir və yosunların kütləvi artımına səbəb olur.
İqlim dəyişikliyi. Temperaturun yüksəlməsi buxarlanma prosesini sürətləndirir, buz örtüyünün azalmasına və su səviyyəsinin dəyişməsinə gətirib çıxarır. Nəticədə bir çox göllərin su rejimi pozulur.
Həddindən artıq istifadə. Su ehtiyatlarının nəzarətsiz götürülməsi göllərin qurumasına və ekosistemin deqradasiyasına səbəb olur.
Yaşayış mühitinin məhv edilməsi. Sahil zonalarının tikinti və kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün mənimsənilməsi biodünyanın azalmasına gətirib çıxarır.
Rəsmi məlumatlara görə, son 50 ildə şirin su növlərinin sayı 85 faiz azalıb. Alimlərin proqnozlarına əsasən, mövcud tendensiya davam edərsə, 2050-ci ilə qədər göllərin ekosistem dəyəri 20 faiz düşə, çirklənmə səviyyəsi iki dəfədən çox arta, metan emissiyaları isə kəskin şəkildə artaraq həm ətraf mühitə, həm də iqtisadiyyata ciddi ziyan vura bilər.
Günün məqsədi və əhəmiyyəti
Ümumdünya Göllər Gününün əsas məqsədi göllərin ekoloji, iqtisadi və sosial dəyərini geniş ictimaiyyətə çatdırmaq, onların qorunması, bərpası və davamlı idarə edilməsi istiqamətində maarifləndirmə aparmaqdır. BMT Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) bu günün qeyd olunmasına rəhbərlik edir və dövlətləri, beynəlxalq təşkilatları, elmi dairələri, vətəndaş cəmiyyətini və özəl sektoru birgə fəaliyyətə dəvət edir.
Bu gün çərçivəsində dünyanın müxtəlif ölkələrində elmi konfranslar, maarifləndirici kampaniyalar, təmizlik aksiyaları, yerli icmaların iştirakı ilə layihələr və gənclərin cəlb olunduğu tədbirlər keçirilir. Məqsəd yalnız problemləri göstərmək deyil, eyni zamanda konkret həll yollarını təşviq etməkdir.
Göllər planetimizin səssiz, lakin əvəzsiz həyat dayaq sistemləridir. Onların vəziyyəti birbaşa su təhlükəsizliyinə, biodünyanın qorunmasına, ərzaq təminatına və iqlim dayanıqlılığına təsir göstərir. Göllərin deqradasiyası yalnız ekoloji problem deyil – bu, həm də sosial və iqtisadi problemdir.
Azərbaycanın gölləri və onların əhəmiyyəti
Azərbaycan ərazisində ümumi sahəsi təxminən 395 km² olan 450-yə yaxın göl mövcuddur. Onların əksəriyyəti kiçik olsa da, ölkənin ekoloji tarazlığında mühüm rol oynayır. Sahəsinə görə ən böyük göllər arasında Sarısu (65,7 km²), Ağgöl (56,2 km²), Böyükşor, Ağzıbirçala və Candargöl yer alır.
Ölkənin ən məşhur və ekoloji cəhətdən dəyərli göllərindən biri Göygöldür. 1139-cu ildə baş verən güclü zəlzələ nəticəsində Kəpəz dağının uçqunu ilə yaranmış bu göl dəniz səviyyəsindən 1556 metr yüksəklikdə yerləşir. Su səthi təxminən 0,79 km², ən dərin yeri isə 95 metrə çatır. Təmiz və şəffaf suyu ilə seçilən Göygöl ətrafında Maralgöl, Zəligöl və digər kiçik göllər də yerləşir. 2008-ci ildə yaradılmış Göygöl Milli Parkı bu unikal ekosistemi qoruyur və ekoturizm üçün mühüm mərkəzə çevrilmişdir.
Digər mühüm göl Ağgöldür. Ağcabədi və Beyləqan rayonları ərazisində yerləşən bu göl Ağgöl Milli Parkının tərkibindədir və beynəlxalq əhəmiyyətli Ramsar sulak ərazisi statusuna malikdir. Burada köçəri quşların, o cümlədən Qırmızı Kitaba daxil edilmiş bir çox növün mühüm yaşayış və qışlama yeri mövcuddur.
Abşeron yarımadasında isə Böyükşor, Masazır, Bülbülə və digər göllər yerləşir. Bunların bir qismi şor sulu olub, tarixən ciddi çirklənməyə məruz qalmışdır. Xüsusilə Böyükşor gölünün ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması istiqamətində dövlət səviyyəsində tədbirlər həyata keçirilmiş, 2013-cü ildə Prezident Fərmanı ilə xüsusi proqram təsdiq edilmişdir.
Azərbaycanda göllərin mühafizəsi Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin, milli parkların və digər xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinin fəaliyyəti çərçivəsində həyata keçirilir. Eyni zamanda, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, çirklənmənin qarşısının alınması və biomüxtəlifliyin qorunması istiqamətində dövlət proqramları icra olunur.
Göllər planetimizin səssiz, lakin əvəzsiz həyat dayaq sistemləridir. Onların vəziyyəti birbaşa su təhlükəsizliyinə, biodünyanın qorunmasına və iqlim dayanıqlılığına təsir göstərir. Azərbaycanın zəngin göl irsi – Göygöldən Ağgölə, Sarısudan Abşeron göllərinə qədər – ölkənin təbii sərvətlərinin mühüm hissəsini təşkil edir.
Ümumdünya Göllər Günü hər kəsi düşünməyə və məsuliyyət daşımağa çağırır. Göllərin qorunması gələcək nəsillərin su ehtiyatlarının təminatı deməkdir. Bu istiqamətdə atılan hər bir addım – istər dövlət siyasəti, istər elmi tədqiqat, istərsə də vətəndaş təşəbbüsü – böyük əhəmiyyət daşıyır.
Göllər yaşayırsa, həyat da davam edir. Onları qorumaq isə hamımızın ortaq vəzifəsidir.
Zərnigar Hüseynli
17:30 27.08.2026
Oxunuş sayı: 47
