Kremlin narahatlığı: müstəqil Azərbaycan
Moskvanın Bakı ilə bağlı ritorikasında son dönəmlərdə görünən sərtləşmə təsadüfi informasiya səs-küyü deyil. Bu, daha böyük siyasi narahatlığın, itirilən təsir imkanlarının və dəyişən regional düzənin əlamətidir. Azərbaycana qarşı səslənən aqressiv çağırışlar, ərazi bütövlüyünə qarşı təhriklər, diasporun alətə çevrilməsi ideyası və hərbi müdaxilə imaları bir neçə marginal şəxsin emosional çıxışı kimi təqdim olunsa da, məsələ bununla bitmir. Burada əsas sual budur: niyə bu tonda və niyə bu məzmunla?
Rusiya informasiya məkanında müəyyən fiqurlar Azərbaycan dövlətçiliyinə qarşı zorakı ssenariləri dilə gətirir, bunu “şərh”, “ekspert rəyi”, “media polemikası” adı altında normallaşdırmağa çalışırlar. Burada ən vacib məqam həmin ritorikanın spontan olmamasıdır. O, postsovet məkanına münasibətdə köhnə imperiya refleksinin müasir informasiya dili ilə ifadəsidir.
Azərbaycan son illərdə klassik “kiçik post-sovet dövlət” davranış modelindən çıxıb. Bakı həm enerji, həm nəqliyyat, həm təhlükəsizlik, həm də diplomatik manevr qabiliyyəti baxımından regional oyunçuya çevrilib. Türkiyə ilə müttəfiqliyin dərinləşməsi, Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişlənməsi, Türk dövlətləri xəttinin möhkəmlənməsi, Qərblə praqmatik dialoq, ABŞ və Avropa ilə seçici əməkdaşlıq, eyni zamanda Rusiya ilə tam qırılmayan, amma ona tabe də olmayan siyasət Moskvanın əsəblərini pozan əsas amildir. Kreml üçün ən rahat qonşu ya zəif qonşudur, ya asılı qonşu, ya da daimi təhlükəsizlik qorxusu ilə yaşayan qonşu. Azərbaycan isə bu üç modeldən heç birinə sığmır.
Moskva niyə bu məsələləri qabardır sualının birinci cavabı budur: Azərbaycanın müstəqil davranışı Rusiya üçün pis nümunə yaradır. Çünki regionda başqa aktorlar da görür ki, Moskva ilə münasibətləri pozmadan, amma onun orbitinə də düşmədən siyasət aparmaq mümkündür. Bu, xüsusilə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üçün strateji siqnaldır. Azərbaycan göstərir ki, təhlükəsizlik siyasəti çoxşaxəli qurula bilər, Türkiyə ilə yaxınlaşmaq olar, Qərblə işləmək olar, rus dilində təzyiq ritorikasına boyun əyməmək olar və buna baxmayaraq sistem çöküb dağılmaz. Kreml üçün təhlükəli olan da məhz budur: alternativ davranış modeli.
İkinci səbəb Rusiyanın öz daxilindəki zəiflikdir. Xarici ritorika çox vaxt daxili zəifliyin kompensasiya mexanizmi olur. Böyük dövlət statusu zədələndikcə, iqtisadi və hərbi yüklənmə artdıqca, legitimlik problemləri dərinləşdikcə mərkəz periferiyaya qarşı daha kobud danışmağa başlayır. Azərbaycana qarşı hədələr bir tərəfdən Bakıya siqnaldırsa, digər tərəfdən Rusiya daxili auditoriyasına mesajdır: “Biz hələ də təsir sahibiyik, hələ də cəzalandıra bilərik, hələ də qonşuların taleyini müzakirə edən tərəfik.” Yəni bu ritorika xarici siyasət qədər daxili siyasi teatrın da hissəsidir.
Üçüncü səbəb Türkiyə amilidir. Azərbaycan-Türkiyə yaxınlaşması Moskva üçün sadəcə iki dövlətin dostluğu deyil. Bu, Cənubi Qafqazda qüvvələr balansının dəyişməsi deməkdir. Ankara ilə Bakı arasında hərbi, siyasi, texnoloji və nəqliyyat əməkdaşlığının dərinləşməsi Rusiyanın bölgədə tək dominant güc olmaq iddiasını zəiflədir. Türk dünyası xəttinin institusional xarakter alması da Moskvada diqqətlə izlənilir. Kremlin zehniyyətində bu, geosiyasi yaxınlaşmadan daha çox “alternativ inteqrasiya məkanı” kimi görünür. Yəni problem təkcə emosional qısqanclıq deyil; problem real güc paylanmasının dəyişməsidir.
Dördüncü səbəb ABŞ və ümumən Qərblə münasibətlərdir. Azərbaycan Qərblə münasibətdə nə klassik müttəfiq, nə də düşmən xətti tutur. Məhz bu elastiklik onu daha təhlükəli edir. Çünki Moskva üçün idarə edilə bilən aktor ya açıq anti-Rusiya xəttində olub qarşı tərəfə tam söykənən aktordur, ya da Rusiyanın təhlükəsizlik çətirinə sığınan aktor. Azərbaycan isə milli marağa görə tərəf seçən, mövqe dəyişən, bəzən Qərblə, bəzən Türkiyə ilə, bəzən regional platformalarla işləyən müstəqil modeldir. Kremlin əsəbini pozan da budur: Bakı öncədən oxunan, bir mərkəzdən idarə olunan oyunçu deyil.
Xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri odur ki, aqressiv ritorika təkcə media adamlarından gəlmir. Bu prosesdə dövlət strukturu ilə bağlı şəxsin, yəni rəsmi vəzifə daşımış fiqurun iştirakı məsələyə əlavə siyasi çəki verir. Bu, çox vacib nüansdır. Çünki belə hallarda Moskva həmişə klassik müdafiə xəttindən istifadə edir: “Bunlar şəxsi fikirlərdir, dövlət mövqeyi deyil.” Formal olaraq bu arqument səslənir. Amma postsovet siyasi reallığında hamı bilir ki, dövlətə yaxın media, sistem içi politoloqlar və rəsmi strukturlarla əlaqəli şəxslər tamamilə havadan danışmırlar. Onlar bəzən sınaq balonu buraxırlar, bəzən ictimai rəy hazırlayırlar, bəzən də rəsmi mövqedən əvvəl sərt tezisləri yoxlayırlar. Yəni “bunlar sadəcə danışan adamlardır” izahı siyasi baxımdan inandırıcı görünmür.
Burada bir mühüm fərqi dəqiq qoymaq lazımdır. Dövlətlər arasında sərt tənqid, qarşılıqlı ittiham, geosiyasi rəqabət adi haldır. Ancaq başqa dövlətin parçalanmasını, ilhaqını, daxilində etnik-separatçı xəttin qızışdırılmasını, hərbi müdaxiləni və terror xarakterli addımları açıq müzakirə etmək artıq başqa mərhələdir. Bu, sadəcə sərt jurnalistika deyil. Bu, siyasətin ən təhlükəli zonasına daxil olan nitq formasıdır. Belə çıxışların mediada normallaşdırılması sonradan praktik təzyiq alətlərinin ideoloji əsasına çevrilə bilər.
Bəs bu qarşıdurma media səviyyəsində nə ilə nəticələnə bilər?
Birinci nəticə informasiya mühitinin daha da zəhərlənməsi ola bilər. Hər iki tərəfdə emosional və sərt dil artdıqca rasional müzakirə sahəsi daralır. Bu isə cəmiyyətlərarası münasibətə zərbə vurur. Dövlətlər bəzən rəsmi səviyyədə dialoqu saxlayırlar, amma media və sosial platformalar o qədər toksik mühit yaradır ki, siyasi münasibətlər üçün manevr sahəsi azalır. Yəni informasiya savaşı bir nöqtədən sonra diplomatiyanın işini çətinləşdirir.
İkinci nəticə diasporlar üzərindən təzyiqin artmasıdır. Materialda da buna işarə var. Azərbaycan diasporunun Rusiya daxilində siyasi alətə çevrilməsi cəhdləri həm humanitar, həm təhlükəsizlik, həm də ikitərəfli münasibətlər baxımından risklidir. Diasporu yaşadığı dövlətin daxili təsir mexanizminə çevirmək cəhdi uzunmüddətli etimadı dağıdır. Bu, həm Rusiyadakı azərbaycanlıların vəziyyətini həssaslaşdırır, həm də iki ölkə arasındakı ictimai kanalları zədələyir.Üçüncü nəticə hüquqi və institusional cavabların sərtləşməsidir. Əgər informasiya məkanında açıq zor çağırışları davam edərsə, Azərbaycan tərəfi daha çox cinayət-hüquqi, diplomatik və texnoloji cavab mexanizmlərinə əl ata bilər. Bu isə media qarşıdurmasını siyasi-bürokratik qarşıdurmaya çevirər. Başqa sözlə, məsələ “kim nə dedi” səviyyəsindən çıxıb dövlət davranışının predmetinə çevrilər.
Dördüncü nəticə regional bloklaşmanın sürətlənməsidir. Bakı belə təzyiqləri gördükcə Türkiyə ilə təhlükəsizlik koordinasiyasını, Türk dövlətləri ilə siyasi yaxınlaşmanı, Qərblə kommunikasiya kanallarını daha da gücləndirə bilər. Moskvanın məqsədi bəlkə də Bakını çəkindirməkdir, amma nəticə əksinə ola bilər: Azərbaycan daha da çoxalternativ xarici siyasətə yönələr. Bu isə Kremlin strateji məqsədinə zidd nəticə verər. Bu baxımdan, bu hadisələr bəlkə də xeyrə işləyir.
Ən realist nəticə isə budur ki, media səviyyəsində başlanan bu qarşıdurma tammiqyaslı dövlət böhranına çevrilməyə də bilər, amma uzun müddətli inamsızlıq yaradacaq. Bu, görünməyən, amma çox təhlükəli nəticədir. Çünki diplomatik sənədlər qalır, rəsmi bəyanatlar dəyişir, amma siyasi yaddaş qalır. Bir dəfə səslənmiş “parçalamaq”, “müdaxilə etmək”, “separatizmi qızışdırmaq” kimi çağırışlar sadəcə arxiv materialı olmur; onlar növbəti böhranda yenidən xatırlanır və tərəflərin bir-birinə baxışını sərtləşdirir.
Bütün bunların fonunda Azərbaycan üçün əsas məsələ emosional reaksiya yox, soyuqqanlı strateji cavabdır. Real politik baxımdan Bakı üçün ən düzgün xətt budur: bir tərəfdən hüquqi və diplomatik cavab vermək, digər tərəfdən isə bu təxribatların Azərbaycanı əsas kursundan çıxarmasına imkan verməmək. Moskvanın qıcıqlandığı şey məhz Azərbaycanın müstəqil kursudursa, ən təsirli cavab həmin kursu ardıcıl davam etdirməkdir. Yəni nə isterika, nə güzəşt refleksi, nə də lazımsız şüarçılıq.
Nəticə olaraq, Moskva bu mövzunu ona görə qabardır ki, Azərbaycan artıq onun gözündə “idarə olunan qonşu” deyil. Bakı regional güc mərkəzi kimi davranır, Türkiyə ilə strateji ittifaq qurur, türk inteqrasiyasında rol oynayır, Qərblə seçici əməkdaşlıq edir və bütün bunları öz milli maraq hesabı ilə edir. Rusiyanın müəyyən dairələri bunu geosiyasi itki kimi oxuyur və həmin itkinin əvəzini informasiya təzyiqi, siyasi hədə, ideoloji təxribat və media aqressiyası ilə çıxmağa çalışır. Amma bu taktikanın limiti var. O, Azərbaycana təzyiq yarada bilər, səs-küy qopara bilər, mühit zəhərləyə bilər, lakin Bakının dövlət kursunu avtomatik dəyişdirə bilməz. Əksinə, belə kampaniyalar çox vaxt Azərbaycanın müstəqil davranışının Moskva üçün nə qədər ciddi problemə çevrildiyini daha açıq göstərir.
10:00 20.08.2026
Oxunuş sayı: 107
