Bakı–Brüssel xətti: Yeni geosiyasətin görünməyən tərəfləri

Bakı görüşünün görünməyən tərəfi: Avropa niyə məhz indi Azərbaycana qayıdır?

Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin Bakıya səfəri adi diplomatik protokol hadisəsi kimi görünə bilər. Lakin Prezident İlham Əliyevlə keçirilən birgə mətbuat konfransında səslənən fikirlər diqqətlə oxunduqda məlum olur ki, burada söhbət yalnız Azərbaycan–Avropa İttifaqı münasibətlərindən getmir. Bu görüş əslində dəyişən dünya nizamında Cənubi Qafqazın yenidən geosiyasi xəritəyə yerləşdirilməsi cəhdidir. 

Son üç ildə Avropa ardıcıl enerji və təhlükəsizlik böhranları yaşayır. Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiya qazından asılılığın azaldılması Avropa üçün iqtisadi yox, milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrildi. Məhz həmin dövrdə Azərbaycan Avropa üçün alternativ enerji mənbələrindən biri kimi ön plana çıxdı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında xatırlatdığı kimi, dörd il əvvəl imzalanmış enerji üzrə strateji tərəfdaşlıq memorandumundan sonra Azərbaycanın Avropaya qaz ixracı təxminən 65 faiz artıb və hazırda Avropa İttifaqının on üzv dövləti Azərbaycan qazı alır. 

Bu fakt ilk baxışda iqtisadi statistikadır. Əslində isə bu, siyasi münasibətlərin əsasını təşkil edir. Dövlətlər dostluqdan daha çox qarşılıqlı ehtiyac üzərində uzunmüddətli tərəfdaşlıq qururlar. Avropa üçün Azərbaycanın əhəmiyyəti də məhz burada başlayır.

Fon der Lyayenin çıxışında xüsusi diqqət çəkən cümlələrdən biri belə idi: "Biz Rusiyanın enerjini silah kimi istifadə etdiyi və qazı kəsdiyi zaman Azərbaycanın irəli çıxdığını unutmamışıq." Bu ifadə sadəcə təşəkkür deyil. Diplomatik dildə bu, Avropa Komissiyasının Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində oynadığı rolu rəsmi şəkildə qəbul etməsidir. 

Ancaq Bakı görüşünün əsas mövzusu enerji də deyildi. Ən mühüm mesaj "bağlantı" anlayışı idi.

Hər iki lider demək olar ki, bütün çıxış boyunca nəqliyyat dəhlizlərindən, limanlardan, dəmir yollarından, regional əlaqələrdən danışdı. Bu təsadüfi deyil. Dünyada geosiyasi rəqabətin mərkəzi tədricən enerji yataqlarından logistika marşrutlarına keçir.

Bu gün dünya iqtisadiyyatında əsas suallardan biri belədir: Asiya ilə Avropa arasında mallar hansı marşrutla daşınacaq?

Uzun illər bunun iki əsas cavabı vardı. Birincisi, Rusiyadan keçən şimal marşrutu idi. Ukrayna müharibəsi bu marşrutu ciddi risk altına saldı. İkincisi, Süveyş kanalı və Qırmızı dəniz üzərindən keçən dəniz yoludur. Son aylarda Yaxın Şərqdəki gərginlik bu xəttin də təhlükəsiz olmadığını göstərdi.

Belə şəraitdə Orta Dəhliz əvvəllər alternativ hesab edilirdisə, indi zərurətə çevrilir. Azərbaycan isə bu dəhlizin mərkəzində yerləşən dövlətdir.

Prezident Əliyevin çıxışında "Şərq–Qərb və Şimal–Cənub dəhlizləri Azərbaycandan keçir" fikri sadəcə coğrafi təsvir deyil. Burada Azərbaycanın özünü region ölkəsi kimi deyil, qlobal tranzit sisteminin əsas qovşaqlarından biri kimi təqdim etmək cəhdi görünür. 

Fon der Lyayenin çıxışında da eyni məntiq davam etdirilir. O bildirir ki, Avropa İttifaqı nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantılar üçün 200 milyon avroluq qrant proqramı başlayır və bunun 2 milyard avroluq investisiyaya çevrilməsi nəzərdə tutulur. Bu vəsaitin mümkün istiqamətləri kimi Bakı limanı və Naxçıvan istiqamətində dəmir yolu layihələri xüsusi qeyd olunur. 

Burada maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, Avropa artıq yalnız enerji almaq istəmir. O, həmin enerjinin və yüklərin daşındığı infrastrukturun da inkişafına sərmayə qoymağa hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bu isə, münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini göstərən əsas göstəricilərdən biridir.

Son illərdə Avropa ilə Azərbaycan arasında zaman-zaman insan hüquqları və siyasi münasibətlərlə bağlı gərginliklər yaşanmışdı. Hətta bəzi dövrlərdə tərəflər arasında ciddi diplomatik soyuqluq hiss olunurdu. İndi isə, tam fərqli mənzərə yaranır.

Prezident Əliyev çıxışında son aylarda Avropa İttifaqının ən yüksək səviyyəli rəhbərlərinin ardıcıl şəkildə Bakıya səfərlərini xüsusi vurğulayır. Bu sadalama təsadüfi deyil. Burada verilən mesaj odur ki, münasibətlərdə əvvəlki siyasi məsafə aradan qalxmağa başlayır. Bunun səbəbini yalnız diplomatiyada axtarmaq düzgün olmaz. Dünya dəyişdikcə dövlətlərin prioritetləri də dəyişir.

Avropa üçün artıq əsas məsələ Azərbaycanın hansı siyasi modelə malik olması deyil. Daha vacib sual budur: Avropanın enerji təhlükəsizliyi, ticarət yolları və Mərkəzi Asiyaya çıxışı hansı ölkə vasitəsilə təmin edilə bilər?

Hazırkı geosiyasi şəraitdə bu sualın ən mühüm cavablarından biri Azərbaycandır.

Məhz buna görə Bakı görüşündə enerji, nəqliyyat və regional sülh eyni siyasi paket kimi təqdim edildi. Çünki Avropa üçün bu üç məsələ artıq bir-birindən ayrılmaz hala gəlib. Enerji təhlükəsizliyi nəqliyyat dəhlizlərindən, nəqliyyat isə regional sabitlikdən asılıdır. Cənubi Qafqaz isə bu zəncirin ən həssas həlqəsinə çevrilib.

Avropa niyə eyni səfərdə həm Bakıya, həm də İrəvana getdi? Bu səfərin görünməyən geosiyasi məqsədi

Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin Cənubi Qafqaz səfərinin marşrutu təsadüfi seçilməmişdi. O, əvvəl Bakıya gəldi, sonra Ermənistana getdi. İlk baxışda bu, adi diplomatik protokol kimi görünə bilər. Ancaq geosiyasətdə marşrutlar da mesaj verir. Hansı ölkəyə əvvəl gedilməsi, harada hansı bəyanatın verilməsi və hansı layihələrin elan edilməsi təsadüfi olmur.

Bu səfərin ən çox müzakirə olunan suallarından biri isə başqa idi: niyə Gürcüstan bu marşrutda yox idi?

Əslində bu sualın cavabı son illərdə Cənubi Qafqazda yaranmış yeni geosiyasi reallıqda gizlənir.

Uzun illər Avropa üçün Cənubi Qafqaz siyasətinin əsas dayağı Gürcüstan hesab olunurdu. Qərbə inteqrasiya kursu, NATO və Avropa İttifaqı ilə yaxın münasibətlər, Qara dənizə çıxış imkanları Gürcüstanı regionun əsas tərəfdaşı kimi təqdim edirdi. Lakin son illərdə Tbilisi ilə Brüssel arasında münasibətlər əvvəlki dinamikasını itirib. Avropa İttifaqının Gürcüstan hökuməti ilə bağlı tənqidləri, seçkilər ətrafında yaranan mübahisələr və siyasi gərginlik nəticəsində tərəflər arasında əvvəlki etimad zəifləyib. Bu isə o deməkdir ki, Avropa artıq Cənubi Qafqaz siyasətini yalnız Gürcüstan üzərindən qura bilmir. Məhz bu fonda Azərbaycanın rolu daha da artır.

Əgər bir neçə il əvvəl Avropa üçün Azərbaycan əsasən enerji təchizatçısı idisə, indi o, enerji ilə yanaşı nəqliyyat, logistika və regional sabitliyin əsas aktorlarından birinə çevrilib. Prezident İlham Əliyevin çıxışında "Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri Azərbaycandan keçir" fikrinin dəfələrlə vurğulanması təsadüfi deyildi. Bu, Azərbaycanın artıq yalnız enerji ixrac edən ölkə deyil, bütöv regionun kommunikasiya mərkəzi kimi təqdim edilməsinin siyasi ifadəsidir. 

Bəs onda Ermənistan bu səfərdə hansı rolu oynayır?

Fon der Lyayenin çıxışına diqqətlə baxdıqda bir maraqlı məqam görünür. O, çıxışının əvvəlində enerjidən yox, sülhdən danışır. Daha sonra isə nəqliyyat əlaqələrinə keçir. Bu ardıcıllıq diplomatik təsadüf deyil. Çünki Avropa üçün bu gün Ermənistan ilk növbədə enerji mənbəyi deyil. Ermənistan Avropa üçün mümkün tranzit məkanıdır. 

Əgər Azərbaycan Orta Dəhlizin əsas qovşağıdırsa, Ermənistan həmin marşrutun tam işləməsi üçün açılmalı olan son siyasi düyünlərdən biridir.

Məhz buna görə Prezident Əliyev çıxışında Azərbaycanın Ermənistana benzin və dizel ixracına başlamasını xüsusi vurğuladı. Hətta Azərbaycanın öz ərazisindən Ermənistana tranzit məhdudiyyətlərini aradan qaldırdığını da qeyd etdi. Bu, sadəcə humanitar jest kimi təqdim olunmurdu. Burada verilən əsas mesaj belə idi: Azərbaycan sülhün iqtisadi nəticələrini artıq praktikada göstərməyə başlayıb. 

Fon der Lyayenin 20 milyon avroluq "sülh proqramı" da məhz bu məntiqə xidmət edir. Minaların təmizlənməsi, kəndlərin inkişafı, sərhəd ərazilərində infrastruktur və kiçik biznesin maliyyələşdirilməsi klassik humanitar layihələr kimi görünə bilər. Amma bunların hamısı əslində bir məqsədə xidmət edir: sərhədyanı əraziləri gələcək iqtisadi inteqrasiyaya hazırlamaq. 

Burada daha dərin geosiyasi məqam ortaya çıxır.

Moskvanın son aylarda verdiyi bəyanatlar, xüsusilə də Mehri istiqamətində nəzərdə tutulan nəqliyyat layihələri ilə bağlı sərt açıqlamaları göstərir ki, Kreml Ermənistanın tam şəkildə Qərbə yaxınlaşmasını sakit izləmək niyyətində deyil. 

Rusiyanın xarici işlər nazirinin müavini Mixail Qaluzinin bəyanatında Ermənistanın Rusiyanın mövqeyini nəzərə almağa məcbur olduğu açıq şəkildə vurğulanırdı. Hətta Ermənistan dəmir yollarının Rusiya konsessiyasında olması ayrıca xatırladılırdı. Bu, sadəcə hüquqi arqument deyildi. Burada Moskvanın İrəvana siyasi xəbərdarlığı hiss olunurdu. 

Məhz buna görə Avropa üçün Ermənistanın sabitliyi artıq yalnız Ermənistanın daxili məsələsi deyil. Əgər Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi baş verərsə və yeni hökumət yenidən tam şəkildə Moskvanın geosiyasi orbitinə qayıdarsa, onda son illərdə formalaşan bütün regional layihələr ciddi risk altına düşə bilər.

Burada paradoksal görünən başqa bir məqam da var.

Bir tərəfdən Ermənistan Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmağa çalışır. Digər tərəfdən Azərbaycanla sülh sazişi istiqamətində danışıqlar aparılır. Normal məntiqə görə bu proses Avropanı sevindirməlidir. Lakin vəziyyət daha mürəkkəbdir.

Əgər Ermənistan Azərbaycan və Türkiyə ilə iqtisadi inteqrasiyanı sürətləndirərsə, bu ölkənin Avropadan iqtisadi asılılığı müəyyən qədər azalacaq. Ermənistan yeni bazarlara, yeni nəqliyyat xətlərinə və yeni investisiya imkanlarına çıxış əldə edəcək. Bu isə Brüsselin İrəvan üzərində təsir alətlərinin əvvəlki qədər güclü olmaması deməkdir.

Bu səbəbdən Avropa həm sülh istəyir, həm də həmin sülh prosesində əsas siyasi tərəfdaş olaraq qalmağa çalışır.

Fon der Lyayenin həm Bakıda, həm də İrəvanda verdiyi mesajların mahiyyəti də məhz budur.

Avropa bu prosesin kənarında qalmaq istəmir. Çünki söhbət artıq yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindən getmir. Söhbət Avropanın Mərkəzi Asiyaya çıxışından, Çinlə ticarət yollarından, enerji təhlükəsizliyindən və Rusiyanın regiondakı təsir imkanlarının gələcəyindən gedir. Bu baxımdan, Bakı və İrəvan artıq Avropa üçün iki ayrı paytaxt deyil. Onlar eyni geosiyasi layihənin iki mühüm həlqəsinə çevrilirlər. Lakin həmin layihənin işləməsi üçün əsas şərt sabitlikdir.

Məhz buna görə Fon der Lyayenin çıxışında "kağız üzərindəki sülhü real sülhə çevirmək" ifadəsi dəfələrlə vurğulanırdı. Çünki Avropa anlayır ki, yalnız imzalanmış sənədlər nə enerji dəhlizlərini, nə də yeni iqtisadi marşrutları işlək vəziyyətə gətirə bilər. Bunun üçün regionda uzunmüddətli siyasi sabitlik lazımdır.

Dünya yeni enerji xəritəsi qurur: Azərbaycanın qarşısında hansı imkanlar və risklər dayanır?

Ursula fon der Lyayenin Bakı səfərinə yalnız Azərbaycan–Avropa münasibətləri prizmasından baxmaq bu hadisənin əsl mahiyyətini tam göstərmir. Əslində bu səfər daha böyük geosiyasi proseslərin tərkib hissəsidir. Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən hadisələr bir-birindən ayrı görünür. İran ətrafında gərginlik, Hörmüz boğazında risklərin artması, Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik problemləri, Rusiya–Qərb qarşıdurması, Çin–ABŞ rəqabəti və Cənubi Qafqazdakı yeni siyasi dinamika eyni geosiyasi zəncirin müxtəlif halqalarıdır. Məhz buna görə Bakıda səslənən fikirlər təkcə Cənubi Qafqaz üçün deyil, Avropanın gələcək təhlükəsizlik strategiyası baxımından da diqqətlə oxunmalıdır. 

Hazırda Avropa iki böyük enerji riskini eyni vaxtda nəzərə almağa məcburdur.

Birinci risk artıq yaşanıb. Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiya qazından yüksək asılılığın hansı nəticələrə gətirdiyini Avropa öz iqtisadiyyatında hiss etdi. Bu təcrübə Brüsseldə enerji siyasətinə münasibəti tamamilə dəyişdi. Enerji artıq bazar məsələsi deyil, milli təhlükəsizlik məsələsidir.

İkinci risk isə hələ tam reallaşmasa da, onun ehtimalı kifayət qədər ciddidir. İran ətrafında davam edən hərbi və siyasi gərginlik, ABŞ–İsrail–İran münasibətlərindəki qarşıdurma və Hörmüz boğazı ətrafında yaranan qeyri-müəyyənlik dünya enerji bazarında yeni təlatümlər yarada bilər. Əgər Fars körfəzində neft və mayeləşdirilmiş qaz daşımalarında ciddi məhdudiyyətlər yaranarsa, bundan ən çox zərər görəcək bölgələrdən biri Avropa olacaq. Çünki Avropa enerji mənbələrini diversifikasiya etsə də, qlobal bazarda qiymət şoklarından tam sığortalanmayıb.

Belə vəziyyətdə Azərbaycanın əhəmiyyəti daha da artır.

Söhbət yalnız Azərbaycanın qaz ixracından getmir. Azərbaycan Avropa üçün həm də alternativ enerji marşrutudur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bərpaolunan enerji layihələrinin xüsusi vurğulanması da bununla bağlı idi. Növbəti beş-altı il ərzində səkkiz giqavat külək və günəş enerjisi istehsalı planı, Xəzərin yaşıl enerji potensialı və yeni ötürmə xətləri artıq Azərbaycanın gələcəyini yalnız karbohidrogen ixracatçısı kimi deyil, enerji tranzit və istehsal mərkəzi kimi formalaşdırmağa hesablanıb. 

Fon der Lyayenin "Yaşıl Enerji Dəhlizi" layihəsinə verdiyi dəstək də təsadüfi deyildi. Avropa artıq yalnız qaz almağı düşünmür. O, gələcəyin elektrik bazarını da indidən formalaşdırmağa çalışır. Azərbaycanın Xəzərdə istehsal edəcəyi yaşıl enerjinin Avropaya ötürülməsi bu baxımdan strateji layihə kimi qiymətləndirilir. 

Ancaq enerji məsələsi bu mənzərənin yalnız bir hissəsidir.

Daha vacib məsələ Orta Dəhlizin gələcəyidir.

Son aylarda Zəngəzur istiqamətində müxtəlif beynəlxalq layihələr ətrafında müzakirələr intensivləşib. ABŞ tərəfindən irəli sürülən yeni nəqliyyat təşəbbüsləri, Ermənistan üzərindən tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və Rusiyanın buna verdiyi sərt reaksiyalar göstərir ki, söhbət təkcə bir dəmir yolundan getmir. Burada müxtəlif güc mərkəzləri regionun gələcək nəqliyyat xəritəsinə təsir etmək istəyirlər. 

Moskvanın son bəyanatları da bunu təsdiqləyir. Ermənistan üzərindən keçəcək marşrutlarda Rusiyanın rolunun qorunmasının vacibliyi açıq şəkildə vurğulanır. Bu isə onu göstərir ki, nəqliyyat dəhlizləri artıq iqtisadi layihə olmaqdan çıxaraq geosiyasi təsir alətinə çevrilib. 

Bu fonda Azərbaycanın qarşısında maraqlı paradoks yaranır. Bir tərəfdən Zəngəzur istiqaməti regionun ən qısa marşrutu hesab olunur. Digər tərəfdən İran ətrafında yaranan gərginlik və Ermənistan daxilində davam edən siyasi qeyri-müəyyənlik həmin marşrutun yaxın perspektivdə tam işlək vəziyyətə gəlməsini çətinləşdirə bilər.

Bu halda alternativ nədir?

Hazırkı şəraitdə Gürcüstan üzərindən keçən mövcud marşrutun əhəmiyyəti daha da artır. Başqa sözlə, Avropa bu gün eyni vaxtda iki ssenari üzərində işləyir. Əgər Zəngəzur istiqaməti tam açılarsa, Orta Dəhliz daha qısa və daha səmərəli olacaq. Əgər bu proses müxtəlif səbəblərdən gecikərsə, Gürcüstan üzərindən keçən mövcud marşrut genişləndiriləcək. Hər iki halda isə əsas tranzit ölkəsi dəyişmir. Bu ölkə Azərbaycandır. Məhz buna görə Fon der Lyayenin çıxışında Bakı limanının inkişafı, regional bağlantılar və yeni logistika layihələri xüsusi yer tuturdu. 

Bu səfərin ən mühüm nəticələrindən biri də Avropanın Azərbaycana münasibətində baş verən ton dəyişməsidir. Bir neçə il əvvəl Brüsselin Bakı ilə dialoqunda daha çox siyasi islahatlar, hüquqi məsələlər və insan hüquqları mövzuları ön planda idi. İndi isə çıxışların mərkəzində enerji, nəqliyyat, ticarət, investisiya və regional sabitlik dayanır. Bu, Avropanın öz dəyərlərindən imtina etməsi demək deyil. Lakin geosiyasi prioritetlərin dəyişdiyini göstərir. Dövlətlər təhlükəsizlik riskləri artdıqca xarici siyasətdə prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirirlər.

Azərbaycan da bu dəyişən mühitdə artıq yalnız Cənubi Qafqaz dövləti kimi deyil, Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında körpü rolunu oynayan aktor kimi qəbul olunur. Lakin bu yeni status eyni zamanda yeni məsuliyyət yaradır. Çünki tranzit mərkəzinə çevrilən ölkələr geosiyasi rəqabətin də mərkəzinə düşürlər. Böyük güclərin maraqları burada daha çox toqquşur. Bu isə, diplomatik balansın qorunmasını əvvəlkindən daha vacib edir. Bakı görüşünün əsas siyasi nəticəsi də məhz budur.

Avropa Azərbaycanı artıq yalnız enerji təchizatçısı kimi deyil, dəyişən Avrasiya geosiyasətinin vacib tərəfdaşı kimi qiymətləndirir. Prezident İlham Əliyevin və Ursula fon der Lyayenin çıxışlarında tez-tez işlədilən "strateji tərəfdaşlıq", "bağlantı", "regional sabitlik" və "ortaq rifah" ifadələri bu yeni yanaşmanın siyasi lüğətidir. 

Ancaq bu prosesin gələcək taleyi təkcə Bakı və Brüsseldən asılı olmayacaq. Ermənistanın daxili siyasi inkişafı, Rusiya ilə Qərb arasında rəqabətin istiqaməti, İran ətrafındakı təhlükəsizlik vəziyyəti və qlobal enerji bazarındakı dəyişikliklər də bu əməkdaşlığın gələcəyinə təsir göstərəcək.

Bir həqiqət isə artıq aydın görünür: Avropa Cənubi Qafqaza əvvəlki kimi baxmır. Region artıq yalnız qonşuluq siyasətinin bir hissəsi deyil. O, Avropanın enerji təhlükəsizliyi, logistika strategiyası və Avrasiyaya çıxış planlarının ayrılmaz elementinə çevrilib.

Bu yeni geosiyasi mənzərədə Azərbaycanın rolu da əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Əgər ölkə uzun illər əsasən enerji ixracatçısı kimi tanınırdısa, indi onun qarşısında daha geniş missiya formalaşır: Avropa ilə Asiya arasında enerji, ticarət, nəqliyyat və siyasi sabitliyi birləşdirən strateji qovşaqlardan birinə çevrilmək. Məhz Bakı görüşünün əsas sətiraltı mesajı da bundan ibarətdir.