Məntiqsiz “məntiq”in imtahan fəlsəfəsi
Elə elm sahələri var ki, onlar tarixin müəyyən mərhələsində yaranır, konkret ictimai və elmi ehtiyaclara cavab verir, lakin zaman keçdikcə həmin ehtiyacların dəyişməsi ilə əvvəlki aktuallığını qismən və ya tam şəkildə itirir. Bu, həmin elmlərin dəyərsiz olması demək deyil; sadəcə olaraq, cəmiyyətin inkişaf istiqamətləri dəyişdikcə elmin tətbiq sahələri, prioritetləri və tədris modelləri də yenilənməli olur.
Tarix boyu bir çox sahələr ya tamamilə sıradan çıxıb, ya da daha geniş elmlərin daxilində yenidən formalaşıb. Məsələn, texnologiyanın, süni intellektin, avtomatlaşdırmanın və rəqəmsal iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə universitetlərdən də gözlənti dəyişib: artıq tələbəyə yalnız nəzəri bilik deyil, əmək bazarında istifadə edilə bilən praktik bacarıqlar qazandırmaq tələb olunur.
Məhz buna görə də bu gün bəzi fənlərin əvvəlki formada məcburi şəkildə tədris olunması ilə bağlı suallar yaranır. Xüsusilə də tələbələr və bəzi təhsil ekspertləri hesab edirlər ki, müasir dövrün tələblərinə birbaşa cavab verməyən, peşə bacarıqları ilə əlaqəsi zəif olan bəzi fənlər yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Bu yanaşmaya görə, ali təhsil proqramları əmək bazarı, texnologiya və ixtisaslaşma prinsipləri əsasında yenilənməlidir.
Bu kontekstdə tez-tez müzakirəyə çıxarılan sahələrdən biri də məntiq elmidir. Universitetlərin bakalavr pilləsində, eləcə də bəzi qəbul imtahanlarında yer alan məntiq fənni ilə bağlı sual ortaya çıxır: bu fənnin tələbəyə real həyatda və peşə fəaliyyətində verdiyi konkret üstünlüklər nələrdir?
Tənqid edənlər hesab edir ki, məntiq bir çox ixtisaslarda praktik nəticə yaratmır və tələbənin əsas sahə üzrə inkişafına əlavə yük yaradır. Onların fikrincə, tələbənin əsas ixtisası üzrə yüksək nəticə göstərməsi daha vacib olduğu halda, əlavə formal düşüncə strukturları üzərində qurulan imtahanlar ümumi nəticəyə mənfi təsir göstərə bilir.
Bu səbəbdən də təklif oluna bilər ki, məsələ emosional yox, elmi və statistik yanaşma ilə araşdırılsın. Ali təhsil müəssisələrində, müəllimlər və tələbələr arasında sorğular keçirilsin, məntiq fənninin hansı ixtisaslarda real fayda verdiyi, hansı sahələrdə isə formal xarakter daşıdığı müəyyən edilsin. Əgər nəticələr göstərsə ki, bəzi ixtisaslarda bu fənn tələbənin peşə hazırlığına ciddi töhfə vermir, o zaman proqramların yenilənməsi müzakirəyə çıxarıla bilər.
Elm ümumilikdə iki əsas istiqamətə bölünür: empirik və formal elmlər. Empirik elmlər müşahidə, eksperiment və real həyat faktları üzərində qurulur; fizika, biologiya, kimya kimi sahələr buna nümunədir. Formal elmlər isə məntiq, riyaziyyat və abstrakt modellərlə işləyir, daha çox düşüncə mexanizmlərini və sistemləri araşdırır.
Burada əsas sual yaranır: formal elmlərin, xüsusilə də məntiqin bütün ixtisaslarda eyni həcmdə və məcburi şəkildə tədris edilməsi nə dərəcədə əsaslıdır? Məsələn, jurnalistika, incəsənət və ya bəzi tətbiqi ixtisaslarda məntiqin dərin səviyyədə öyrədilməsi doğrudanmı peşə hazırlığının vacib elementi hesab olunmalıdır?
Digər tərəfdən, tələbələr arasında belə bir narazılıq da mövcuddur ki, öz əsas ixtisası üzrə yüksək nəticələr göstərən bir tələbə gələcək fəaliyyətində istifadə etməyəcəyi ehtimal olunan sahəyə görə ümumi göstəricisini aşağı salmalı olur. Bu isə bəzən motivasiyanın azalmasına və tədris prosesinin formal xarakter almasına səbəb olur.
Bütün bunları nəzərə alaraq məqsəd məntiq elmini tamamilə təhsil sistemindən çıxarmaq deyil. Əksinə, məqsəd onun tədris modelinə yenidən baxmaqdır. Ola bilsin ki, məntiq müəyyən ixtisaslarda məcburi, digərlərində isə seçmə fənn kimi təqdim edilsin. Belə olduqda bu sahəyə həqiqətən marağı olan tələbələr onu daha dərin öyrənə, digər tələbələr isə öz peşə istiqamətlərinə uyğunlaşmış proqramla təhsil ala bilərlər.
Beləliklə, müzakirənin mərkəzində “məntiq lazımdır, ya yox?” sualı deyil, “məntiq kimə, hansı səviyyədə və hansı məqsədlə lazımdır?” sualı dayanmalıdır. Bu yanaşma həm təhsilin keyfiyyətini, həm də tələbələrin real ehtiyaclarını daha düzgün balanslaşdıra bilər.
18:00 20.06.2026
Oxunuş sayı: 52
