Milli ruhun simfoniyası – Soltan Hacıbəyov
Azərbaycan musiqi mədəniyyəti tarixində elə sənətkarlar var ki, onların yaratdığı əsərlər yalnız müəyyən bir dövrün deyil, bütöv bir xalqın ruhunun ifadəsinə çevrilir. Belə sənətkarlardan biri də görkəmli bəstəkar, pedaqoq və ictimai xadim Soltan Hacıbəyov idi. Onun musiqisi təkcə notların harmoniyası deyil, həm də Azərbaycanın mənəvi yaddaşı, milli koloriti və estetik düşüncə tərzinin səslənən təcəssümü idi.
Bu gün Azərbaycan professional musiqisinin görkəmli nümayəndələrindən olan Soltan Hacıbəyovun doğum günü ehtiramla xatırlanır. Şuşanın zəngin musiqi mühitində formalaşan sənətkar sonralar milli simfonik musiqimizin inkişafında xüsusi mərhələ yaradan bəstəkar kimi tarixə çevrildi.
1919-cu ildə Şuşa şəhərində dünyaya gələn Soltan Hacıbəyov hələ uşaqlıq illərindən muğamın, xalq nəğmələrinin və Qarabağ musiqi mühitinin sehrli təsiri altında böyüyürdü. Musiqinin nəfəs kimi yaşadığı bu şəhər onun gələcək yaradıcılıq dünyasının bünövrəsini formalaşdırdı. Təsadüfi deyil ki, bəstəkarın sonralar yazdığı əsərlərdə milli ruh, şərq poetikası və musiqi peyzajları xüsusi aydınlıqla hiss olunur.
1930-cu ildə Bakıya köçən Soltan Hacıbəyovun həyatında yeni mərhələ başlayır. O, bir müddət əmisi, Azərbaycan professional musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəylinin ailəsində yaşayır və dahi sənətkarın yaradıcılıq mühitində formalaşır. Bu, yalnız ailə yaxınlığı deyil, həm də böyük sənət məktəbi idi. Üzeyir bəyin xalq musiqisinə münasibəti, milli musiqi düşüncəsini dünya klassikası ilə birləşdirmək prinsipi Soltan Hacıbəyovun yaradıcılıq yolunda əsas istiqamətlərdən birinə çevrildi.
Gənc bəstəkarın sənətə gəlişi Azərbaycan musiqisinin yüksəliş dövrünə təsadüf edirdi. Həmin illərdə Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Niyazi, Cövdət Hacıyev kimi böyük adlar milli musiqidə yeni mərhələ yaradırdı. Soltan Hacıbəyov da bu nəslin ən parlaq nümayəndələrindən biri kimi seçilirdi. O, konservatoriyada təhsil aldığı illərdən müxtəlif janrlarda əsərlər yazmağa başlayır, musiqinin texniki imkanlarını dərindən mənimsəyərək özünəməxsus üslub formalaşdırırdı.
Bəstəkarın ilk uğurlu əsərləri sırasında "Pioner kantatası" və "Qızılgül" musiqili komediyası xüsusi yer tutur. Lakin onun yaradıcılığında əsl dönüş nöqtəsi simfonik musiqiyə müraciəti oldu. Soltan Hacıbəyov milli simfonizmin inkişafına mühüm töhfələr verdi. Onun Birinci simfoniyası qəhrəmanlıq ruhu, dramatik ifadə vasitələri və geniş musiqi dili ilə diqqət çəkirdi.
Bəstəkarın adını dünya miqyasında tanıdan ən möhtəşəm əsərlərdən biri isə şübhəsiz ki, "Karvan" simfonik lövhəsi oldu. Əsər ilk səsləndiyi gündən etibarən dinləyiciləri öz sehri altına aldı. Şur muğamı əsasında qurulan bu musiqi tablosunda Soltan Hacıbəyov Orta Asiyanın səhralarını, uzaq yolları, ağır və ahəstə hərəkət edən karvanın ritmini qeyri-adi ustalıqla canlandırmışdı.
"Karvan" yalnız musiqi əsəri deyildi. Bu, səslərlə çəkilmiş mənzərə, musiqi ilə yaradılmış poetik tablo idi. Əsəri dinləyərkən qumlu səhraların sonsuzluğu, karvanın yorğun addımları, küləyin yaratdığı narahatlıq və yenidən bərqərar olan sakitlik insanın gözləri önündə canlanır. Elə buna görə də Soltan Hacıbəyovu tez-tez "musiqinin peyzaj ustası" adlandırırdılar.
Əsərin uğuru qısa müddətdə Azərbaycanın sərhədlərini aşdı. Maestro Niyazinin dirijorluğu ilə səslənən "Karvan" sonralar müxtəlif ölkələrdə ifa olundu, dünya musiqi ictimaiyyətinin diqqətini çəkdi və Azərbaycan simfonik musiqisinin ən dəyərli nümunələrindən birinə çevrildi.
Soltan Hacıbəyovun yaradıcılığı yalnız simfonik musiqi ilə məhdudlaşmırdı. O, "Gülşən" baleti ilə Azərbaycan balet sənətinin inkişafında mühüm rol oynadı. Müasir mövzuya həsr olunan bu əsərdə insan münasibətləri, əmək, sevgi və estetik düşüncə harmonik şəkildə təqdim olunurdu. Bəstəkarın musiqisi burada həm emosional dərinliyi, həm də səhnə plastikası ilə diqqət çəkirdi.
Onun uşaqlar üçün yazdığı əsərlər də xüsusi həssaslıq və səmimiyyətlə seçilirdi. "Oynaq topum", "Lay-lay", "Bənövşə", "Bahar gəldi" kimi nəğmələr illər keçsə də öz təravətini qoruyub saxladı. "İsgəndər və çoban" uşaq operası isə Azərbaycan musiqisində uşaqlar üçün yazılmış nadir və qiymətli nümunələrdən biri hesab olunur.
Soltan Hacıbəyov xalq musiqisinə də xüsusi həssaslıqla yanaşırdı. "Sarı bülbül", "Leyla", "Qarabağ şikəstəsi" kimi xalq musiqi nümunələrinin orkestr işləmələri onun milli irsə nə qədər bağlı sənətkar olduğunu göstərirdi. O, xalq musiqisinin ruhunu qoruyaraq onu professional musiqinin yüksək formaları ilə birləşdirməyi bacarırdı.
Görkəmli bəstəkar yalnız yaradıcı sənətkar deyil, həm də böyük pedaqoq idi. Uzun illər Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında müəllim, daha sonra isə rektor kimi fəaliyyət göstərən Soltan Hacıbəyov gənc musiqiçilərin yetişməsində mühüm xidmətlər göstərdi. O, musiqiyə yalnız sənət kimi deyil, həm də milli-mənəvi məsuliyyət kimi yanaşırdı.
1973-cü ildə SSRİ Xalq artisti adına layiq görülən Soltan Hacıbəyov 1974-cü ildə dünyasını dəyişsə də, onun musiqisi zamanın içində yaşamaqda davam edir. Çünki bəzi sənətkarlar fiziki ömürlərini başa vurduqdan sonra belə xalqın yaddaşında ikinci – əbədi həyat qazanırlar.
Bu gün Soltan Hacıbəyovun əsərləri yenə səslənir, yenə dinlənilir və hər dəfə Azərbaycan musiqisinin necə zəngin, necə rəngarəng bir irsə sahib olduğunu xatırladır. Onun yaratdığı musiqi dünyası milli kimliyimizin səslənən yaddaşı kimi yaşayır və yaşayacaq.
Nigar Yahyazadə
15:10 08.05.2026
Oxunuş sayı: 34
