Novruz – Türk xalqlarının qədim və müqəddəs bayramı
Novruz bayramı türk xalqlarının ən qədim ənənələrindən biri kimi yazın gəlişini, təbiətin oyanışını və yeni ilin başlanğıcını simvolizə edir. Martın 21-də, şimal yarımkürəsində gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi vernal ekvinoks günü qeyd olunur. Bu bayram yalnız Azərbaycanda deyil, Türkiyə, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Qazaxıstan və digər türk dövlətlərində də böyük coşqu ilə keçirilir. Qədim dövrlərdə “Tura” (törəmək, yeni doğulmaq mənasında) adlandırılan bu bayram türk mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir və İslamdan çox-çox əvvələ, hətta Sumer və Akkad dövrlərinə qədər uzanan kökə malikdir. Müxtəlif türk xalqlarında fərqli adlarla (Nooruz, Növruz, Navruz, Nevruz) qeyd olunsa da, mahiyyəti eynidir: təbiətin dirçəlişi, birlik və həmrəyliyin bayramı.
Novruzun əfsanəvi mənşəyi İran mifologiyasında Cəmşid və Kayumərs kimi padşahlarla bağlı olsa da, bu adlar türk-sumer mənşəli ənənələrdən qaynaqlanır və tacqoyma ənənəsi kimi qeyd olunur. Fikrimizə görə, Cəmşid tarixdə olmayan əfsanəvi şahdır və adı Sumerlərin Günəş tanrısı UTU-nun (Od tanrısı) adından götürülmüşdür. Akkadlar bu tanrıya Şamaş deyirdilər və mənası “günəş” deməkdir. Ərəblər isə bu adı Şəms kimi ifadə edirdilər. Beləliklə, Cəmşid adı Şamaş-UTU, yəni sumercə və akadca “günəş” adının birləşməsindən ibarət təhrif olunmuş şəkildir. Bu, Novruzun günəş kultu ilə bağlı türk mifologiyasındakı yerini bir daha təsdiqləyir.
Eyni şəkildə, İran mifologiya və dastanlarında Novruz bayramı ilə əlaqədar çəkilən digər əfsanəvi padşah və ilk insan Kayumərsin gerçək ifadə şəkli Qaumartadır. Qau-marta adı sami Akkad dilindən İran dillərinə keçmişdir və Qutur adlı Sumer tanrı adının Akkad dilində tərcüməsidir. Hər iki dildə mənası “öküz oğlu” deməkdir. Bu etimoloji əlaqələr Novruzun türk-sumer köklərini və qədim türk mifologiyasındakı yerini aydın göstərir. Bəzi araşdırmaçılar da Novruzun tarixini Şumerlərlə bağlayır və onun türk mifologiyasındakı bənzərliklərini qeyd edirlər.
Novruzun ən rəngarəng və simvolik mərasimlərindən biri od yandırmaq rituallarıdır. Xalq arasında “Bu odda yansın” – deyib tonqalın üstündən atılırlar. Fişəng atıb, Ordubad ustalarının kağızdan barıt qatışığı ilə düzəltdikləri oyuncaq taraqqa, beşaçılan, onaçılanlar partladılıb atəşfəşanlıq edilir, bununla da şər qüvvələri qorxudub qaçırdıqlarına inanılır.
“Ağırlığım-uğurluğum bu odda yansın” ifadəsinə aydınlıq gətirək. Bəzən bu ifadəni düzgün anlamayanlar ağırlıq və uğurluq sözlərini ayrı-ayrı işlədirlər və bu da “uğurluğun odda yandırılması” kimi yanlış anlaşmaya səbəb olur. Təbii ki, “uğuru” yandırmaq xoş deyildir. Burada ifadə “ağırlıq”dır, sadəcə sözün şiddətini artırmaq məqsədilə “ağırlığım-uğurluğum” işlədilir. Dilimizdə bu tipli sözlərin işlədilməsinə tez-tez rast gəlirik. Məsələn: ət-mət, qənd-mənd, qəpik-quruş və s.
Ramazan Qafarlı od yandırmaq ritualları haqqında yazır: “Od anlamı Kitabi-Dədə Qorqud eposunun ruhuna hopmuşdur. Boyların birində göstərilir ki, Qanturalı Selcan xatunu gətirmək üçün yad ölkəyə – Trabzona yola düşəndə atası Qanlı qoca oğlunu bu niyyətdən çəkindirmək istəyir. Qanturalı isə odun köməyi ilə keçilməz yerləri adlayacağını bildirir. Dədə Qorqud insanları daxilən saf, qüdrətli görmək istəyir. Ona görə də mənəvi aləmdən bəhs edən fikirləri odla əlaqələndirməyi tövsiyə edir. Oğuzların adətincə, tonqal həmrəyliyə, birliyə çağırış rəmzi idi”.
“Xanbəzəmə” mərasiminin kökündə də Dədə Qorqud ənənələrinin dərin izlərinə rast gəlirik. “Dədə Qorqud”da diqqət çəkici məqam odur ki, boyların əksəriyyətində xanlar – məsələn, Bayan xan – ildə bir dəfə Oğuz bəylərini bir yerə yığıb şənlik keçirirdi. Birinci boy sayılan “Dirsə xan oğlı Buğac xan boyunu bəyan edər, xanım hey!”-də belə başlanır: “Bir gün Qam Ğan oğlı xan Bayandır yerindən turmuşdu. Şami günligi yer üzünə dikdirmişdi. Ala sayvanı göy yüzinə aşanmışdı. Bin yerdə ipək xalicəsi döşənmişdi”.
Bu mərasimlər Oğuz türklərinin birliyini, həmrəyliyini və mənəvi saflığını qoruyub saxlayır. Novruz tonqalının üstündən atılmaq, atəşfəşanlıq etmək yalnız şəri qovmaq deyil, həm də Oğuz ənənəsindəki odun qüdrətini, birliyi və dirçəlişi təcəssüm etdirir. Azərbaycanda bu ənənələr ən saf və zəngin şəkildə qorunub saxlanılır və bütün türk dünyasında Novruz türk xalqlarının ortaq yeni günü, yaz bayramı kimi qeyd olunur.
Novruz türk xalqlarının milli yaddaşının, mənəvi dəyərlərinin və birliyinin rəmzidir. Bu bayramda küsülülər barışır, qohumlar bir-birini ziyarət edir, tonqallar yandırılır və yeni ilin xoş ovqatı yaradılır. Qədim Sumer-Oğuz əlaqələrindən tutmuş müasir türk dövlətlərinə qədər Novruz, türk mədəniyyətinin daimi simvolu olaraq yaşayır. Bu bayramı qeyd etmək, türk xalqlarının tarixi keçmişinə və adət-ənənələrinə sahib çıxmağın ən gözəl nümunəsidir.
Novruz mübarək olsun!
17:31 19.03.2026
Oxunuş sayı: 52
