Rusiya- Ukrayna müharibəsi: dondurulmuş münaqişə, yoxsa yeni eskalasiya? - Zelenski faktoru və 2026-cı ilin mümkün ssenarisi

Avropa kəşfiyyat agentliklərinin qiymətləndirmələrinə görə, 2026-cı ildə Ukraynada dayanıqlı sülhün yaranması praktiki olaraq mümkünsüz görünür. Kremlin strateji məqsədləri də sadəcə hərbi üstünlük qazanmaqla məhdudlaşmır. Moskva Ukraynanı zəiflətmək, Volodimir Zelenskini siyasi səhnədən aradan qaldırmaq və ölkəni Rusiya üçün əlverişli neytral bufer zonası halına gətirmək niyyətindədir. 

Hətta Donbasın mümkün təslimi belə Moskva üçün sülhün sonu demək deyil, yeni tələblər və strateji manevrlər regionda gərginliyin uzun müddət davam edəcəyini göstərir.

Mövzu ilə bağlı hərbi ekspert Üzeyir Cəfərov Crossmedia.az-a müsahibə verib.

- Üzeyir müəllim,  bu, real hərbi-siyasi plan yoxsa psixoloji təzyiq elementi kimi qiymətləndirilə bilər?

 Əlbəttə ki, Volodimir Zelenski Rusiya üçün arzuolunan fiqur deyil və rəsmi Moskva istərdi ki, o, artıq siyasi səhnədə olmasın. Çünki bu gün həm Rusiya, həm də müəyyən mənada ABŞ üçün əsas maneə məhz Ukrayna prezidentidir. Onu bəzi dairələr avantürist adlandırır, bəziləri isə hesab edir ki, o, dünyanı arzuolunmaz nəticələrə gətirib çıxara biləcək addımlardan çəkindirilə bilmir. Yəni ona ərazi güzəştləri və ya həssas siyasi qərarlarla bağlı sənəd imzalatmaq mümkün olmur.

Bu baxımdan Zelenski həm Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, həm də ABŞ Prezidenti Donald Tramp üçün müəyyən mənada ciddi siyasi baryer rolunu oynayır. Məhz buna görə də müxtəlif təzyiq mexanizmlərinin işə salındığı iddia olunur.

Zelenskinin həyatına bir neçə dəfə sui-qəsd cəhdinin edildiyi barədə məlumatlar yayılıb, lakin bu cəhdlərin heç biri uğurla nəticələnməyib. Digər tərəfdən, Kiyevin davamlı şəkildə raket və dron hücumlarına məruz qalması, eləcə də Ukraynanın gözəl şəhərləri – Odessa, Lvov, İvano-Frankovsk, Xarkov və digərlərinin dağıdılması müharibənin ağır nəticələrini göstərir. Bu şəhərlər bu gün dağıntıların, raket və dron zərbələrinin, insan tələfatının şahidinə çevrilib.

Zelenskinin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması məsələsinə gəldikdə isə, bunun daha çox siyasi mexanizmlər – seçki, referendum və ya digər prosedurlar vasitəsilə həyata keçirilə biləcəyi ehtimalı müzakirə olunur. Müxtəlif siyasi oyunların və ssenarilərin gündəmə gətirildiyi deyilir. Lakin bunun nə dərəcədə real və mümkün olacağını indiki mərhələdə qəti şəkildə söyləmək çətindir.

Aydın olan budur ki, Ukrayna daxilində müxtəlif siyasi istiqamətlərə xidmət edən qüvvələr mövcuddur. Bununla belə, hazırkı mərhələdə cəmiyyətin müəyyən hissəsi Zelenskinin arxasında dayanır və ona açıq şəkildə dəstək verir. Bu isə onun siyasi mövqeyini hələ də müəyyən dərəcədə möhkəm saxlayır.

 - Donbasın mümkün təslim olması belə sülh gətirmirsə, Rusiya münaqişəni mərhələli şəkildə genişləndirmək strategiyası yürüdürmü və bunun mümkün hərbi ssenariləri hansılardır?

Rusiya artıq dörd ildir ki, Ukrayna ilə müharibə vəziyyətindədir və bu müddət ərzində hər hansı ciddi və tam strateji hədəfə nail ola bilməyib. Münaqişə beşinci ilə qədəm qoymaq üzrədir, lakin proses göstərir ki, Moskvanın qarşıya qoyduğu məqsədlər reallaşmır. Danışıqlar masasında əsas müzakirə mövzularından biri də Donbasdan Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin çıxarılması məsələsidir.

Lakin həm Zelenski, həm Ukrayna rəsmiləri, həm hərbçilər, həm də Ukrayna cəmiyyəti açıq şəkildə bəyan ediblər ki, Donbasdan heç vaxt imtina etməyəcəklər və bu ərazilərlə bağlı güzəştə getməyəcəklər. Bu mövqe rəsmi Kiyevin prinsipial xəttini təşkil edir.

Buna baxmayaraq, Rusiya tərəfi prosesləri öz ictimaiyyətinə fərqli şəkildə təqdim etməyə çalışır ki, guya hər şey plan üzrə gedir və strateji məqsədlər mərhələli şəkildə reallaşır. Lakin reallıq ondan ibarətdir ki, müharibə uzandıqca hədəflərə çatılmaması daha açıq görünür. Bu isə Rusiya rəhbərliyinin yanlış hesablamalarının və siyasi-strateji qərarlarının nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Moskva bu prosesi rəsmi olaraq "xüsusi hərbi əməliyyat" adlandırsa da, faktiki olaraq ən müasir silah sistemlərindən – ballistik raketlərdən, qanadlı raketlərdən, müxtəlif tipli döyüş təyyarələrindən, tanklardan və geniş hərbi arsenal imkanlarından istifadə olunur. Bu isə baş verənlərin miqyasının klassik müharibə formatına uyğun olduğunu göstərir.

Bu kontekstdə Donbasın Ukrayna tərəfindən Rusiyaya güzəştə gedilməsi real görünmür. Hətta daha irəli proqnoz kimi qeyd edə bilərik ki, Ukrayna perspektivdə Krımı da öz yurisdiksiyasına qaytarmaq niyyətindədir. Bunun üçün müəyyən zaman tələb oluna bilər, lakin Kiyevin strateji hədəfi dəyişməz qalır və uyğun geosiyasi şərait formalaşacağı təqdirdə bu istiqamətdə addımların atılacağı istisna edilmir.

- Ukraynanın neytral "bufer zona"ya çevrilməsi hərbi baxımdan nə deməkdir və bu, NATO-Rusiya qarşıdurmasına necə təsir edə bilər?

Hazırda "bufer zona" məsələsi, xüsusilə işğal altında olan ərazilər kontekstində Rusiya tərəfindən gündəmdə saxlanılan ideyalardan biridir. Moskva təhlükəsizlik arqumenti ilə sərhədləri boyunca təsir və nəzarət imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Lakin bu məsələ artıq təkcə regional deyil, daha geniş geosiyasi çərçivədə qiymətləndirilir.

Bu kontekstdə NATO ilə Rusiya arasında münasibətlər hələ də açıq və gərgin fazadadır. Aydındır ki, tərəflər arasında birbaşa hərbi toqquşma arzuolunan ssenari deyil. Bununla belə, beynəlxalq münasibətlər sistemində bütün variantlar nəzəri baxımdan mümkündür. NATO–Rusiya qarşıdurmasının yaxın illərdə də davam edəcəyi ehtimalı yüksəkdir və bu qarşıdurmanın uzunmüddətli geosiyasi xarakter daşıdığı görünür.

Mən hesab edirəm ki, bu proses strateji baxımdan Rusiyanın xeyrinə inkişaf etmir. Doğrudur, müəyyən mərhələdə həm Avropa İttifaqı, həm də ayrı-ayrı Avropa ölkələri təhlükəsizlik məsələlərində ciddi boşluqlara yol verdilər. Lakin artıq Avropada Rusiya siyasətinin mahiyyəti ilə bağlı daha sərt və realist yanaşma formalaşmaqdadır. Moskvanın yalnız Ukrayna ilə kifayətlənmək niyyətində olmadığı barədə müxtəlif siyasi dairələrdə narahatlıqlar səslənir.

Zaman-zaman Baltik regionu, Cənubi Qafqaz, Orta Asiya, eləcə də Polşa kimi ölkələrin adı mümkün risk zonaları kimi çəkilir. Ancaq obyektiv reallıq ondan ibarətdir ki, Rusiyanın bu miqyasda genişlənmə potensialı məhduddur. Birincisi, uzunmüddətli müharibə fonunda ölkənin peşəkar hərbi resursları ciddi şəkildə zəifləyib. İkincisi, iqtisadi və texnoloji resursların tədricən azalması da Rusiya rəhbərliyini narahat edən əsas faktorlardandır.

Bu baxımdan, NATO–Rusiya qarşıdurmasının davam edəcəyi ehtimal olunsa da, prosesin strateji nəticələrinin Moskva üçün əlverişli olacağına dair qəti əsaslar görünmür.

-  Ukrayna rəhbərliyinin fiziki təhlükəsizliyi hazırda hansı səviyyədə qorunur?

Ən yüksək səviyyədə. Təhlükəsizlik təminatı məsələsi Ukrayna Prezidenti və onun komandası üçün prioritet istiqamətdir. Daha əvvəl də qeyd etdiyim kimi, Zelenski və ətrafı həm kəşfiyyat məlumatları, həm də xüsusi təhlükəsizlik tədbirləri vasitəsilə maksimum dərəcədə qorunur. Müharibə şəraitində dövlət başçısının təhlükəsizliyi yalnız fiziki mühafizə ilə deyil, eyni zamanda operativ informasiya təminatı və risklərin qabaqlanması mexanizmləri ilə həyata keçirilir.

Bir müddət əvvəl Ukraynanın Kupyansk şəhərinin guya Rusiya qüvvələri tərəfindən nəzarətə götürüldüyü barədə məlumatlar yayılmışdı. Lakin bundan dərhal sonra Zelenski olduqca riskli və simvolik bir qərar verdi. O, birbaşa Kupyansk şəhərinə gedərək şəhərin girişində yerləşən və üzərində "Kupyansk" yazılan lövhənin yanında video müraciət paylaşdı.

Bu addım informasiya müharibəsi baxımından ciddi rezonans doğurdu. Çünki bununla Ukrayna tərəfi Rusiya tərəfindən yayılan məlumatların həqiqətə uyğun olmadığını faktiki şəkildə nümayiş etdirdi. Nəticə etibarilə, bu hadisə Rusiya rəhbərliyinin beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında növbəti dəfə çətin vəziyyətə düşməsi kimi qiymətləndirildi.

- Müharibənin uzadılması strategiyası Rusiyaya hərbi baxımdan üstünlük qazandırır, yoxsa bu, resursların tükənməsi riskini artırır?

Resursların tükənməsi riski artıq daha aydın şəkildə hiss olunur. Rusiyaya qarşı tətbiq edilən beynəlxalq sanksiyalar genişlənib və dərinləşib və Moskva bunun real təsirlərini açıq şəkildə yaşayır. Xüsusilə, Rusiya neftinin və qazının Avropa və dünya bazarlarına çıxarılmasında ciddi çətinliklər yaranıb. Əvvəllər əsas enerji alıcıları olan ölkələrin bir qismi alternativ mənbələrə yönəlir və potensial tərəfdaşların bir hissəsi Rusiya bazarından tədricən imtina edir.

Bu proses həm enerji gəlirlərinə, həm də ümumi iqtisadi sabitliyə təsir göstərir. Müharibənin uzanması isə Rusiyanın yalnız Ukrayna istiqamətində deyil, ümumilikdə daxili sosial-iqtisadi müstəvidə də böyük itkilərlə üzləşməsi deməkdir. Burada söhbət həm maliyyə itkilərindən, həm də insan resurslarının azalmasından gedir.

Son dövrlərdə Rusiyada xarici işçi qüvvəsinin, o cümlədən Hindistan və Şimali Koreyadan gələn vətəndaşların müxtəlif sahələrə, hətta müəyyən hallarda ordu strukturlarına cəlb edilməsi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Zaman-zaman bu istiqamətdə konkret addımların atıldığı barədə məlumatlar da yayılır. Bu isə ölkə daxilində həm əmək bazarında, həm də hərbi sahədə resurs çatışmazlığının mövcudluğuna işarə kimi qiymətləndirilir.

Nəticə etibarilə, həm maliyyə, həm də insan resurslarının tədricən azalması Rusiya üçün strateji baxımdan ciddi risk yaradır. Uzunmüddətli müharibə şəraitində bu tendensiyanın davam etməsi ölkənin iqtisadi dayanıqlığına və hərbi potensialına əlavə təzyiq formalaşdırır.

- Əgər danışıqlar uğursuz olarsa, 2026-cı ildə müharibənin hansı fazaya keçməsi mümkündür – mövqelərin dondurulması, genişmiqyaslı hücum, yoxsa lokal eskalasiya?

Əlbəttə ki, müharibə hələ davam edəcək. Mövcud gedişat onu göstərir ki, həm danışıqlar masasında, həm də döyüş meydanında hələ çox məsələlər həllini tapmayıb. Proses paralel şəkildə – siyasi-diplomatik müstəvidə və hərbi müstəvidə inkişaf edir.

Müharibənin hansı fazada olması ilə bağlı suala gəldikdə isə, hazırda proses aktiv fazada davam edir. Zaman-zaman Rusiyanın guya genişmiqyaslı yeni hücumlara hazırlaşdığı ilə bağlı məlumatlar yayılır. Lakin bu iddiaların bir hissəsi daha çox psixoloji təzyiq və informasiya müharibəsinin elementi kimi qiymətləndirilə bilər. Reallıqda isə uzunmüddətli müharibə Rusiya üçün ciddi itkilərlə müşayiət olunur.

Bu proses Vladimir Putinin siyasi qərarlarının nəticəsi kimi dəyərləndirilir və bu qərarların Rusiya cəmiyyəti üçün ağır sosial-iqtisadi və demoqrafik nəticələr doğurduğu qeyd olunur. Hazırda Rusiya daxilində ictimai mühit müəyyən qədər nəzarət altında saxlanılsa da, açıq müzakirələr məhdudlaşdırılsa da, daxili gərginliyin artdığı hiss olunur.

Başlanğıc mərhələdə Moskvanın ssenarisi və gözləntiləri fərqli idi. Lakin bu gün vəziyyət göstərir ki, proses planlaşdırıldığı kimi inkişaf etmir. Müharibə faktiki olaraq çıxılmaz mərhələyə yaxınlaşır. Ərazi baxımından Ukraynadan daha böyük, insan resursları baxımından üstün mövqedə olan bir ölkənin qısa müddətdə strateji nəticə əldə edə bilməməsi diqqət çəkir.

Əksinə, müharibə elə bir mərhələyə keçib ki, Rusiyanın enerji infrastrukturuna – neft emalı zavodlarına, hərbi obyektlərinə, sənaye müəssisələrinə zərbələr endirilir. Bu, ölkənin iqtisadi və hərbi dayanıqlılığı baxımından ciddi çağırışdır və zəiflik göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu baxımdan ehtimal etmək olar ki, müharibə 2026-cı ildə də ən gərgin və şiddətli formada davam edəcək. Mövcud dinamika göstərir ki, nə hərbi, nə də siyasi müstəvidə yaxın perspektivdə tam və qəti həll gözlənilmir.

-  Qərbin Ukraynaya hərbi dəstəyi artarsa, Kreml hansı alternativ cavab strategiyalarına əl ata bilər?

Mən həm Qərbi, həm də Rusiyanı tənqid edirəm. Qərbi ona görə tənqid edirəm ki, bu dörd il ərzində ortaq və vahid strategiya formalaşdırmaqda çətinlik çəkdi. Müxtəlif mərhələlərdə qərarlar verilsə də, uzunmüddətli və sistemli yol xəritəsinin gec formalaşdığı müşahidə olundu. Bununla belə, Qərbin səylərini də tam şəkildə inkar etmək düzgün olmaz. Çünki Qərbin Ukraynaya göstərdiyi hərbi və maliyyə dəstəyi olmasaydı, Ukraynanın Rusiyaya qarşı bu qədər davam gətirməsi xeyli çətin olardı.

Məhz bu dəstək sayəsində Ukrayna bir sıra strateji məsələləri həll edə bildi və bu istiqamətdə fəaliyyətini davam etdirir. Burada həm hərbi texnologiya, həm maliyyə yardımı, həm də siyasi-diplomatik dəstək mühüm rol oynadı.

Kremlə gəldikdə isə, alternativ strategiya məsələsi açıq qalır. Mövcud şəraitdə Moskvanın sistemli və yeni bir çıxış yolu ortaya qoyduğu görünmür. Cavab strategiyası əsasən ritorikaya əsaslanır: tez-tez səsləndirilən nüvə təhdidləri və hədə-qorxu xarakterli bəyanatlar informasiya müharibəsinin elementi kimi çıxış edir. Bu bəyanatların böyük hissəsi daha çox psixoloji təzyiq aləti kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu baxımdan hesab edirəm ki, Rusiyanın yaxın perspektivdə radikal və fərqli bir cavab addımı atacağı ehtimalı yüksək deyil. Mövcud xətt daha çox ritorik təzyiq və siyasi mesajlar üzərindən davam edir.

 - Rusiya daxilində mümkün siyasi və ya hərbi narazılıqlar müharibənin gedişinə təsir göstərə bilərmi?

Demək olar ki, Rusiyada Federal Təhlükəsizlik Xidməti və digər güc strukturları siyasi və hərbi elitanı ciddi nəzarət altında saxlayır. Son dövrlərdə müxtəlif "təmizləmə" və həbs kampaniyalarının aktiv şəkildə həyata keçirildiyi müşahidə olunur. Bu isə daxili narazılıq potensialının sərt inzibati üsullarla idarə edildiyini göstərir.

Bu baxımdan hesab edirəm ki, siyasi və ya hərbi elita daxilində mümkün narazılıqların müharibənin ümumi gedişinə ciddi təsir göstərməsi ehtimalı yüksək deyil. Çünki Rusiyada faktiki olaraq mərkəzləşdirilmiş və avtoritar idarəetmə modeli formalaşıb və əsas qərarlar Vladimir Putin tərəfindən qəbul olunur.

Lakin bu qərarların bir qisminin gözlənilən nəticəni vermədiyi və uğursuzluqlarla müşayiət olunduğu barədə fikirlər səslənir. Nəticə etibarilə, qəbul edilən qərarların yükünü və nəticələrini ön cəbhədə olan Rusiya əsgərləri, zabitləri, eləcə də müxtəlif muzdlu qüvvələr daşımalı olurlar. Bu isə müharibənin sosial və hərbi nəticələrinin daha geniş miqyasda hiss olunmasına səbəb olur.

Nigar Yahyazadə