“Əlifba Qurultayı”ndan 100 il sonra... yenidən ortaq əlifba müzakirəsi
Bir əsr əvvəl Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultay türk xalqlarının taleyində tarixi dönüş nöqtəsi yaratdı. O qurultay, yalnız elmi bir toplantı deyil, parçalanmış coğrafiyalarda yaşayan milyonlarla insanın ortaq kimlik, dil və mədəni gələcək axtarışının rəmzinə çevrildi.
Bu gün, zaman dəyişib, dünya dəyişib, lakin Türk dünyasının qarşısında duran suallar hələ də eyni mahiyyəti daşıyır: Biz kimik? Haradan gəlirik? Və birlikdə haraya gedirik?
Məhz bu suallara cavab vermək üçün 2026-cı il 26 fevral – 5 mart tarixlərində keçiriləcək yeni Türkoloji Qurultay, 1926-cı ildə atılan böyük ideyanın müasir dövrdə yenidən dirçəldilməsi kimi tarixə düşməyə namizəddir. Əgər o vaxt əlifba və milli oyanış müzakirə olunurdusa, bu gün rəqəmsal dövrdə dilin və mədəniyyətin gələcəyi gündəmdədir.
Bu Qurultay artıq təkcə keçmişə baxış deyil, gələcəyə baxışdır.
Bu – yaddaşdan strategiyaya, tarixdən texnologiyaya, sözün ruhundan süni intellektə uzanan böyük bir düşüncə yoludur.
1926-cı ildə başlanmış elmi oyanış bu gün yeni mərhələyə keçir: rəqəmsal mədəniyyət, ortaq terminologiya, gənc nəslin milli kimliklə yetişdirilməsi, türk dillərinin qlobal platformalarda güclənməsi.
Bu Qurultay – sadəcə tədbir deyil.
Bu – Türk dünyasının özünü yenidən dərk etməsi, öz gücünü xatırlaması və gələcək üçün ortaq yol xəritəsi çəkməsidir.
Məsələ ilə bağlı filologiya elmləri doktoru, professor Bədirxan Əhmədlinin Crossmedia.az-a müsahibəsini təqdim edirik:
— Bədirxan müəllim, Birinci Türkoloji Qurultayın tarixi əhəmiyyəti və bu qurultayı zəruri edən səbəblər haqqında fikirlərinizi bilmək isdərdik?
— Türkologiya elmi XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Avropada formalaşmağa başlamış, daha sonra türk xalqları arasında yayılmışdır. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində türk xalqları milli özünüdərk mərhələsinə qədəm qoydu. Bu dövrdə dil, mədəniyyət və kimlik məsələləri əsas gündəmə çevrildi. İsmayıl bəy Qaspıralının “dildə, fikirdə, işdə birlik” ideyası və “Tərcüman” qəzeti bu prosesdə mühüm rol oynadı.
Bu ideyaların sistemli şəkildə müzakirəsi üçün 1926-cı ildə Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın çağırılması qərara alındı. Qurultay türk xalqları arasında elmi əməkdaşlığın əsasını qoydu.
— Qurultayda hansı əsas məsələlər müzakirə olunmuş və hansı nəticələr əldə edilmişdi?
— Qurultay 26 fevral – 3 mart 1926-cı il tarixlərində keçirilmiş və 17 iclas baş tutmuşdur. Əsas mövzular dil, ədəbi dil, imla, tədris metodikası və xüsusilə əlifba məsələsi olmuşdur. Buna görə də bu qurultay tarixə bəzən “Əlifba Qurultayı” kimi də daxil olub.
Burada türkologiyanın bütün əsas problemləri ilk dəfə sistemli şəkildə müzakirə edildi və türk xalqlarının gələcək elmi inkişafına istiqamət verən qərarlar qəbul olundu.
— Bu qurultayın beynəlxalq əhəmiyyəti nədən ibarət idi?
— Qurultayda Almaniya, Rusiya, Türkiyə, Macarıstan və digər ölkələrdən tanınmış alimlər iştirak edirdilər. Ümumilikdə 30–40 ölkənin nümayəndələri tədbirə qatılmışdı.
Bu toplantı yalnız regional deyil, beynəlxalq elmi platforma idi və türk xalqları arasında elmi inteqrasiyanın əsasını qoydu. Qurultay qərarları bir çox ölkələrdə əlifba və təhsil islahatlarına təkan verdi.
— Bu gün Birinci Türkoloji Qurultayın irsi necə davam etdirilir?
— Bu il bir deyil, bir neçə beynəlxalq tədbirin keçirilməsi planlaşdırılır. Türkiyə, Azərbaycan, Özbəkistan və digər türk dövlətlərində konfranslar təşkil olunacaq. Ən böyük yubiley tədbirinin isə iyun ayında keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu tədbirlərdə həm Birinci Türkoloji Qurultayın qoyduğu məsələlər, həm də müasir dövrdə türkologiyanın problemləri müzakirə olunacaq. Məqsəd ortaq elmi, mədəni və tarixi dəyərləri yenidən bir araya gətirməkdir.
Elmir Heydərli
12:35 17.02.2026
Oxunuş sayı: 1461
