Üç aya Quran oxumağı öyrəndi, rus məktəbindən qaçdı, faciə janrının əsasını qoydu...
"Məni 12 yaşında məktəbə göndərdilər. Üç ayın içində Quran oxumağı öyrənib, yazıya başladım. Bir ildən sonra məni Şuşa şəhərində mülkiyyə məktəbinə verdilər. Burada məni bir müəllimə ilə tanışdırdılar ki, qardon üzərində yazılmış rus əlifbasını mənə təlim etsin. Mənim yeni müəllimim məni haqq və nahaqqa ya qardon ilə və ya əli ilə döyərdi. Axırda bu işgəncələrə dözməyib məktəbdən qaçmağa məcbur oldum".
Bu gün, 17 fevral Nəcəf Bəy Vəzirovun anadan olmasının ildönümüdür. Belə ki, o Azərbaycan ədəbiyyatının və teatrının inkişafında mühüm rol oynamış yazıçı və dramaturqdur. O, həm də milli teatrın formalaşmasında, faciə janrının Azərbaycan ədəbiyyatına gətirilməsində və maarifçilik hərəkatının genişlənməsində önəmli xidmətlər göstərib.
Nəcəf bəy Şuşada Fətəli bəyin ailəsində dünyaya gəlmişdi. Onun uşaqlığı çətinliklərlə dolu olsa da, təbiətə və öyrənməyə böyük maraq göstərmişdi. Atası Fətəli bəy zəngin bir ailədən olsa da, sonradan ailə çətin vəziyyətə düşmüşdü və anası Mina xanım ailənin maddi yükünü çiyinlərinə götürmüşdü. Mina xanım, məşhur Mehmandarov nəslindən gəlirdi və övladlarının təhsil almasına xüsusi diqqət yetirirdi.
Nəcəf bəyin uşaqlıq illəri Şuşada keçdi, burada məktəbə getməyə başladığı zaman yaşadığı çətinliklər onun əzmkarlığını formalaşdırdı. İlk təhsilini Quran öyrənməklə başlayıb, daha sonra Şuşa Mülki Məktəbinə daxil olmuş, lakin müəllimlərinin sərt və ədalətsiz davranışlarına görə məktəbi tərk etmək məcburiyyətində qalmışdı. Məktəbə gec başlaması və qarşılaşdığı çətinliklər onun xarakterini gücləndirdi və təhsilə olan marağını daha da artırdı.
Bakı illəri və teatrla tanışlığı..
1868-ci ildə Nəcəf bəy, daha yaxşı təhsil almaq məqsədilə Bakıya yola düşdü. O dövr Bakısı sürətlə sənaye və ticarət mərkəzinə çevrilirdi, neft sənayesi şəhərin həyatına böyük təsir göstərmişdi. Burada yerləşən "Realnı Gimnaziya"ya qəbul olan Nəcəf bəy rus dili, ədəbiyyat, tarix, coğrafiya və elmləri öyrənmək imkanı qazandı. Gimnaziyada oxuduğu illərdə rus klassik ədəbiyyatını orijinal dildə oxuyur və teatr sənəti ilə tanış olur.
1873-cü ildə altıncı sinifdə oxuyarkən, Nəcəf bəy ilk dəfə Rus teatrına getmiş və tamaşadan böyük təsir almışdı. Bu təsir onu Azərbaycan dilində teatr əsərləri səhnələşdirmək istəyinə ruhlandırdı. Həsən bəy Məlikovun rəhbərliyi ilə Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" komediyasını səhnəyə qoydu və özünün qadın rolunda çıxış etməsi tamaşaçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılandı. Bu hadisə milli Azərbaycan teatrının başlanğıcı sayılır.
Təhsil və Moskva illəri
Gimnaziyanı bitirdikdən sonra Nəcəf bəy Moskvaya gedərək, Petrovski-Razumovski Əkinçilik və Meşəçilik Akademiyasına daxil oldu. Burada onun qarşısına çıxan maliyyə çətinliklərinə baxmayaraq, böyük səylə təhsil aldı və akademiyada dərs verdiyi varlı uşaqlardan aldığı məbləğlə öz təhsilini davam etdirdi.
Moskvada oxuduğu illər Rusiyada inqilabçı və xalqçı hərəkatların yüksəlişi dövrünə təsadüf edirdi. Bu mühit onun ideoloji baxışlarını və siyasi düşüncəsini inkişaf etdirdi. O, həmçinin "İmdadiyyə" adlı cəmiyyət quraraq, maarifçilik və elmi düşüncənin yayılmasına çalışdı.
Peşəkar fəaliyyəti
1878-ci ildə Moskvadan vətənə qayıdan Nəcəf bəy, Qafqaz Canişinliyinin Baş idarəsində meşəbəyi kimi çalışmağa başladı. Zamanla rütbəsi artırıldı və vəzifəsində uğurlu xidmət göstərdi. 1895-ci ildə vəkillik imtahanını uğurla verərək, məhkəmələrdə fəaliyyət göstərməyə başladı.
1903-cü ildə Bakı şəhər dumasının katibi, daha sonra Peşə məktəb şöbəsinin rəis müavini vəzifələrində işləyərək, təhsil və bələdiyyə sahəsində əhəmiyyətli işlər gördü. Nəcəf bəyin bu fəaliyyətləri ona xalq həyatını yaxından öyrənmək və ədəbi yaradıcılığı üçün zəngin material toplamaq imkanı yaratdı. O, Azərbaycan neft sənayesini, milli burjuaziyanın formalaşmasını və kənd həyatını pyeslərində təsvir etmişdir.
Ədəbi fəaliyyəti
Nəcəf bəy Vəzirov Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafında mühüm rol oynadı. İlk pyesləri arasında "Ev tərbiyəsinin bir şəkli" və "Gəmi lövbərsiz olmaz" əsərləri var. O, həm faciə, həm də komediya janrında əsərlər yazmış, milli teatrın formalaşmasına böyük töhfə vermişdir. Onun əsərlərində feodal-patriarxal quruluşa qarşı maarifçilik ideyaları və cəmiyyətin sosial problemləri əks olunmuşdur.
1913-cü ildə ədəbi fəaliyyətinin 40 illiyinə həsr olunmuş yubiley mərasimi keçirilmiş, Vəzirovun yaradıcılığı yüksək qiymətləndirilmiş və ona səmimi təbriklər göndərilmişdir.
Son illəri və ölümü
1917-ci ildə Rusiyada baş verən inqilabdan sonra sovet hakimiyyəti quruldu və Nəcəf bəy Sovet Xalq Torpaq Komissarlığının Meşə İdarəsində müfəttiş vəzifəsinə təyin olundu. Ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə çalışdı, həmçinin teatr və tərcümə işlərini davam etdirdi.
1926-cı il iyulun 9-da Şamaxının Çuxuryurd kəndində ürək çatışmazlığından vəfat etdi. Məzarı hazırda Bakıdakı Birinci Fəxri Xiyabanda yerləşir.
Nəcəf bəy 1885-ci ildə Xurşid xanım Vəzirova ilə evləndi. Onların üç övladı vardı: oğlu Şamil bəy və qızları Sara xanım və Sürəyya xanım. Ailəsi də, xüsusilə həyat yoldaşı Xurşid xanım, onun əsərlərinin qorunub saxlanılmasına və yaradıcılığının gələcək nəsillərə çatdırılmasına böyük töhfə vermişdir.
Beləliklə,Nəcəf bəy Vəzirov Azərbaycan ədəbiyyatında faciə janrını inkişaf etdirmiş, milli teatrın yaranmasına təkan vermiş və cəmiyyətin maariflənməsinə xidmət etmişdir.
O, həm də öz həyatını çalışmağa həsr etmiş, intellektual və ideoloji inkişafı ilə gələcək nəsillərə nümunə göstərmişdir. Onun əsərləri və ideyaları Azərbaycan ədəbiyyatında və teatrında uzun müddət yadda qalacaqdır.
Fatimə Məmmədova
13:44 17.02.2026
Oxunuş sayı: 522
