Müstəqilliyə aparan yolun 20 Yanvar səhifəsi: qürur və şərəf tariximiz necə yazıldı?

80-ci illərdə İttifaq respublikalarında, xüsusilə türk respublikalarında Mər­kə­zin yerlərdə milli kadrlara, əhalinin müxtəlif təbəqələrinə qərəzli münasibət bəslə­mə­­si, onların hüquq və azadlıqlarının kobud şəkildə pozulması hallarına tez-tez rast gəlinirdi. M.Qorbaçov SSRİ-nin türk respublikalarının rəhbərlərinə etibar etmir, hə­min respublikaların müstəqilliklərini elan edəcəklərindən qorxurdu. O, Brejnev, An­dro­pov və Çernenkonun hakimiyyəti illərində türk respublikaları üzərində Moskva­nın nə­­zarətinin zəiflədildiyi qənaətində idi. Buna görə də özünün elan etdiyi “Ye­ni­dən­qur­ma” və “Aşkarlıq” siyasətini həyata keçirərkən bu respublikalardakı türk rəh­bər­lərini də­yişdirdi. Onları yeniləri ilə əvəz edərək öz təsiri altında saxlamağa ça­lış­­dı. Hələ 1983-cü ildə Özbəkistanda qondarma “Pambıq işi” adı ilə uzun illər MK I katib işləmiş Şərəf Rəşidovun vəzifəsindən uzaqlaşdırılması, eləcə də 1986-cı ildə Qa­za­xıstanda Kunayevin Kolbinlə əvəzlənməsi bunun bariz nümunəsi idi.

M.Qor­ba­çov həmçinin Siyasi büro üzvü olan türk xa­dim­lə­rinə də inamsız yanaşırdı. Onun işarəsi ilə qatı millətçi erməni dai­rə­lə­ri­nin Heydər Əliye­vin əley­hinə qarşı başladıqları çirkin kam­paniya az sonra öz nəticəsini ver­di. Erməni alimləri Heydər Əliyevi guya antierməni siyasəti yeritməkdə, pantürkist məktəb, millətçi azərbaycanlı gənclər və alimlər məktəbi yaratmaqda ittiham edir, böhtan dolu şikayət məktublarını Sov. İKP MK-nın baş katibi M.S.Qorbaçova göndərirdilər. Məktub müəllifləri Heydər Əliyevi türkçülükdə və pantürkizmdə təqsirləndirirdilər. 400 min erməni Heydər Əliyevin əleyhinə olan məktuba imza ataraq Moskvaya göndərmişdi. Erməni xadimləri Heydər Əliyevin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasını, müttəhimlər kürsüsündə oturdulmasını istəyir, onu Azərbaycanı türkləşdirməkdə ittiham edir, Kremldəki “türk paşası” adlandırırdılar. Akademik Suren Ayvazyan 1987-ci ilin mart ayında M.S.Qorbaçova yazdığı məktubunda Heydər Əliyevi 1969-1982-ci illərdə pantürkizm siyasəti yürütməkdə təqsirləndirir, cinayət məsuliyyətinə cəlb edilərək müttəhimlər kürsüsündə oturdulmasını tələb edirdi.

Nəticədə, Sov. İKP MK-nın 1987-ci il oktyabr plenumunda Heydər Əliyev Sov.İKP MK Si­ya­si Bürosu­nun üzv­lü­yün­dən və SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müa­vi­ni və­zi­fəsindən istefa verdi. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti səhhəti ilə əlaqədar olaraq pen­si­yaya get­məyə dair onun SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzi­fə­sin­dən azad edil­məsi barəsində xahişini yerinə yetirdi.

İmperiyanın xalqlar arasında münaqişə yaratmaq siyasəti türk xalqlarına mü­na­sibətdə özünü daha qabarıq formada göstərirdi. 1988-ci il fevralın 18-də etdiyi çıxışında M.Qorbaçov SSRİ-də milli münasibətlər məsələsinə baxılmasının va­cib-liyini vurğuladı. Əslində bu, müttəfiq respublikaların ittifaqdan ayrılması cəhdlərinə mane olmaq və Sov.İKP MK Siyasi Bürosundan uzaqlaşdırdığı rəqiblərinə qarşı bir tə­zyiq vasitəsi idi.

M.Qorbaçov elan etdiyi demokratiya, aşkarlıq və yenidənqurma siyasətindən istifadə edərək rəqiblərini bir-birinin ardınca sıradan çıxarmağa başlamışdı. Qor­ba­çov çoxdanışan, lakin az iş görən, zəif, məhdud düşüncəli, erməni siyasi xadimlərinin təsiri altında olan bir dövlət rəhbəri idi. O, mövcud problemləri həll etmək əvəzinə onları özündən əvvəlki rəhbərlərin üstünə yıxırdı. Ölkə isə belə hərəkətlərə hazır deyildi. M.Qorbaçovun qeyri-adıcıl, zəif və səriştəsiz siyasəti SSRİ-də vəziy-yəti daha da ağırlaşdırırdı.

Siyasi hakimiyyətin zəifləməsi ilə ölkə ərazisində milli-etnik münaqişələrin mey­­dana gəlməsi SSRİ-nin süni şəkildə, güc tətbiq etməklə, xalqların milli-tarixi xü­susiyyətləri və reallıqları nəzərə alınmadan yaradılmış bir dövlət olduğunu bir daha sübut edirdi. Respublikalarda milli mənliyini dərk edən, milli ideyanın təbliği ilə məşğul olan ziyalı təbəqəsinin formalaşması müstəqillik və suverenlik uğrunda mü­­barizəni təşkilatlanmış şəkildə aparmağa imkan verirdi. Xüsusilə türk respub­li­kalarına, türk xalqlarına qarşı mənfi münasibətini gizlətməyən M.Qorbaçova qarşı kin, nifrət duyğuları ən yüksək səviyyəyə çatmışdı.

80-cı il­lərin ikinici yarısından etibarən M.Qorbaçovun SSRİ-ni qoruyub sax­lamaq is­tiqamətində həyata keçirdiyi demokratikləşmə, yenidən­qurma və aşkarlıq si­­yasəti heç bir nəticə vermədi. Mərkəzi hökumət və Kom­munist Partiyası güc struk­tur­­ları­nın vasitəsi ilə dinc vətəndaşlara qarşı kütləvi zo­rakılıq tətbiq etməklə özünü xalq­­­ların gözündən daha da saldı, olan inamı sarsıldı. Respublikalar ilə Mərkəz ara­sın­da siyasi və iqtisadi əlaqələr qırılmağa başladı.

Sovet hökuməti ölkə da­xilində möv­cudluğunu ideoloji baxımdan Sov.İKP-nin ha­kim rolu, güc ba­xımın­dan ordu və təh­lükəsizliyin, milli münasibətlər ba­xımın­dan xalq­lar dostluğunun, iqtisadi ba­xımdan mərkəzləşdirilmiş iqtisadiyyatı sərt­­ləş­dir­mək sayəsində qoruyurdu. SSRİ bey­nəl­xalq mövqelərini xalqın müflisləşməsi he­sabı­na aparılan və baha başa gələn sü­rət­lə silahlanma proqramlarını artı­ra­raq sax­layır­dı. Lakin ölkədə yaranmış ağır sosial-iqtisadi vəziyyətdən narazılıq, Kommunist Partiyasının hakim roluna və orduya qarşı təbliğat aparılması artırdı.

80-ci illərin sonlarında ölkənin milli münasibətlər baxımından ən narahat re­gionları Cənubi Qafqaz və Baltikyanı respublikalar idi. Bu regionlarda gedən proses­lər bir sıra özünəməx­sus xüsusiyyətləri ilə səciyyələnirdi. Hadisələr müxtəlif for­malarda baş versə də, mahiyyətinə görə, mərkəzdənqaçma meyillərini və öl­kənin dağılmağa doğru getdi­yini göstərirdi. SSRİ-də baş verən proseslər zəncirvari re­ak­siyaya çevrilirdi.

Belə bir şəraitdə müttəfiq respublikalarda demokratik hərəkat güclənir və Xalq Cəbhələri yaradılırdı. Onların liderləri ölkədə rəhbərliyin zəif olduğunu görüb yu­xarıdan inqilab və ya ciddi dəyişikliklər tələb edirdilər. Moskvada isə hazırlanacaq ölkə konstitusiyasında ediləcək düzəlişlərə görə, müttəfiq respublikaların ən mini­mum hüquqlarının da məhdudlaşdırılacağını bildirirdilər. Bu isə qeyri-formal təş­kilatların narazılığına səbəb oldu. Ölkədə dinc tələbləri özündə əks etdirən küt­lə­vi mitinq və nümayişlər keçirilməyə başlandı.

Bu zaman SSRİ-də milli münasibətlərdə gərginlik zəifləmir, müttəfiq res­pub­­­­­likalarda yerli olmayan əhaliyə düşmən və nifrət hissləri bütün rayonları əhatə edir­­­­di. Ölkədə yaranmış mövcud vəziyyət milli nifaqı qızışdırırdı. Respublikalarda mər­kəz­dənqaçma meyilləri güclənirdi. Müxalifət yaranmış vəziyyətdən məharətlə is­ti-fadə edirdi. Mitinqlər təd­ricən Kommunist Partiyasının və sovet hökumətinin əley­hi­nə çevrilərək antisovet xarakteri alır, Sov.İKP parçalanırdı.

O zaman SSRİ-nin ən zəif həlqəsini təşkil edən Cəmubi Qafqazda, daha dəqiq desək, Azərbaycanda Xalq Cəbhəsini dağıtmaq, Xalq hərəkatını boğmaq üçün ən mü­nasib vaxt yetişmişdi. Həmin dövrdə Bakıda azadlıq hərəkatı, kommunist reji­mi­nə və imperiya əleyhinə çıxışlar dünya ictimaiyyəti tərəfindən rəğbətlə qarşılanırdı ki, bu da Kremlə öz məkrli siyasətini həyata keçirməkdə mane olurdu. Xalq hərə­ka­tı­nın imicini aşağı salmaq, nüfuzunu xələl gətirmək lazım idi. Buna görə də Sum­qa­yıt ssenarisinə bənzər bir ssenari hazırlanmışdı. Yerli milis tərk-silah edilmiş, Ba­kı­ya Mərkəzdən daxili qoşun hissələri gətirilmişdi. Bakıda vəziyyətə Moskva nəzarət edirdi. Azərbaycanlıların əli ilə təxribat törətmək, siyasi aksiyaları milli müstəviyə yönəltmək, beynəlmiləlliyi ilə şöhrət qazanmış Bakıda milli qırğın törtməklə beynəlxalq ictimai rəyi məqsədyönlü sürətdə dəyişmək və Bakı əhalisinə qarşı planlaşdırılmış cəza tədbirlərinə “haqq qazandırmaq” ssenarisi həyata keçirilirdi. Moskvanın planı üzrə 1990-cı il yanvarın 13-də Bakıda təxribatçı qüvvələr erməni talanlarına başladılar. Bir nəfər erməninin iki azərbaycanlını öldürməsi fitnəkarlıq üçün əsas oldu və iki gün ərzində Bakıda süni şəkildə erməni talanı təşkil edildi. Mərkəz tərəfindən düşünülmüş və taktiki baxımdan hərtərəfli hazırlanmış bu məkrli plan ssenari üzrə aparıldı. Lakin M.Qorbaçov “Həyat və islahatlar” adlı əsərində yazır ki, “yanvarın 13-də axşam saatlarında Bakı şəhərində xuliqan ünsürlərdən iba-rət qruplar insan tələfatına səbəb olan iğtişaşlar törətdilər. İğtişaşlar zamanı insanlar, əsasən ermənilər cinayətkarların əli ilə həlak olmuş, onlarla yaralı qeydə alınmışdır. Təcili tədbirlər tələb olunurdu. Hakimiyyət asayişi bərpa etməyə çalışırdı. Lakin daxili çəkişmələr və parçalanma onların fəaliyyətini və vəziyyətə nəzarət etmək im­kanlarını iflic etdi. Yanvarın 15-də Azər­bay­can KP MK-nın Bürosu Bakıda vəziy­yətin normallaşdırılması üçün təxirəsalınmaz tədbirlər həyata keçirilməsinə dair qə-rar qəbul etdi. Qərarda cinayətkar ünsürlərin respublikada sabitliyi pozmaq yolu ilə məkrli planlarını açıq şəkildə həyata keçirdikləri, Dağlıq Qarabağ və ətraf rayon-lar­da vəziyyətin kəskin pisləşməsindən yarar­lanmaqla Bakıda ehtirasları alov­lan­dır­dıqları, bəzi şəxsləri sövdələşməyə cəlb et­dik­ləri qeyd edilirdi.   

O zaman ayrı-ayrı dəstələrin cinayətkar əməllərinin qarşısını almaq üçün ali hakimiyyət və hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən heç bir tədbir görül­mə­di. 12 minlik Bakı qarnizonunun qüvvələri isə bunun qarşısını almağa heç cəhd də gös­tər­mə­dilər. AXC İdarə Heyəti bəyanatında bu cinayətləri qətiyyətlə pislədi, onların sə­bəb­lərini göstərdi və qeyd etdi ki, AXC humanizm, demokratiya, insan hüquqlarının müdafisi prinsiplərinə əsaslanır. Əhalinin köməyi ilə ermənilərin çoxu evlərdə, məs­cid­lərdə, hərbi hissələrdə sığınacaq tapmışdılar. Milli hərəkat fəalların köməyi ilə 30 mindən çox erməni Bakıdan Krasnovodska təxliyə edildi. Yanvarın 15-də Milli Müdafiə Şurasının özünümüdafiə dəstələri artıq şəhərə tam nə­zarət edir­di­. Bu zaman respublika idarəolunmaz həddə çatmışdı. Baş verən pro­ses­lərin qarşı­sını almaq üçün yanvarın 17-dən etibarən Azərbaycana əlavə sovet hər­bi hissələri gətirilməyə başlandı. Azərbaycana yeridilən sovet əsgərlərinin sayı yan­va­rın 19-da artıq 24 min nəfərə çatmışdı. Mərkəzin göstərişi və o zamanki respublika rəh­bər­li­yi­nin razılığı ilə təxribat məqsədilə “Tayfun” və “Qasırğa” əməliyyatları ha­zır­lan­mışdı. Xalq hərəkatına rəhbərlik edənlər, o cümlədən Xalq Cəbhəsinin təm­silçi­ləri isə vəziyyəti düzgün qiymətləndirmək əvəzinə şəhərin ətrafına, o cümlədən Ba­kı qar­nizonu ətrafında sədlər, barrikadalar yaratmağa başladı.

O zaman Moskvanın Bakıya göndərdiyi emissarların - SSRİ Ali Soveti İttifaq­lar So­veti­nin sədri Y.Primakov və Sov.İKP MK katibi A.Girenkonun Azərbaycan Xalq Cəb­hə­sinin radikal və liberal qanadlarının nümayəndələri ilə ayrı-ayrılıqda görüşləri müs­bət nəticə vermədi. Şübhəsiz ki, bu hadisələrin baş verməsi üçün AXC-nin rolu Mos­kva ilə ra­zılaşmamaq və hərbi müdaxilənin vacibliyini rəsmiləşdirməyə kö­mək­lik göstərməkdən ibarət idi. Azərbaycan KP MK binası qarşısında keçirilən və üç gün davam edən izdihamlı mitinqlərdə Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi id­dia­la­rına son qo­yulması, sovet ordusunun Bakı ətrafından çıxarılıb Qarabağa gön­də­ril­mə­si, respublika rəh­bərliyinin istefası tələb edilirdi. Lakin Moskva Ə.Vəziro­vun is­te­fası tələbini qəti su­rətdə rədd etdi. A.Girenko açıqca bildirdi ki, respublika rəhbər­liyini Sov.İKP MK-nın deyil, kütlələrin dəyişməsi yolverilməzdir.

M.Qorbaçov yazır ki, “onlar Azərbaycanda və­ziy­yətin inkişafı ilə bağlı son dərəcə narahatedici məlumatlar almağa başladılar. Res­publikanı iğtişaşlar bürüdü. 18 rayonda hakimiyyət orqanları sözün əsl mənasında if­lic edildi. İranla sərhəddin 200 kilometrliyində sərhəd strukturları dağıdıldı. Artan mənəvi terror mühitində Respublika Ali Soveti qərar qəbul edə bilmədi. Yanvarın 19-da Sov.İKP MK-nın, Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin  və SSRİ Nazirlər Sovetinin “Azərbaycan və Er­mə­nis­tan xalqlarına” müraciəti dərc olundu.

20 Yanvar faciəsinə gətirib çıxaran səbəbləri bir-bir təhlil etsək bu cür ümu­mi­ləşdirə bilərik:

Əvvəla, Mərkəzin sovet imperiyasını, kommunist sistemini, nəyin bahasına olur­sa-olsun qoruyub saxlamaq cəhdi;

İkincisi, milli respublikalarda hakimiyyəti və oyuncaq rejimləri möhkəmlət­mək cəhdi;

Üçüncüsü, SSRİ rəhbərlərinin Azərbaycan xalqı barəsində qərəzli siyasəti, “yenidənqurma haqqında” demaqoqcasına şüarlar altında sərhədləri dəyişdirmək və xüsusən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü pozmaq cəhdi;

Dördüncüsü, keçmiş mərkəzin mənəvi, siyasi, maliyyə və hərbi-iqtisadi yar­dı-mına əsaslanan erməni separatizmi və Ermənistanın təcavüzü;

Beşincisi, Azərbaycan rəhbərlərinin xəyanətkar fəaliyyəti;

Altıncısı, ayağa qalxmış xalqa rəhbərliyi məsuliyyətsizcəsinə öz əllərinə alan­la­rın naşılığı və siyasətbazlığı.

Respublikanın bölgələrində də vəziyyət gərgin idi. 11 rayonda izdihamlı mitinqlər keçirilirdi. Mərkəz Naxçıvanda da xalqa divan tutmaq məqsədilə fövqəladə və­ziyyət elan edilməsi üçün təzyiqlər göstərirdi. Lakin bütün cəhdlərə baxmayaraq, o, buna nail ola bilmədi. Xalqın tələbi ilə Naxçıvan MSSR Ali Soveti yanvarın 19-da Muxtar Respublikaların SSRİ tərkibindən çıxması haqqında qərar qəbul etdi.

Beləliklə, Moskva özü yerli əlaltılarının fəal köməyi ilə radikallaşmağa məc­bur etdiyi xalqa divan tutmaq üçün münasib şərait yarada bildi. Fövqəladə və­ziy­yə­tin başlanma vaxtı gizli saxlanılırdı. Xalqdan fərqli olaraq, respublika rəhbərliyi yan­varın 20-nə keçən gecə Bakıya ordu yeridiləcəyindən xəbərdar idi. Həmin günlər güman edilirdi ki, ölkə rəhbərliyinin istefa verməsi gərginliyi nisbətən azaldar, adam­lar barrikadaları tərk edərək dağılardılar. Komendant saatının vaxtında elan edil­məsi Moskvanın planlarını poza bilərdi. Ona görə də AXC İdarə Heyəti komen­dant saatı tətbiq olunacağı təqdirdə müqavimət göstərmədən piketləri götürmək haq­qın­da qərar qəbul etmişdi. Lakin radikallar adamlara “silah”, “kömək gələcəyi” haqqın­da yalandan vədlər verir, onları sonadək barrikadaları tərk etməməyə çağırırdılar. Pi­ketçilər Moskvanın və respublikanın səlahiyyətli nümayəndələrinin ordunun şə­hə­rə girməyəcəyi haqqında dəfələrlə təkrar etdikləri vədlərə inanmışdılar. Xalqa mə­lumatın çatdırılmaması üçün SSRİ DTK-nın “Alfa” qrupu tərəfindən yanvarın 19-da saat 19:27-də Azərbaycan televiziyasının enerji bloku partladılaraq sıradan çı­xa­rıl­dı. Enerji blokunun partladılmasında başlıca məqsəd ordunun şəhərə daxil olması haq­qında əhalinin məlumat ala bilməsinə əngəl olmaq idi. Görünür, sovet rəhbərliyi te­leviziya vasitəsilə müraciət ediləcəyindən və bütün Azərbaycan xalqının ayağa qal­xacağından qorxmuşdu. Əhali baş verən hadisələrdən xəbər tuta bilmədi.

Sovet rəhbərliyi etirazları yatırtmaq üçün əsasən Rostov, Kuban, Krasnodar və Stavropolda yaşayan ehtiyat əsgər və zabitlərdən komplekləşdirilmiş qoşun hissələrinə 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıda dinc əhaliyə qarşı silah işlətməsi haqqında əmr verdi. Bakı şəhərinə yeridilmiş Sovet hərbi birləşmələri Ermənistanın respublikamıza qarşı ərazi iddialarının SSRİ rəhbərliyi tərəfindən açıq-aşkar dəstəklənməsinə və Azərbaycanın o zamanki rəhbərliyinin xəyanətkar siyasətinə etiraz əlaməti olaraq ayağa qalxmış xalqımıza vəhşicəsinə divan tutdu. Lakin xalqa tutulacaq divana hüquqi don geyindirmək üçün SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə yanvarın 20-dən Bakıda fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq olundu. Halbuki bununla Qorbaçov SSRİ Konstitusiyasının 119-cu, Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 71-ci maddələrini kobud şəkildə po­zur­du. Lakin Qarbaçov verdiyi qərara haqq qazandırmağa çalışırdı: “İğtişaşların təş­kilatçıları Fərmana tabe olmaqdan boyun qaçıraraq Bakıya gətirilən qoşunların hə­rəkətlərinə hər cür müdaxi­lə etdilər və bu yeni qurbanlara səbəb oldu. Yanvarın 20-də mən Mərkəzi Tele­vizi­yada vəziyyəti dəyərləndirərək, ölkə rəhbərliyinin hə­rəkət­lərini izah edərək çıxış et­dim".

M.Qarbaçov xatirələrində yazır: “Bu tədbir daha çox qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı. Respublikanın Ali Soveti mənəvi terror şəraitində qərar qəbul etməkdə çətinlik cəkdi. İğtişaşçılar isə Bakıya yeridilən qoşunların işinə maneə törədirdilər. O, cinayətkar əməllərinə belə haqq qazandırmağa çalışırdı: “Bəzilərinin fikrincə Fövqəladə vəziyyət haqqında qərar gecikmişdi. Digərlərinə görə, Fövqəladə vəziyyətə gərək yox idi. Birincilərə cavab olaraq deməliyəm ki, respublika rəhbərliyinin başı üzərindən belə bir addım atmaq düzgün deyildi. Bu o zaman edildi ki, respublika hakimiyyət orqanlarının fəaliyyəti iflic olmuşdu. Fövqəladə halın qəbul edilməsini səhv addım hesab edənlərə deməliyəm ki, bu cür şəraitdə daha faciəli hadisələr baş verə bilərdi. Bununla biz zorakılığın qarşısını almış olduq. 90-cı illərin hadisələrindən dərs çıxarıldımı? Tərəddüd edirəm. Buna da Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi dəlalət edir. Bütün bu faciəli hadisələrdən çıxardığım nəticə ondan ibarətdir ki, ekstremal şəraitdə hakimiyyətin güc tətbiq etməməsi mümkün deyildi.

Yanvarın 19-dan 20-ə keçən gecə isə sovet qoşunları ağır texnikanın mü­şayi­ətilə şəhərə daxil olaraq misli görünməmiş qanlı qırğın törətdilər. Rəsmi məlumata gö­rə, faciə dövründə Bakıda və respublikanın rayonlarında 131 nəfər, o cümlədən 117 azərbaycanlı, 6 rus, 3 yəhudi, 3 tatar öldürülmüş, 744 nəfər yaralanmışdı. 400 nəfər həbs olunmuş, 12 nəfər itkin düşmüşdü. “Bakı” əməliyyatında əsasən, səhvən bir-birini atəşə tutmaq halları ilə əlaqədar 25 nəfər hərbi qulluqçu ölmüş, 283 nəfər yaralanmışdı. Vəhşiləşmiş hərbçilər tərəfindən 200 ev və mənzil talan edilərək yan-dırıldı, 80 avtomaşın, o cümlədən təcili tibbi yardım maşını, külli miqdarda şəxsi və dövlət əmlakı məhv edildi. Ümumi hesablamalara görə, şəhər təsərrüfatına və və-tən­daşlara 5 milyon 637 min 286 rubl məbləğində ziyan dəymişdi. SSRİ Müdafiə Nazirliyinin, DİN və DTK-nın hazırlayıb həyata keçirdiyi “Udar” (“Zərbə”) adlı əmə­liyyatda əsas rolu xüsusi təyinatlı “Alfa” və SSTİ DTK-nın “A” təxribat qrupları oynayırdı.

Bu zaman Azərbaycan informasiya blokadasında idi. Xalqın bu ağır gün­lərin­­də, yanvarın 21-də Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı daimi nüma­yən­də­liyinə gələrək təşkil olunmuş yığıncaqda çıxış etdi, xalqla birgə olduğunu bildirdi, 20 yanvar faciəsinə siyasi qiymət verdi, onun hüquqa, demokratiyaya, humanizma zidd olduğunu, Mərkəzin və respublika rəhbərlərinin günahı üzündən yol verilmiş kobud siyasi səhv olduğunu göstərdi. Lakin imperiya qanlı əməlləri ilə Azərbaycan xalqının iradəsini qıra bilmədi. Qanlı yanvar günlərində on minlərlə kommunist par­tiya biletlərini cırıb atdı, yandırdı, qaytardı.

Moskvadan gəlmiş müstəqil ekspert qrupunun üzvləri də Bakıda silahlı mü­qa­­vimət və islam faktoru izlərini tapa bilmədilər. İslam faktoru haqqında sovet ver­si­yası Qərbə istiqamətlənmişdi. M.Qorbaçova Qərbdə olan simpatiya hadisələrin əsil mahiyyətini anlamağa mane olurdu. Təsadüfi deyildir ki, C.Buş Bakıya ordu ye­ridilməsini özünü doğruldan zərurət adlandırmışdı.

20 Yanvar hadisəsinin böyük nəticələri oldu. SSRİ-nin mövcudluğuna son qoyan amillərdən biri olan 20 yanvar hadisəsi sovet siyasi sisteminin böhranını, M.Qorbaçovun yenidənqurma siyasətinin iflasını göstərdi və Azərbaycan xalqı ilə hakimiyyət arasında uçurumu daha da dərinləşdirdi. Həlak olanların xatirəsinə ehtiram olaraq Azərbaycanda fabrik və zavodların 40 gün işləməməsi nəticəsində vahid təsərrüfat sistemi olan SSRİ iqtisadi baxımdan dağılmağa başladı. Ordu və hüquq-mühafizə orqanları xalqa qarşı silah tətbiq etməklə özlərinə nifrət qazandılar. Orduya olan inam qırıldı və ölkənin hərb sistemi dağılmağa doğru getdi. Azərbaycanda kommunistlərin bir çoxunun Sov.İKP üzvlüyündən imtina etməsi, partiya biletlərini cırması və yandırması ilə SSRİ-nin ideoloji əsası da dağılmağa başladı.

SSRİ-nin dağılmasına gətirib çıxaran və sovet ordusunun Tbilisi (1989) və Vilnusda (1991) həyata keçirdiyi cəza əməliyyatlarından fərqli olaraq nə üçün Bakıda bu qədər genişmiqyaslı və qəddarcasına qırğın törədildi? Özü də bütün bu qırğınların cəlladı olan Qarbaçov gürcü və Litva xalqlarından üzr istədiyi halda, Azərbaycan xalqından nə üçün üzr istəmədi? Fikrimizcə bunu başlıca olaraq üç amillə əlaqələndirmək olar: dini amil, Qafqaz amili, türk amili

20 Yanvar hadisəsi Azərbaycan xalqının həyatında dönüş mərhələsi oldu. O, bundan sonra Moskva ilə yolunun bir olmayacağını, keçmişə qayıdışın müm­kün­süz­lü­yünü dərk edərək, Mərkəzi və yerli hakimiyyətə etimad bəsləmədi. Müstəqillik və mil­li azadlıq uğrunda mübarizə qətiləşdi. Xalq nicat yolunu müstəqillikdə gördü.

20 Yanvar hadisələri Azərbaycanın müstəqillik mübarizəsi tarixinə faciə və xal­qımızın qəhrəmanlıq salnaməsi kimi yazıldı. Həmin ağrılı günlər həm də sınaq dövrü kimi yadda qaldı. Azərbaycan xalqı həmin gün azad yaşamağa layiq olduğunu bütün dünyaya sübut etdi. Bu faciə kimin kim olduğunu da üzə çıxardı.

20 Yanvar hadisəsi nəticəsində Vəzirov respublikadan qaçdı. Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Ə.Vəzirov hadisələr baş verdiyi vaxt gizli şəkildə SSRİ Müdafiə Nazirliyinin Bakıda yaradılmış xüsusi qərargahına gələrək D.Yazov və V.Bakatinlə birlikdə hərbi əməliyyata rəhbərlik etmişdir. Yanvarın 21-də isə xalqa kifayət qədər xəyanət etmiş Ə.Vəzirov onun üçün hazırlanmış hərbi təyyarə ilə Moskvaya qaçırıldı. Onun yerinə isə yanvarın 25-də Nazirlər Sovetinin sədri A.Mütəllibov Azərbaycan KP KM-nın birinci katibi seçildi.         

Baltikyanı res­publikaların SSRİ-dən ayrılmasının qarşısını almaq üçün so­vet Vilnüs və Riqaya (yanvar, 1991) ordu his­sələri yeridərək hərəkatı boğmağa cəhd­­lər etdi. Lakin SSRİ-nin dağılmasını dayandırmaq mümkün olmadı.

SSRİ-nin mövcudluğuna son qoyan amillərdən biri 20 yanvar hadisəsi oldu. Bu, SSRİ siyasi sisteminin böhranını və M.Qorbaçovun yenidənqurma siyasətinin if­lasını göstərdi. 20 Yanvar hadisəsi sovet hakimiyyətinin vətəndaşlarına qarşı tö­rət­diyi ağır cinayət idi. Azərbaycan xalqı ilə hakimiyyət arasında uçurumu daha da dərinləşdirdi. Həlak olanların xatirəsinə ehtiram olaraq Azərbaycanda 40 gün fab-rik və zavodlar işləmədi. Bu isə vahid bir zəncir kimi bir-birinə bağlanmış sovet iq-ti­sadiyyatının dağılmasına ciddi təsir etdi. 20 Yanvar hadisəsi Azərbaycan xalqının həyatında bir dönüş mərhələsi oldu. Xalq mərkəz ilə yolunun bir olmayacağını, keçmişə qayıdışın mümkünsüzlüyünü dərk etdi və yerli hakimiyyətə də etimad bəs­ləmədi. Müstəqillik və milli azadlıq mərhələsi başladı. Bundan sonra Azərbaycan xalqı nicat yolunu yalnız müstəqillikdə gördü.