Naxçıvanın yeraltı xəzinəsi: Minilliklərdir istismar edilən Duzdağın sirri

Naxçıvanın dağlıq ərazisində yerləşən Duzdağ adi dağlardan fərqli olaraq, öz daxilində böyük bir təbii sərvət gizlədir. Burada minilliklər əvvəl insanların duz çıxarmaq üçün qazdığı yeraltı tunellər, nəhəng duz layları və bu gün müalicə məqsədilə istifadə edilən mağaralar mövcuddur. Arxeoloji tapıntılar Duzdağın hələ minilliklər əvvəl insanların iqtisadi həyatında mühüm yer tutduğunu göstərir. Bəs bu yeraltı sərvət necə yaranıb, qədim insanlar burada necə işləyib və Duzdağ zamanla necə müalicə mərkəzinə çevrilib?

Minilliklərin yaddaşını qoruyan duz dağı

Naxçıvan şəhərinin yaxınlığında, Babək rayonu ərazisində yerləşən Duzdağ Azərbaycanın ən maraqlı təbii sərvət mənbələrindən biridir. Adından da göründüyü kimi, bu ərazi böyük daş duz yataqları ilə zəngindir. Lakin Duzdağın əhəmiyyəti yalnız yeraltı ehtiyatlarının həcmi ilə məhdudlaşmır. Onun tarixi insan sivilizasiyasının ilkin iqtisadi fəaliyyətlərindən biri olan mədənçiliklə sıx bağlıdır.

Duz insan həyatında qədim dövrlərdən mühüm yer tutub. Qida məhsullarının saxlanılması, gündəlik məişət və müxtəlif istehsal proseslərində istifadə edilməsi onu qiymətli təbii resursa çevirib. Soyuducu texnologiyaların mövcud olmadığı dövrlərdə duz ərzaqların uzun müddət qorunması üçün xüsusilə vacib idi.

Bu səbəbdən təbii duz yataqlarına malik ərazilər qədim icmalar üçün böyük iqtisadi əhəmiyyət daşıyırdı. Naxçıvandakı Duzdağ da məhz belə məkanlardan biri olub.

Arxeoloji araşdırmalar göstərir ki, burada duz hasilatı Eneolit dövründən, yəni təxminən eramızdan əvvəl IV minillikdən başlayaraq sistemli xarakter daşıyıb. Bu fakt Duzdağı dünyanın ən qədim duz hasilatı mərkəzlərindən biri kimi səciyyələndirməyə əsas verir.

Yeraltı duz yataqları necə yaranıb?

Duzdağın mövcudluğu milyonlarla il ərzində baş vermiş geoloji proseslərlə əlaqədardır. Daş duz yataqları qədim geoloji dövrlərdə su hövzələrinin buxarlanması nəticəsində yaranan duzların toplanması və sonrakı geoloji dəyişikliklər nəticəsində formalaşıb.

Belə yataqların yaranması üçün müəyyən iqlim və geoloji şərait tələb olunur. Qədim su hövzələrində suyun buxarlanması nəticəsində həll olmuş minerallar çökərək laylar əmələ gətirir. Zaman keçdikcə həmin laylar digər çöküntülərlə örtülür və yerin dərinliklərində böyük duz ehtiyatları formalaşır.

Duzdağda mövcud olan yataqların miqyası xüsusilə diqqətçəkəndir. Elmi araşdırmalarda duz massivinin təxminən 3 kilometr uzunluğunda, 2 kilometr enində və bəzi hissələrdə 150 metr qalınlığında olduğu göstərilir.

Bu ölçülər ərazinin nə qədər böyük təbii sərvətə malik olduğunu təsəvvür etməyə imkan verir. Duz laylarının genişliyi həm tarixi dövrlərdə, həm də müasir sənaye istehsalında bu yatağın əhəmiyyətini artırıb.

Duzdağın geoloji quruluşu Naxçıvanın mineral ehtiyatlarının öyrənilməsi baxımından da maraqlıdır. Burada aparılan tədqiqatlar regionun qədim geoloji tarixini anlamağa kömək edir.

Qədim insanlar duzu necə çıxarırdılar?

Duzdağın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız təbii sərvət deyil, həm də qədim insan fəaliyyətinin izlərini qoruyan arxeoloji məkan olmasıdır.

2010-cu ildə Türkiyə Elmlər Akademiyasının arxeologiya jurnalında dərc edilmiş tədqiqatda Duzdağda aparılan arxeoloji qazıntıların nəticələri təqdim olunub. Araşdırmada Fransa və Azərbaycan alimlərinin birgə tədqiqatlarından istifadə edilib.

Tədqiqatçılar ərazidə qədim duz hasilatına aid çoxsaylı daş alətlər, saxsı qab parçaları və köhnə mədən tunellərinin izlərini aşkar ediblər.

Xüsusilə diqqətçəkən tapıntılardan biri keçmiş mədən qalereyalarından birində aşkarlanan dörd insan skeletidir. Onların yanında tapılan daş alətlərin xüsusiyyətləri bu insanların duz hasilatı ilə məşğul olduqlarını göstərən mühüm sübutlar kimi qiymətləndirilib.

Araşdırmalara əsasən, bu şəxslərin qalıqları Orta Tunc dövrünə, təxminən eramızdan əvvəl III minilliyin sonu və II minilliyin əvvəllərinə aid edilir.

Qədim mədənçilərin istifadə etdiyi alətlər müasir qazma texnikasından tamamilə fərqlənirdi. Onlar daş çəkiclər və digər sadə vasitələrlə duz laylarını parçalayır, əldə etdikləri duzu səthə çıxarırdılar.

Bu iş fiziki baxımdan olduqca ağır idi. Yeraltı tunellərdə işıqlandırma imkanları məhdud, havalandırma isə müasir standartlarla müqayisədə zəif idi. Buna baxmayaraq, insanlar duzun iqtisadi dəyərinə görə bu çətin fəaliyyəti davam etdirirdilər.

Duzdağda aparılan araşdırmalar qədim insanların təkcə kənd təsərrüfatı və sənətkarlıqla deyil, həm də təşkilatlanmış mədənçiliklə məşğul olduğunu göstərir.

Duzdağ qədim ticarət yollarının üzərində yerləşirdi

Naxçıvanın coğrafi mövqeyi onun tarixən ticarət və mədəni əlaqələr baxımından əhəmiyyətli əraziyə çevrilməsində mühüm rol oynayıb. Region Şərqlə Qərbi birləşdirən qədim ticarət yollarının üzərində yerləşirdi.

Duzdağ da bu coğrafi üstünlükdən faydalanan məkanlardan biri olub. Burada çıxarılan duzun yalnız yerli əhalinin ehtiyacları üçün istifadə edildiyini düşünmək düzgün olmaz. Böyük duz yataqlarının mövcudluğu onun digər yaşayış məntəqələri ilə ticarətdə də əhəmiyyətli məhsula çevrilməsinə şərait yaradıb.

Duzun daşınması qədim dövrlərdə xüsusi təşkilatçılıq tələb edirdi. Yüklər heyvanlar vasitəsilə daşınır, ticarət karvanları müxtəlif yaşayış məntəqələri arasında hərəkət edirdi.

Duzun saxlanılması və daşınması da müəyyən çətinliklər yaradırdı. Bununla belə, onun gündəlik həyat üçün əhəmiyyəti ticarət əlaqələrinin davam etməsinə şərait yaradırdı.

Duzdağın tarixini araşdıran alimlər bu yatağın Naxçıvanın qədim iqtisadi həyatında mühüm rol oynadığını bildirirlər. Hətta duz hasilatının ətraf yaşayış məntəqələrinin inkişafına və əmək bölgüsünün formalaşmasına təsir göstərdiyi ehtimal olunur.

Beləliklə, Duzdağ yalnız mədənçilik məkanı deyil, həm də qədim iqtisadi əlaqələrin araşdırılması üçün mühüm arxeoloji ərazidir.

Yeraltı mağaralar necə müalicə mərkəzinə çevrildi?

Duzdağın tarixində XX əsrin ikinci yarısı yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Əvvəllər əsasən duz hasilatı ilə tanınan bu ərazi sonradan tənəffüs sistemi xəstəlikləri olan insanların reabilitasiyası üçün istifadə edilməyə başladı.

Burada əsas rol speleoterapiya adlanan üsula məxsusdur. Speleoterapiya təbii mağaraların və ya yeraltı mədənlərin xüsusi mikroiqlimindən istifadə etməklə həyata keçirilən müalicə və reabilitasiya yanaşmasıdır.

Duzdağın yeraltı şaxtalarında temperatur və rütubət nisbətən sabit qalır. Həmçinin havada tozcuqlar və bəzi xarici allergenlər açıq hava ilə müqayisədə daha az ola bilər. Duz səthləri və yeraltı mühitin xüsusiyyətləri bu məkanın xüsusi mikroiqlimini formalaşdırır.

1979-cu ildə Duzdağda fizioterapiya mərkəzi fəaliyyətə başlayıb. İlk dövrlərdə mərkəz 50 çarpayılıq xəstəxana kimi fəaliyyət göstərirdi. Sonrakı illərdə onun infrastrukturu genişləndirilib, müasir tibbi avadanlıqlar və reabilitasiya imkanları yaradılıb.

Bu gün Duzdağ Naxçıvanın tanınmış sağlamlıq turizmi məkanlarından biridir. Buraya tənəffüs sistemi ilə bağlı problemləri olan insanlar, eləcə də yeraltı mağaraların qeyri-adi quruluşu ilə maraqlanan turistlər gəlirlər.

Duzdağ Fizioterapiya Mərkəzinin yeraltı hissəsinin təxminən 110 metr dərinliyə qədər uzandığı bildirilir. Bu mağaralar qədim duz hasilatı nəticəsində yaranmış tunellərin bir hissəsindən istifadə edilməklə təşkil olunub.

Duz mağaralarında müalicə necə aparılır?

Duzdağda tətbiq edilən speleoterapiyanın əsas məqsədi müəyyən tənəffüs problemləri olan insanların reabilitasiyasına dəstək göstərməkdir. Mərkəzin məlumatlarında bronxial astma, xroniki bronxit və allergik rinit kimi xəstəliklər qeyd olunur.

Müalicə prosesi həkim nəzarəti altında təşkil edilir. Pasiyentlərin vəziyyəti qiymətləndirilir, onların fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun rejim müəyyənləşdirilir.

Yeraltı mağaralarda havanın xüsusiyyətləri açıq mühitdən fərqlənir. Temperaturun və rütubətin nisbətən sabit olması, xarici allergenlərin azlığı bəzi pasiyentlər üçün rahat mühit yarada bilər.

Lakin burada vacib bir məqam var: speleoterapiya bütün tənəffüs xəstəliklərinin müstəqil və zəmanətli müalicəsi hesab edilə bilməz. Onun effektivliyi ilə bağlı elmi sübutların səviyyəsi xəstəlikdən və tətbiq edilən metoddan asılı olaraq dəyişir. Bu səbəbdən duz mağaralarında qalmaq həkimin təyin etdiyi dərmanları və əsas müalicəni əvəz etməməlidir.

Duzdağda tətbiq olunan metodların araşdırılması Azərbaycan elmi üçün də əhəmiyyətlidir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsində və digər elmi müəssisələrdə bu sahə ilə bağlı tədqiqatlar aparılıb.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının məlumatlarında Duzdağda speleoterapiya alan pasiyentlərin adaptasiya, əsas müalicə və yenidən uyğunlaşma mərhələlərindən keçdiyi qeyd olunur. Bu yanaşmanın tətbiqi yeraltı mühitdə müalicə prosesinin daha sistemli təşkilinə yönəlib.

Duzdağın sənaye əhəmiyyəti bu gün də davam edir

Duzdağ yalnız arxeoloji və tibbi baxımdan deyil, iqtisadi cəhətdən də əhəmiyyətlidir. Burada mövcud olan daş duz ehtiyatları sənaye istehsalı üçün istifadə edilir.

Duz qida sənayesində, məişətdə və müxtəlif istehsal sahələrində geniş tətbiq olunur. Onun emalı zamanı müxtəlif ölçülü məhsullar əldə edilir. Çıxarılan duzun keyfiyyəti və istifadə istiqaməti isə emal texnologiyasından və məhsulun tərkibindən asılıdır.

Duzdağın ehtiyatları haqqında müxtəlif elmi və iqtisadi mənbələrdə fərqli rəqəmlər göstərilir. Bu fərqlər hesablamaların tarixinə, ehtiyatların kateqoriyasına və geoloji qiymətləndirmə metodlarına bağlıdır.

Mühüm məqamlardan biri də yatağın uzunmüddətli istismar imkanlarıdır. Təbii ehtiyatların mövcudluğu onların qeyri-məhdud istifadəsinə əsas vermir. Mədənçilik fəaliyyətinin ekoloji və iqtisadi baxımdan səmərəli təşkili, ehtiyatların düzgün hesablanması və təhlükəsizlik normalarına riayət edilməsi vacibdir.

Duzdağın sənaye potensialı Naxçıvanın qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından da maraq doğurur. Yerli xammalın emalı, istehsalın genişləndirilməsi və məhsulların digər bazarlara çıxarılması regionun iqtisadi imkanlarını artıra bilər.

Duzdağ turizm üçün hansı imkanlar yaradır?

Son illərdə Duzdağa marağın artmasının səbəblərindən biri onun bir neçə turizm istiqamətini birləşdirməsidir. Burada həm təbiət, həm tarix, həm də sağlamlıq turizmi üçün imkanlar mövcuddur.

Qədim mədən tunelləri arxeoloji və tarixi maraq doğurur. Yeraltı duz mağaraları qeyri-adi mənzərəsi ilə ziyarətçilərin diqqətini çəkir. Fizioterapiya mərkəzi isə sağlamlıq turizminin inkişafına xidmət edir.

Naxçıvana gələn turistlər üçün Duzdağ regionun digər tarixi və mədəni məkanları ilə birlikdə maraqlı marşrutun bir hissəsinə çevrilə bilər.

Lakin bu ərazinin turizm potensialından istifadə edilərkən tarixi mədənlərin və təbii duz laylarının qorunması da nəzərə alınmalıdır. Nəzarətsiz müdaxilə, köhnə tunellərin zədələnməsi və təhlükəsizlik qaydalarının pozulması həm ziyarətçilər, həm də tarixi irs üçün risk yarada bilər.

Duzdağın gələcəkdə daha geniş tanıdılması üçün arxeoloji məlumatların turistlərə təqdim edilməsi, elmi ekspozisiyaların yaradılması və tarixi mədənçilik ənənələrinin təbliği mühüm rol oynaya bilər.

Bir duz yatağından daha artıq

Naxçıvandakı Duzdağ ilk baxışdan yeraltı sərvət mənbəyi kimi görünsə də, onun əhəmiyyəti bundan qat-qat genişdir. Bu ərazi qədim insanların əmək fəaliyyətini, ticarət əlaqələrini, mədənçilik ənənələrini və müasir tibbi reabilitasiya imkanlarını bir araya gətirir.

Minilliklər əvvəl daş alətlərlə duz çıxaran insanların izləri bu gün də yeraltı tunellərdə qorunub saxlanılır. Bir vaxtlar insanların ağır əmək şəraitində işlədiyi həmin mədənlərin müəyyən hissələri isə sonradan fizioterapiya məqsədilə istifadə edilməyə başlanıb.

Duzdağ həm də təbii sərvətlərin tarix boyu insan həyatına necə təsir göstərdiyinin nümunəsidir. Bir vaxtlar qida məhsullarının saxlanılması və ticarət üçün mühüm olan duz bu gün sənaye, iqtisadiyyat və sağlamlıq turizmi baxımından əhəmiyyətini qoruyur.

Bəzən bir ərazinin dəyəri onun üzərində görünən mənzərə ilə deyil, yerin altında gizlətdiyi tarixlə ölçülür. Naxçıvanın Duzdağı da məhz belə məkanlardandır: onun hər bir tuneli, duz qatı və arxeoloji tapıntısı minilliklərdən gələn bir hekayəni yaşadır.