Xəzərin görünməyən dərinliyi: Lənkəran çökəkliyinin sirli dünyası

Azərbaycanın sahillərini yuyan Xəzər dənizinin səthində sakitlik hökm sürsə də, onun dərinliklərində mürəkkəb geoloji quruluş, fərqli su qatları və hələ də öyrənilməyə ehtiyac duyan təbii proseslər mövcuddur. Xəzərin ən dərin nöqtəsi hesab edilən Lənkəran çökəkliyi dənizin sualtı dünyasının ən diqqətçəkən hissələrindən biridir. Bəs bu çökəklik necə yaranıb, burada dərinlik hansı həddə çatır və Xəzərin gələcəyi ilə bağlı hansı suallar doğurur?

Xəzərin dərinliklərinə açılan qapı

Xəzər dənizi Azərbaycan üçün yalnız coğrafi obyekt deyil. O, ölkənin iqtisadiyyatı, enerji sektoru, balıqçılığı, nəqliyyatı və təbii ekosistemi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin dənizin sahillərində yaşayan insanların əksəriyyəti üçün Xəzər ilk növbədə sahil xətti, çimərliklər və dalğalarla assosiasiya olunur. Halbuki onun sualtı relyefi səthdə görünən mənzərədən xeyli fərqlidir.

Xəzərin ən dərin hissəsi dənizin cənubunda yerləşən Lənkəran çökəkliyidir. Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına əsasən, Xəzərin ən dərin nöqtəsi 1025 metrə çatır. Dənizin orta dərinliyi isə təxminən 207 metrdir. Bu rəqəmlər göstərir ki, Xəzərin ayrı-ayrı hissələri arasında dərinlik baxımından ciddi fərqlər var.

Lənkəran çökəkliyi dənizin cənub hövzəsində, Azərbaycan sahillərinin cənub istiqamətində yerləşən sualtı relyef sahəsidir. Onu adi quruda yerləşən çökəkliklərlə müqayisə etmək düzgün olmaz. Burada söhbət su ilə örtülmüş, dəniz dibinin ətraf sahələrə nisbətən xeyli dərin olduğu geniş geoloji formadan gedir.

Bu dərinlik Xəzərin yalnız ölçüsünü deyil, həm də geoloji quruluşunun mürəkkəbliyini göstərir. Dənizin səthi ilə dibi arasında bir kilometrdən artıq məsafənin olduğu nöqtələr mövcuddur. Başqa sözlə, sahildən baxarkən vahid su hövzəsi kimi görünən Xəzər əslində müxtəlif dərinliklərə, sualtı yamaclara və çökəkliklərə malik mürəkkəb təbii sistemdir.

Lənkəran çökəkliyi necə yaranıb?

Lənkəran çökəkliyinin formalaşmasını anlamaq üçün Xəzərin geoloji tarixini nəzərdən keçirmək lazımdır. Xəzər milyonlarla il ərzində baş verən geoloji dəyişikliklərin nəticəsində indiki formasını alıb. Bu müddətdə yer qabığının hərəkətləri, çöküntülərin toplanması, dəniz səviyyəsinin dəyişməsi və regionun tektonik inkişafı hövzənin quruluşuna təsir göstərib.

Xəzər dənizi Avrasiya materikinin daxilində yerləşən qapalı su hövzəsidir. Onun Dünya okeanı ilə təbii birbaşa əlaqəsi yoxdur. Bu xüsusiyyət dənizin su balansını və ekoloji vəziyyətini digər dənizlərdən fərqləndirir.

Geoloji keçmişdə Xəzərin tutduğu ərazi indiki sərhədlərindən fərqli olub. Dəniz səviyyəsi müxtəlif dövrlərdə yüksəlib və enib, bəzi ərazilər su altında qalıb, digər sahələr isə quruya çevrilib. Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyətinin Xəzərin geoloji inkişafına dair materiallarında da hövzənin uzunmüddətli dəyişikliklərə məruz qaldığı qeyd olunur.

Lənkəran çökəkliyinin dərinliyi isə yalnız suyun səviyyəsi ilə izah edilmir. Burada əsas amillərdən biri dəniz dibinin geoloji quruluşudur. Yer qabığındakı tektonik proseslər hövzənin müxtəlif hissələrinin fərqli şəkildə formalaşmasına səbəb olub. Nəticədə dənizin bəzi hissələrində dayaz sahələr, digərlərində isə çox dərin sualtı çökəkliklər yaranıb.

Çökəkliyin müasir formasının yaranmasını tək bir hadisə ilə əlaqələndirmək olmaz. Bu, uzunmüddətli geoloji inkişafın nəticəsidir. Məhz həmin inkişaf Xəzərin cənub hissəsində dərinliyin min metrdən artıq həddə çatmasına imkan verib.

Xəzər dənizdirmi, yoxsa göl?

Xəzər haqqında ən maraqlı suallardan biri onun coğrafi baxımdan dəniz, yoxsa göl hesab edilməsidir. Adında “dəniz” sözü işlədilsə də, coğrafi xüsusiyyətlərinə görə Xəzər qapalı su hövzəsi kimi səciyyələndirilir və bir sıra təsnifatlarda dünyanın ən böyük gölü hesab olunur.

Xəzərin dəniz adlandırılması təsadüfi deyil. Onun sahəsi, böyük su həcmi, dalğalanma xüsusiyyətləri, dərinliyi və canlı aləmi bir çox dənizlərə xas xüsusiyyətləri xatırladır. Bununla belə, Dünya okeanına təbii çıxışının olmaması onu okeanla əlaqəli dənizlərdən fərqləndirir.

Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, Xəzərin uzunluğu təxminən 1200 kilometr, maksimal eni 466 kilometr, sahəsi isə təqribən 392 min kvadratkilometrdir. Dənizin su həcmi 79 min kubkilometrə yaxın göstərilir.

Bu göstəricilər Xəzərin miqyasını təsəvvür etməyə imkan verir. Beş ölkənin — Azərbaycanın, Rusiyanın, Qazaxıstanın, Türkmənistanın və İranın sahillərini yuyan bu su hövzəsi regionun iqtisadi və ekoloji həyatında mühüm rol oynayır.

Xəzərin qapalı olması onun ekosistemini xüsusilə həssas edir. Okeana birbaşa su mübadiləsinin olmaması çirkləndiricilərin yayılması və su balansının dəyişməsi proseslərini fərqli istiqamətə yönəldə bilər. Buna görə də Xəzərin dərinliklərini öyrənmək yalnız elmi maraq deyil, həm də ətraf mühitin qorunması baxımından vacib məsələdir.

Dərinlik artdıqca sualtı dünya necə dəyişir?

Dənizin dərinliyi onun canlı aləminə təsir edən əsas amillərdən biridir. Suyun səthinə düşən günəş işığı dərinliyə doğru azaldıqca fotosintez üçün əlverişli şərait də məhdudlaşır. Bu isə bitkilərin, planktonların və onlarla qidalanan orqanizmlərin yayılmasına təsir göstərir.

Lənkəran çökəkliyinin dərin hissələrində günəş işığı səthə yaxın zonalarla müqayisədə xeyli zəif olur. Belə şəraitdə canlıların həyat fəaliyyəti suyun temperaturu, oksigenin mövcudluğu, qida maddələrinin daşınması və dəniz dibinin xüsusiyyətləri ilə sıx bağlıdır.

Burada mühüm bir məqamı nəzərə almaq lazımdır: Xəzərin ən dərin nöqtəsinin olması həmin ərazidə mütləq xüsusi və ya tamamilə naməlum canlıların yaşadığı demək deyil. Dərinlikdə hansı növlərin yayıldığını və onların hansı şəraitdə yaşadığını müəyyən etmək üçün konkret elmi müşahidələr və tədqiqatlar tələb olunur.

Xəzərin canlı aləmi arasında nərə balıqları və Xəzər suitisi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu növlərin hamısını birbaşa Lənkəran çökəkliyinin ən dərin hissəsi ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz. Onların yayılması suyun temperaturu, qida ehtiyatları, çoxalma sahələri və digər ekoloji amillərdən asılıdır.

Dəniz dibində toplanan çöküntülər də elmi baxımdan mühüm məlumat mənbəyidir. Bu çöküntülər keçmiş dövrlərin iqlimi, suyun kimyəvi xüsusiyyətləri və hövzədə baş vermiş dəyişikliklər haqqında məlumat saxlaya bilər. Buna görə də dərinliklərin öyrənilməsi Xəzərin yalnız bugünkü vəziyyətini deyil, keçmişini də anlamağa kömək edir.

Xəzərin su səviyyəsi niyə dəyişir?

Xəzərin gələcəyi ilə bağlı əsas məsələlərdən biri su səviyyəsinin dəyişməsidir. Bu proses sahilboyu ərazilərə, limanlara, balıqçılığa, su ekosistemlərinə və iqtisadi fəaliyyətə təsir göstərir.

Okeana çıxışı olmayan Xəzərin su balansı əsasən ona daxil olan çayların axımından, yağıntılardan, buxarlanmadan və digər hidroloji amillərdən asılıdır. Xüsusilə Volqa çayı dənizin su ilə təmin olunmasında böyük rol oynayır. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, Volqanın payına Xəzərə daxil olan ümumi illik çay axımının təxminən 80 faizi düşür.

Bu səbəbdən Volqa hövzəsində yağıntıların, temperaturun və axımın dəyişməsi Xəzərin su balansına da təsir edə bilər. Eyni zamanda, dənizin səthindən buxarlanma və hövzə üzrə iqlim dəyişiklikləri də mühüm rol oynayır.

Xəzərin səviyyəsi tarix boyu müxtəlif dövrlərdə yüksəlib və enib. Müasir dövrdə səviyyənin azalması sahilboyu ekosistemlər, liman infrastrukturu, balıqçılıq və digər fəaliyyətlər üçün narahatlıq doğuran məsələlərdən biridir.

Su səviyyəsinin enməsi ilə dənizin dərinliyinin azalmasını eyni anlayış kimi qəbul etmək olmaz. Səviyyə bütün hövzənin su səthinin hündürlüyünü ifadə edir, dərinlik isə su səthi ilə dəniz dibi arasındakı məsafədir. Səviyyə azaldıqda dənizin bir çox hissəsində suyun dərinliyi də azalır, lakin dəniz dibinin geoloji quruluşu ilə bağlı dərin çökəkliklər yenə mövcud qalır.

Lənkəran çökəkliyinin əhəmiyyəti də məhz buradadır. Xəzərin səviyyəsi dəyişsə belə, hövzənin geoloji quruluşunu formalaşdıran sualtı relyef onun təbii xüsusiyyətlərinin mühüm hissəsi olaraq qalır.

Çökəkliyin öyrənilməsi niyə vacibdir?

Dərin su hövzələrinin tədqiqi bir neçə elmi istiqamət üçün əhəmiyyətlidir. Bunlara geologiya, okeanoqrafiya, hidrologiya, iqlimşünaslıq və dəniz ekologiyası daxildir. Xəzər texniki mənada okeana çıxışı olmayan qapalı hövzə olsa da, onun dərinliklərinin öyrənilməsində okeanoqrafiyada istifadə olunan bir sıra metodlardan yararlanmaq mümkündür.

Sualtı relyefin xəritələşdirilməsi dənizin dərinliyinin və dibinin formasının müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Müasir tədqiqatlarda əks-səda ölçmə cihazları, hidroakustik sistemlər və digər ölçmə vasitələri vasitəsilə sualtı səthin quruluşu araşdırılır.

Bu məlumatlar gəmiçilik, sualtı boru xətlərinin planlaşdırılması, geoloji proseslərin izlənilməsi və ekoloji risklərin qiymətləndirilməsi baxımından faydalıdır. Xüsusilə enerji infrastrukturu ilə zəngin olan Xəzərdə dəniz dibinin quruluşu mühüm praktiki əhəmiyyət daşıyır.

Dərinliklərin öyrənilməsi həm də zəlzələlər, çöküntülərin hərəkəti və geoloji dəyişikliklərlə bağlı məlumatların toplanmasına imkan yarada bilər. Bununla belə, hər bir konkret riskin qiymətləndirilməsi üçün ayrıca elmi tədqiqat və ölçmələrə ehtiyac var.

Lənkəran çökəkliyi kimi dərin sahələrin tədqiqi Xəzərin ayrı-ayrı hissələri arasında fərqləri daha dəqiq anlamağa, dəniz dibinin xəritələrini təkmilləşdirməyə və sualtı mühitin xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməyə xidmət edir.

Dərinliklərin arxasındakı ekoloji təhlükələr

Xəzərin dərinliyi onun çirklənmədən qorunduğu anlamına gəlmir. Neft-qaz fəaliyyəti, sənaye və məişət tullantıları, çaylarla daşınan çirkləndiricilər və digər antropogen təsirlər dəniz ekosisteminə müxtəlif yollarla təsir göstərə bilər.

Çirkləndiricilərin bir hissəsi su sütununda qala, digərləri isə hissəciklərə birləşərək dəniz dibində toplana bilər. Lakin konkret maddələrin hansı dərinlikdə və hansı miqdarda toplandığını müəyyən etmək üçün nümunələr götürülməli və laboratoriya təhlilləri aparılmalıdır.

Xəzərin qapalı su hövzəsi olması ekoloji idarəetməni daha da vacib edir. Dənizin sahilləri beş dövlət arasında bölüşdürüldüyünə görə suyun və canlıların qorunması yalnız bir ölkənin səyləri ilə məhdudlaşa bilməz. Regional əməkdaşlıq, məlumat mübadiləsi və birgə monitorinq bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xəzər suitisinin və nərə balıqlarının qorunması da bu ümumi məsələnin tərkib hissəsidir. Bu növlərin vəziyyəti suyun keyfiyyəti, qida ehtiyatları, yaşayış mühitinin dəyişməsi və insan fəaliyyəti kimi amillərlə əlaqəlidir.

Lənkəran çökəkliyinin dərinlikləri barədə elmi məlumatların artırılması dənizin bütöv ekosisteminin daha yaxşı anlaşılmasına töhfə verə bilər. Bununla belə, ekoloji problemlərin həlli üçün yalnız dərinliklərin öyrənilməsi kifayət etmir; sahilboyu ərazilərin qorunması, çirklənmənin azaldılması və su balansının davamlı izlənilməsi də vacibdir.

Xəzərin dərinlikləri gələcəkdə nə vəd edir?

Lənkəran çökəkliyi Azərbaycan təbiətinin az görünən, lakin elmi baxımdan əhəmiyyətli hissəsidir. Onun dərinliyi Xəzərin səthdə görünən mənzərəsinin arxasında nə qədər mürəkkəb geoloji quruluşun dayandığını göstərir.

Bu ərazinin öyrənilməsi gələcəkdə dəniz dibinin daha dəqiq xəritələrinin hazırlanmasına, çöküntülərin araşdırılmasına, sualtı mühitin xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsinə və Xəzərin ekoloji vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər.

Dənizin su səviyyəsinin dəyişməsi, iqlim amilləri və insan fəaliyyətinin yaratdığı təzyiqlər Xəzərin gələcəyi ilə bağlı yeni suallar doğurur. Bu suallara əsaslandırılmış cavab vermək üçün uzunmüddətli müşahidələrə, elmi məlumatlara və regional əməkdaşlığa ehtiyac var.

Lənkəran çökəkliyi haqqında danışarkən əsas diqqət yalnız onun 1025 metrə çatan dərinliyinə yönəlməməlidir. Bu göstəricinin arxasında milyonlarla illik geoloji inkişaf, sualtı relyefin mürəkkəbliyi və bütöv bir ekosistemin fəaliyyəti dayanır.

Xəzər dənizi Azərbaycan üçün həm təbii sərvət, həm iqtisadi imkan, həm də qorunmalı ekoloji sistemdir. Onun dərinliklərini öyrənmək isə görünməyən bu dünyanın sirlərini açmaqla yanaşı, gələcək nəsillər üçün dənizin qorunmasına daha elmi yanaşma formalaşdırmağa imkan verir.

Məhəbbət Tərlanoğlu