Bir ömrün rəng çalarları: Fərhad Xəlilovun sənət dünyası
Bəzi rəssamlar mənzərə çəkir, bəziləri isə mənzərənin yaddaşını qoruyur. Onların tablolarında yalnız gördüyümüz dünya deyil, zamanın toxuna bilmədiyi duyğular, uşaqlıq xatirələri, doğma torpağın nəfəsi və insanın özünə belə hər zaman izah edə bilmədiyi hisslər yaşayır. Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndəsi, Xalq rəssamı Fərhad Xəlilov da məhz belə sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığına nəzər salanda Abşeronun daş divarları, Xəzərin sahilləri, küləyin səssiz hərəkəti və badam ağaclarının çiçəkləri bir mənzərədən daha artıq məna qazanır. Burada doğma torpağın yaddaşı, təbiətin dəyişən əhvalı və insanın yaşadığı məkanla qurduğu görünməz bağ var.
Bu gün, oktyabrın 26-da Fərhad Xəlilovun 80 yaşı tamam olur. Sənətkarın yubileyi onun keçdiyi ömür yolundan daha çox, Azərbaycan rəssamlığında yaratdığı bədii dünyanın, illər ərzində formalaşdırdığı özünəməxsus üslubun və sənətə gətirdiyi baxışın əhəmiyyətini bir daha xatırladır. Çünki Fərhad Xəlilovun tablolarında Abşeron yalnız coğrafi məkan deyil. O, bəzən daşın sərtliyində, bəzən dənizin sakitliyində, bəzən də günəşin altında solğunlaşan divarların rəngində danışan canlı bir obrazdır.
Fərhad Xəlilovun adını çəkəndə ilk yada düşən məkanlardan biri Abşerondur. Nardaran, Buzovna, Zağulba, Maştağa, Mərdəkan, Görədil... Bu yerlər rəssamın yaradıcılığında dəfələrlə təsvir olunsa da, onun tabloları eyni mənzərənin təkrarı təsirini yaratmır. Çünki təbiət hər dəfə başqa cür görünür: işıq dəyişir, külək istiqamətini dəyişir, dənizin rəngi tündləşir, daş divarların üzərinə günəşin başqa çaları düşür. Rəssam isə bütün bu dəyişikliklərin içində gözlə görünəndən daha artıq bir şey axtarır.
Onun əsərlərində Abşeronun tanış mənzərələri bəzən sakit, bəzən tənhalığa yaxın, bəzən də daxili hərəkətlə dolu görünür. Daş evlər, həyətlər, ağaclar, sahil və səma öz aralarında görünməz bir münasibət qurur. Bu münasibətdə insanın izi hiss olunur, hətta insan özü təsvirin mərkəzində olmasa belə. Sanki rəssam boş görünən küçələrdə belə həyatın davam etdiyini, hər daşın, hər ağacın öz yaddaşını daşıdığını göstərir.
Fərhad Xəlilovun Abşeronu bu qədər fərqli duyğularla təqdim etməsi təsadüfi deyil. O, doğma məkanın yalnız zahiri görünüşünü deyil, onun insanda yaratdığı hissləri də rəngə çevirir. Buna görə də onun tablolarına baxarkən tamaşaçı yalnız müəyyən bir yeri tanımır, eyni zamanda öz yaddaşında hansısa həyəti, köhnə evi, dəniz kənarında keçirdiyi bir günü xatırlaya bilər.
Rəssamın yaradıcılığında təbiət dekorativ fon rolunu oynamır. O, əsərin əsas iştirakçılarından biridir. Dəniz, torpaq, ağaclar və səma bir-birindən ayrı təsvirlər deyil, bütöv bir həyatın müxtəlif səsləridir. Fərhad Xəlilovun sənətində bu səslər bəzən bir-birinə qarışır, bəzən isə sakitlik içində özünü göstərir.
Fərhad Xəlilovun yaradıcılığını fərqləndirən cəhətlərdən biri onun zamanla dəyişən, eyni zamanda öz daxili bütövlüyünü qoruyan bədii dilidir. İlk yaradıcılıq illərində real mənzərələrə, lirik ovqata və təbiətin konkret təsvirinə daha çox yer verən rəssam sonrakı dövrlərdə abstrakt formalar və şərti-fəlsəfi ifadə vasitələrinə daha geniş müraciət edib.
1960–1980-ci illərdə yaratdığı əsərlərdə mənzərənin tanınan cizgiləri, işıq-kölgə münasibətləri və təbiətin emosional təsviri diqqəti cəlb edir. “Buzovnada payız”, “Maştağada küləksiz hava”, “Sahildə”, “Buzovnada bahar” və “Çiçəklənən badam ağacı” kimi əsərlərdə rəssamın doğma məkana həssas münasibəti duyulur. Burada təbiət öz adi axarı ilə yaşayır, lakin rənglərin seçimi və kompozisiyanın quruluşu mənzərəyə əlavə emosional məna qazandırır.
Sonrakı mərhələdə isə Fərhad Xəlilovun sənətində təsvir edilən obyektlərin konkretliyi tədricən arxa plana keçir, rəng və forma daha müstəqil ifadə vasitələrinə çevrilir. Rəssam üçün əsas məsələ artıq yalnız bir sahili, bir evi və ya ağacı göstərmək deyil, həmin mənzərənin doğurduğu hissi çatdırmaqdır. Bu zaman rənglər sözlərin görə bilmədiyi işi görür: sakitliyi, tənhalığı, hərəkəti və zamanın axışını ifadə edir.
Abstrakt yanaşma onun yaradıcılığında reallıqdan uzaqlaşmaq deyil, reallığın başqa qatlarına nüfuz etmək vasitəsinə çevrilir. Bəzən bir neçə rəng sahəsi, bir xətt və ya formaların qarşılıqlı münasibəti bütöv bir mənzərənin yaratdığı təəssüratı özündə birləşdirir. Tamaşaçı təsvirin bütün detallarını tanımaya bilər, amma onun yaratdığı ovqatı hiss edir.
Bu mənada Fərhad Xəlilovun sənəti yalnız gözlə baxılan deyil, həm də duyğu və düşüncə ilə qavranılan sənətdir. Onun tablolarında rənglər bir-birini tamamlayır, bəzən qarşılaşdırır, bəzən də səssiz bir tarazlıq yaradır. Bu tarazlıqda Abşeronun təbiəti ilə yanaşı, rəssamın illər ərzində formalaşan daxili dünyası da əks olunur.
Hər bir rəssamın yaradıcılığında onu başqalarından ayıran müəyyən cizgilər olur. Fərhad Xəlilovun sənətində bu fərqlilik doğma məkana bağlılıqla bədii axtarışların bir araya gəlməsində görünür. O, Abşeronun təbiətindən ilham alsa da, onu sadəcə ənənəvi mənzərə rəssamlığı çərçivəsində təqdim etmir. Tanış motivlər onun yaradıcılığında yeni formalar qazanır, bəzən konkret məkandan ayrılaraq daha ümumi, fəlsəfi məna daşımağa başlayır.
Bu yaradıcılıqda təbiətə münasibət romantik təsvirlə məhdudlaşmır. Daşın kobud səthi, divarların solğun rəngi, ağacın budaqları və dənizin dəyişkənliyi həyatın müxtəlif tərəflərini xatırladır. Hər şey olduğu kimidir, amma rəssamın baxışından keçəndə yeni məna qazanır. Məhz bu məna axtarışı Fərhad Xəlilovun tablolarını yalnız müəyyən dövrün mənzərələri kimi deyil, zaman keçdikcə yenidən baxıla bilən əsərlər kimi təqdim edir.
Onun sənətində səs-küylü təsvirlərə ehtiyac yoxdur. Bəzən bir mənzərənin sakitliyi, rənglərin təmkinli münasibəti və kompozisiyanın sadəliyi tamaşaçını daha uzun düşünməyə vadar edir. Bu əsərlərdə hər şey dərhal açılmır. Tamaşaçı ilə tablo arasında zamanla yaranan bir münasibət formalaşır. İlk baxışda sadə görünən mənzərə sonradan başqa duyğular doğura bilər.
Fərhad Xəlilovun yaradıcılığını maraqlı edən cəhətlərdən biri də budur: o, özünəməxsus üslubunu qoruyaraq müxtəlif bədii ifadə imkanlarını sınaqdan keçirib. Onun sənət yolu bir üslubun daxilində dayanmaqdan çox, həmin üslubun imkanlarını genişləndirmək və özünü yenidən ifadə etmək axtarışıdır.
Fərhad Xəlilovun Azərbaycan incəsənətindəki yeri yalnız yaratdığı tablolarla ölçülmür. O, uzun illər ölkənin rəssamlıq mühitində təşkilati fəaliyyət göstərib, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqına rəhbərlik edib və milli təsviri sənətin inkişafı ilə bağlı proseslərin iştirakçısı olub.
1987-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının sədri seçilən sənətkar müxtəlif ictimai-siyasi dəyişikliklərin baş verdiyi mürəkkəb dövrlərdə bu quruma rəhbərlik edib. Sovet sistemindən müstəqillik mərhələsinə keçid mədəniyyət sahəsində də yeni reallıqlar yaradıb. Belə bir şəraitdə rəssamlıq ənənələrinin qorunması, sənətkarların fəaliyyət imkanlarının saxlanılması və yeni yaradıcılıq əlaqələrinin qurulması mühüm məsələlərdən olub.
Fərhad Xəlilovun fəaliyyəti bu baxımdan onun fərdi yaradıcılığından daha geniş məna daşıyır. O, bir tərəfdən öz sənət yolunu davam etdirib, digər tərəfdən isə Azərbaycan rəssamlarının təmsil olunduğu institusional mühitdə çalışıb. Bu iki istiqamət onun sənətkar kimliyinin fərqli tərəflərini göstərir.
Rəssamın əsərləri müxtəlif ölkələrdə sərgilənib, yaradıcılığı beynəlxalq sənət mühitində də təqdim olunub. 2008-ci ildən Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvü olması onun sənət fəaliyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının göstəricilərindəndir.
Fərhad Xəlilovun yaradıcılığının əhəmiyyəti həm də ondadır ki, o, milli məkanın təsvirindən çıxış edərək daha geniş bədii dil qurmağa nail olub. Onun tablolarında Abşeronun özünəməxsusluğu qorunur, amma bu mənzərələrin ifadə etdiyi duyğular müəyyən coğrafiyanın sərhədlərini aşır. Doğma torpaqdan başlayan sənət dili insanın yaddaşı, təbiətlə münasibəti və zaman duyğusu kimi ümumi mövzulara açılır.
Fərhad Xəlilovun 80 illik yubileyi ərəfəsində Azərbaycan mədəniyyətinə verdiyi töhfələrə dövlət səviyyəsində bir daha qiymət verilib. 2026-cı il oktyabrın 23-də Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə sənətkar “İstiqlal” ordeni ilə təltif olunub.
Bu hadisənin özünəməxsus bir tərəfi də var. “İstiqlal” ordeninin dizaynının müəllifi Fərhad Xəlilovun özüdür. Sənətkarın illər əvvəl hazırladığı dizaynın sonradan ona təqdim edilən dövlət təltifinin üzərində yer alması yaradıcılıq tarixinin maraqlı məqamlarından biridir. Prezidentlə görüş zamanı rəssam ordenin layihəsini hazırlayarkən bir gün həmin mükafata özü layiq görüləcəyini düşünmədiyini bildirib.
Bu məqamda sənətkarın yaradıcılığı ilə həyat yolu arasında simvolik bir bağlılıq yaranır. Rəssamın əli ilə formalaşan dizayn illər sonra onun öz əməyinə verilən qiymətin rəmzinə çevrilir. Bu, yubileyin yadda qalan hadisələrindən biri olmaqla yanaşı, sənət və həyatın bəzən gözlənilməz şəkildə bir nöqtədə qovuşduğunu da göstərir.
Fərhad Xəlilov müxtəlif illərdə “Xalq rəssamı” fəxri adına, “Şöhrət”, “Şərəf” və 1-ci dərəcəli “Əmək” ordenlərinə, eləcə də digər dövlət və beynəlxalq mükafatlara layiq görülüb. Bununla belə, sənətkarın yaradıcılığını yalnız təltiflərin siyahısı ilə ifadə etmək mümkün deyil. Mükafatlar onun xidmətlərinə verilən rəsmi qiyməti göstərir, tabloları isə tamaşaçı ilə qurduğu münasibəti yaşadır.
İnsanın ömründə bəzi tarixlər geriyə baxmaq, bəziləri isə qarşıdakı yola nəzər salmaq üçün fürsət yaradır. Fərhad Xəlilovun 80 illik yubileyi də bu iki məqamı birləşdirir. Onun yaradıcılığına nəzər saldıqda müxtəlif dövrlərin dəyişən bədii yanaşmalarını, rəng və forma üzərində aparılan axtarışları, eyni zamanda dəyişməyən bir bağlılığı görürük: doğma torpağa və onun yaratdığı duyğulara bağlılıq.
Rəssamın sənətində Abşeronun daşı yalnız daş, dəniz yalnız su, ağac isə sadəcə təbiət elementi deyil. Onların hər biri yaddaşın bir hissəsinə çevrilir. Bu mənzərələrdə zamanın izi görünür, amma zaman onları tamamilə köhnəldə bilmir. Çünki burada təsvir edilən təkcə müəyyən bir məkan deyil, insanın həmin məkanla yaşadığı münasibətdir.
Fərhad Xəlilovun tabloları tamaşaçıya hazır cavablar təqdim etmir. Onlar daha çox baxmağa, hiss etməyə və öz yaddaşına qayıtmağa çağırır. Hər kəs həmin rənglərdə özünə yaxın bir duyğu tapa bilər: bir sahil xatirəsi, köhnə həyətin sakitliyi, payız gününün işığı və ya uzun müddət unudulduğu düşünülən bir hiss.
Sənətkarın 80 illik yubileyi münasibətilə onun yaradıcılığına bir daha nəzər salmaq həm də Azərbaycan təsviri sənətinin zənginliyini xatırlamaq deməkdir. Fərhad Xəlilov illər ərzində öz bədii dünyasını yaradıb, həmin dünyanın qapılarını isə tamaşaçıların üzünə açıq saxlayıb. Onun sənətində Abşeronun özünəməxsus mənzərəsi fərdi hisslərdən doğaraq daha geniş mənalar qazanıb.
Bu gün 80 yaşını qeyd edən Fərhad Xəlilovun sənət yolu davam edir. Rənglər, formalar və doğma torpağın yaddaşı onun yaradıcılığında yenə bir araya gəlir. Bəlkə də sənətin uzunömürlülüyü elə bundadır: rəssamın çəkdiyi mənzərə kətan üzərində qalır, amma onun yaratdığı duyğu hər yeni baxışda yenidən doğulur.
80 yaşınız mübarək, Fərhad müəllim! Sizə möhkəm cansağlığı, uzun ömür və yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. Qoy Abşeronun rəngləri, Xəzərin işığı və sənətə olan bağlılığınız hələ uzun illər tablolarınızda yaşasın, yaratdığınız əsərlər isə gələcək nəsillərin yaddaşında öz yerini qoruyub saxlasın.
Nigar Xəlilli
16:00 26.10.2026
Oxunuş sayı: 143
