Maşınların yerini atlar tutanda: Nalbəndlər necə işləyirdi?
Avtomobillərin, motosikletlərin və traktorların hələ mövcud olmadığı dövrlərdə dünyanın əsas nəqliyyat vasitəsi at idi. Hərbi yürüşlərdən ticarət karvanlarına, kənd təsərrüfatından şəhər həyatına qədər hər yerdə atlar işləyirdi. Atın ayağı isə onun ən həssas və mühüm hissəsi idi. Dırnaq zədələnsə, at hərəkət edə bilmirdi. Məhz buna görə də nalbəndlik sənəti əsrlər boyu cəmiyyətin ən vacib peşələrindən biri olmuşdur.
Atların dırnağını qorumaq ideyası çox qədimdir. Qədim dövrlərdə dəri, xam dəri və bitki materiallarından hazırlanmış sadə örtüklər istifadə olunurdu. Dəmir nalların mıxla vurulması isə təxminən V–IX əsrlərdə Avropada yayılmağa başladı. Erkən dəmir nallar Meroving kralı Childerikin məzarında (V əsr) aşkar edilmişdir. IX–X əsrlərdə isə mıxlı dəmir nallar artıq geniş tətbiq olunurdu.
Azərbaycan və ümumtürk məkanında da nalbəndlik dəmirçiliklə birlikdə inkişaf etmişdir. Orta əsrlərdə ordularda xüsusi nalbəndxanalar yaradılır, gənc nalbəndlər yetişdirilirdi. Osmanlı dövlətində nalbəndlər ayrıca təbəqə təşkil edirdilər: bəziləri nal və mıx hazırlayır, digərləri heyvanları nallayır, bəziləri isə sadə baytarlıq işləri görürdülər. Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılarda müxtəlif formalı nallar tapılmışdır. Yerli ənənədə “ləpik” (bütöv) və “aypara” formalı nallar fərqlənirdi. Qışda sürüşmənin qarşısını almaq üçün xüsusi mıxlardan istifadə olunurdu.
Ənənəvi nalbənd adətən dəmirçi də olurdu. Onun emalatxanasında mərkəzi yer tutan alətlər bunlar idi:
- Körük və ocaq (forge) – dəmiri qızdırmaq üçün.
- Anvil (dəzgah) – nalı formaya salmaq üçün ağır metal təkə.
- Çəkiclər – böyük (forma vermək üçün) və kiçik (mıx vurmaq üçün).
- Kəlbətin və maşa – qızmar dəmiri tutmaq üçün.
- Yiyə, dartı və bıçaqlar – dırnağı yonmaq və düzəltmək üçün.
- Çarmıx və kəndir – atın ayağını sabit saxlamaq üçün.
- Mıxlar və zımbalar – deşik açmaq və mıx vurmaq üçün.
Nallar adətən dəmir çubuqdan kəsilir, ocaqda qızdırılır, anvildə əyilir və deşiklər açılırdı. Hot shoeing (isti nallama) üsulu XVI əsrdən etibarən geniş yayılmışdı: nal qızdırılıb atın dırnağına uyğunlaşdırılırdı. Bu üsul daha dəqiq oturuş verirdi.
Nalbəndin işi sadə görünə bilər, amma əslində böyük bacarıq və diqqət tələb edirdi. Proses adətən belə gedirdi:
Köhnə nalın çıxarılması. Kəlbətinlə köhnə mıxlar çıxarılır, nal götürülürdü.
Dırnağın hazırlanması. Dırnağın ölü hissəsi (divar, taban və qurbağa) yiyə və bıçaqla yonulurdu. Bu, insan dırnağını kəsməyə bənzəyirdi – at ağrı hiss etmirdi, çünki kəsilən hissə həssas deyildi. Dırnaq düzgün balanslaşdırılmalı idi, əks halda at axsayardı.
Nalın hazırlanması və uyğunlaşdırılması. Dəmir çubuq kəsilir, qızdırılır, anvildə U və ya aypara formasına salınırdı. İsti nallamada nal qızmar halda dırnağa yaxınlaşdırılır, iz buraxırdı – bu iz nalbəndə düzgün formaya salmağa kömək edirdi. Sonra nal suda soyudulurdu.
Mıxların vurulması. Xüsusi mıxlar dırnağın divarına, ağ xətt adlanan hissəyə vurulurdu. Mıxların ucları çıxıb bükülür (clinch) və təmizlənirdi. Adətən hər tərəfə 3–4 mıx vurulurdu.
Yoxlama və bitirmə. At yerə buraxılır, nalbənd onun yerişini müşahidə edirdi. Lazım gələrsə, düzəlişlər edilirdi.
Bütün bu iş bir at üçün təxminən 30–60 dəqiqə çəkə bilərdi. Təcrübəli nalbənd gündə bir neçə at nallaya bilirdi.
Nalbəndlər kənd və şəhərlərdə hörmətli peşə sahibləri idilər. Onlar təkcə nal vurmur, bəzən sadə ayaq xəstəliklərini də müalicə edirdilər. Orduda isə nalbəndlər strateji əhəmiyyət daşıyırdılar. Atların ayağı sağlam olmadan ordu hərəkət edə bilməzdi. Orta əsrlərdə və yeni dövrdə ordularda xüsusi nalbənd bölmələri mövcud idi.
Azərbaycan folklorunda da nalbəndlik izləri var. “Koroğlu” dastanında atları nallamaq üçün nalbənd axtarılması səhnəsi bu peşənin əhəmiyyətini göstərir. Xalq arasında nal uğur rəmzi sayılır, bəzən boyundan asılırdı.
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində avtomobillərin və mexaniki nəqliyyat vasitələrinin yayılması ilə atların rolu kəskin azaldı. Bir çox dəmirçi və nalbənd avtomobil mexaniki oldu. Lakin nalbəndlik tamamilə yox olmadı. Bu gün də idman atları, qoşqu atları və kənd yerlərində atlar üçün nalbəndlər çalışır. Müasir nalbəndlər isə artıq portativ ocaqlar, hazır nallar və elektrik alətlərindən istifadə edirlər.
Maşınların yerini atların tutduğu dövrdə nalbəndlər cəmiyyətin “gizli qəhrəmanları” idilər. Onlar atın ayağını qorumaqla bütün nəqliyyat sistemini, ticarəti və ordunu ayaqda saxlayırdılar. Dəmirin ocaqda qızması, çəkicin anvilə dəyməsi, atın sakit dayanması – bütün bunlar o dövrün gündəlik, lakin həyati əhəmiyyətli mənzərəsi idi. Bu sənət yalnız peşə deyil, eyni zamanda insan və heyvan arasındakı əməkdaşlığın, bacarığın və zəhmətin rəmzi olmuşdur.
Nigar Xəlilli
19:36 22.09.2026
Oxunuş sayı: 45
