Bir məlumatın köləsi olmaq: Süni intellekt və öyrənmənin gələcəyi
Generativ süni intellektin təhsildə istifadəsi məsələsi yalnız “istifadə edilsin, yoxsa edilməsin?” sualı ilə məhdudlaşmır. Əsas sual uşaqların informasiya ilə münasibətinin kim tərəfindən və hansı pedaqoji yanaşma əsasında formalaşdırılacağıdır.
Crossmedia.az xəbər verir ki, Kembric Universitetində süni intellekt etikası üzrə araşdırmalar aparan Melikə Tanbərk süni intellektin uşaqların öyrənmə tərzini dəyişdirmək potensialını və bu prosesin təhsil baxımından yaratdığı riskləri təhlil edib.
Bir sıra ölkələrdə süni intellektə məhdudiyyət qoyulur
Nyu-York şəhərinin meri Zohran Mamdani sentyabrın 2-də açıqlamasında dövlət məktəblərində ibtidai və orta məktəb şagirdlərinin qarşıdakı tədris ilində süni intellekt alətlərindən istifadəsinin müvəqqəti olaraq qadağan edildiyini bildirib. Oxşar məhdudiyyətlər Norveç və Çində də tətbiq edilir. Ölkələrin yanaşmaları fərqli olsa da, narahatlıqları əsasən eynidir.
Smartfon istifadəsini məhdudlaşdıran ilk ölkələrdən biri olan Norveç indi ibtidai məktəblərdə süni intellektdən istifadəyə də qadağa qoyur. Avqustun sonundan etibarən ölkədə 6-13 yaş arası uşaqların məktəblərdə süni intellektdən istifadəsi qadağan ediləcək. 14-16 yaş arası yeniyetmələr isə bu texnologiyadan yalnız müəllim nəzarəti altında istifadə edə biləcəklər.
Çində isə ibtidai sinif şagirdlərinin generativ süni intellekt sistemlərindən müstəqil istifadəsinə icazə verilmir. Daha yuxarı siniflərdə oxuyan şagirdlər üçün isə xüsusi tədris proqramı çərçivəsində süni intellekt üzrə təlimlər keçirilir.
Bu il Çində 7-12-ci siniflərdə təhsil alan 25 mindən çox şagird arasında aparılan araşdırma generativ süni intellektin ev tapşırıqlarının nəticələrini yaxşılaşdırdığını, lakin uzunmüddətli perspektivdə öyrənmə prosesini zəiflədə bildiyini göstərib.
Süni intellekt və öyrənmə prosesi
Öyrənmənin əsas mənbələrindən biri maraqdır. Təbii ki, hər öyrənmə prosesi maraqdan başlamır. İnsan zərurət və ehtiyac səbəbindən də yeni bilik əldə edə bilər. Lakin maraq insanı yeni informasiyaya yönəldir və zehnin müəyyən bir biliyə ehtiyacı kimi çıxış edir. Əsl öyrənmə isə vaxt tələb edir. Yeni məlumat yavaş-yavaş mənimsənilir, əvvəlki təcrübələrlə əlaqələndirilir, tətbiq yolu ilə sınaqdan keçirilir və nəticədə insanın davranışında və ya düşüncə tərzində dəyişiklik yaradır.
Bu proses müəyyən mənada həzm prosesinə bənzəyir. Bədən qəbul etdiyi qidanı bir anda deyil, müəyyən zaman ərzində həzm etdiyi kimi, insan zehni də məlumatı dərhal mənimsənilmiş biliyə çevirə bilmir. Bu səbəbdən öyrənmək sadəcə informasiyaya çıxış əldə etmək deyil. Əsas məsələ həmin informasiyanı mənalandırmaq, mənimsəmək və praktikada istifadə edilə bilən biliyə çevirməkdir. Generativ süni intellekt şübhəsiz ki, informasiyaya sürətli çıxış imkanı yaradır. Lakin bu üstünlük bəzən biliyin həqiqətən mənimsənilməsindən daha çox marağın ani şəkildə təmin olunması ilə nəticələnir.
Uşağın maraqdan başlayan öyrənmə prosesi ChatGPT-dən əldə edilən cavabın qəbul edilməsi və informasiya əldə olunması ilə sona çata bilər. Bu vəziyyəti fast-food mədəniyyəti ilə müqayisə etmək mümkündür. Fast-food qidanı yalnız qida olmaqdan çıxararaq sürət, rahatlıq və həzz üzərində qurulan istehlak təcrübəsinə çevirib. Yeməyin hazırlanması üçün tələb olunan doğrama, bişirmə və süfrə hazırlamaq kimi vaxt aparan proseslər aradan qaldırılır. Süni intellektin təhsildə yaratdığı dəyişiklik də müəyyən mənada buna bənzəyir: sürətli və rahat “fast-info” modeli formalaşır.
“Fast-info” və məlumatla həddindən artıq yüklənmiş nəsil
Süni intellekt artıq “fast-info” modeli ilə təhsil həyatına daxil olur. Lazımi tədbirlər görülmədiyi halda, böyük həcmdə informasiya ilə yüklənmiş, lakin həmin məlumatı dərin şəkildə mənimsəməyən insanların sayının artması mümkündür. Burada əsas təhlükələrdən biri insanın çox məlumat bildiyini düşünməsi, lakin ilk növbədə “özünü bilməməsidir”. İnsan hansı məlumatı bildiyini, hansını bilmədiyini və hansı məsələdə köməyə ehtiyacı olduğunu dərk etməlidir. Bu, əslində, elmin əsas prinsiplərindən biridir.
Məlumat bolluğu içində böyüyən uşaq isə çoxsaylı informasiyaya çıxışını özünün kifayət qədər bilikli olması kimi qəbul edə bilər. Lakin internet və ya süni intellekt dəstəyi olmadıqda ən sadə məlumat və bacarıqlarda belə çətinlik çəkə bilər. Məsələn, yaşadığı ölkənin paytaxtını, tarixini və coğrafi mövqeyini bilməyə bilər. Hətta itdikdə istiqaməti müəyyənləşdirmək və ya olduğu məkanı insan həyatı üçün uyğun şəraitə çevirmək kimi praktiki bacarıqlardan məhrum qala bilər. Bu baxımdan əsas məsələ uşağın informasiyaya çıxışının olub-olmaması deyil, həmin məlumatı anlayışa, davranışa və məsuliyyətə çevirə bilməsidir.
Müəllimin rolu əvəzolunmaz olaraq qalır
Süni intellekt bu prosesi dəstəkləyə və şagirdlər üçün fərdiləşdirilmiş təhsil modellərinin hazırlanmasına imkan yarada bilər. Lakin insan müəllimlərin rolu bütün bunlara baxmayaraq əvəzolunmaz olaraq qalır. Süni intellektdən fərqli olaraq müəllim şagirdin mövzunu anlayıb-anlamadığını müşahidə edə, onun emosional vəziyyətini qiymətləndirə, yanlış anlaşılmaları düzəldə, marağını gücləndirə və diqqətini toplamasına kömək edə bilər. Ən əsası isə bütün bunlar sosial öyrənmə mühitində baş verir. Müəllim real həyatdan nümunələr gətirməli, şagirdi fəal iştiraka təşviq etməli, müzakirə, layihə, təcrübə və praktiki məşğələlər təşkil etməli, öyrənilənləri şagirdin gündəlik həyatı ilə əlaqələndirməlidir. Bu səbəbdən generativ süni intellektin təhsildə istifadə edilib-edilməməsi məsələsi yalnız “istifadə olunsun, yoxsa olmasın?” sualından ibarət deyil.
Əsas məsələ uşaqların informasiya ilə münasibətinin kim tərəfindən və hansı pedaqoji yanaşma əsasında formalaşdırılacağıdır.
Rəqəmsal mühitdə informasiya çirklənməsinin sürətlə artdığı bir dövrdə təhsil müəssisələri yalnız bilik ötürən məkanlar kimi fəaliyyət göstərməməlidir. Məktəblər uşaqlara informasiyanı seçməyi, sorğulamağı, mənalandırmağı və öyrənməyi öyrədən əsas institutlar olaraq qalmalıdır. Eyni zamanda, uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun olaraq süni intellektdən düzgün istifadə bacarığının da tədris proqramlarına daxil edilməsi vacibdir.
Rəqəmsal transformasiya şəraitində uşaqlar üçün lazım olan “dayaqları” isə məhz müəllimlər yaratmalıdır. Çünki uşaqlardan əldə etdiyi məlumatlarla qidalanan süni intellekt sistemlərinin gələcəkdə topladıqları və təqdim etdikləri məlumatlar vasitəsilə insanlara necə təsir göstərəcəyi və onları hansı formada özündən asılı vəziyyətə sala biləcəyi hələ tam məlum deyil.
Bu baxımdan əsas məqsəd insanın maşına deyil, insana olan minnətdarlığını və məsuliyyət hissini qorumaq, müəllimə və elmə verilən dəyəri gələcək nəsillərə ötürmək olmalıdır. Müəllimdən öyrənilən bir hərfin dəyərini illərlə minnətdarlıqla xatırlamaq ənənəsi də məhz bu anlayışın ifadəsidir.
17:51 14.09.2026
Oxunuş sayı: 46
