Scopus bataqlığı və ya akademik nəşriyyat analitikası
Son iki ildə 13.000-dən çox tədqiqatçının dərc olunmuş elmi işlərinin itirilmiş olduğu hesab edilir. Bu tədqiqatlar açıq-aşkar boş ərazilərdə deyil, Scopus-un 1-ci və 2-ci Q kateqoriyasında yer alan cəmi dörd jurnalın vasitəsi ilə yox olublar. Bunlar əsasən bütün akademik dünyanın etibar etdiyi jurnallardır və yüksək reytinqləri, uzunmüddətli çap olunma ənənələri və həqiqi indeksləşdirmə vəd edən mənbələr olmuşdu. Bu jurnallar tədqiqatçıların dissertasiyalar, qrantlar və ya tədqiqat layihələri üçün işlərini hara təqdim edəcəklərinə qərar verərkən etibar etdikləri jurnallardır. Bu rəqəmlər diqqəti xeyli cəlb edir. Dünyada 13.000-dən çox tədqiqatçı illərlə aparılan tədqiqatlar, minlərlə dollarlıq qrantlar və şəxsi vəsaitlər, karyera ümidlərinin hamısı bu jurnalların hesabına yoxa çıxdılar.
Bir müddət öncə “Futurity Publishing”-dəki mütəxəssislər Scopus verilənlər bazasında hazırda kütləvi şəkildə məqalələr qəbul edən, lakin məlumat bazasından artıq istisna olunmaq üçün nəzərdən keçirilən beş jurnal haqqında analitik məlumatları bir məqalədə dərc etdilər. Bu məqalə, uzun müddətdir ki, davam edən prosesə və mövcud təhlükəyə ümumi analitik baxış idi. Belə bir yol keçmiş daha dörd jurnala nəzər salaq. İlk baxışdan qüsursuz görünən, minlərlə müəllifdən maliyyələşdirmə və məqalə alan və sonra verilənlər bazasından yoxa çıxan jurnallar.
“Arxivia” süni intellektdən istifadə edərək elmi nəşrləri yoxlamaq üçün alətlər hazırlayan bir şirkətdir. Mötəbər elmi jurnal axtarışında dəfələrlə eyni nümunə ilə qarşılaşırıq. Təcrübəli bir tədqiqatçı hər şeyi düzgün edir, Scopus-u yoxlayır, kvartilə baxır, jurnalın veb saytını açır və hər şey qaydasındadır. Bununla yanaşı yenə də kəməndə düşür. Bu, tədqiqatçının ehtiyatsızlığından deyil, sistemin çılpaq gözlə aşkarlanmayan şəkildə dizayn edildiyi üçün baş verir.
Klassik yoxlama metodları retrospektiv halın yoxlanmasını nəzərdə tutur. Onlar jurnalın “dünən” təhlükəsiz olub-olmadığını göstərir. Jurnalın bu gün təhlükəsiz olub-olmadığını göstərən bir həll yoluna ehtiyac var. Tədqiqatçılar artıq yalnız statik "Scopus-da indekslənmiş" etiketinə etibar edə bilməzlər, çünki jurnal davranışını real vaxt rejimində təhlil edən proaktiv texnoloji qoruma lazımdır.
Burada tam mənzərəni təcrid olunmuş bir hal olaraq deyil, bu gün qlobal miqyasda uğurla fəaliyyət göstərən bir sistem kimi göstərək. Bu sxemin əslində necə işlədiyini araşdıraq. Qüsursuz nüfuza malik bir jurnalın niyə cəmi bir neçə ay ərzində pul qazanan bir maşına çevrildiyini, bu çöküşün mərhələlərini və niyə nəzərə çarpmadığını aydınlaşdırmağa çalışaq. Mexanizmi, müəllifin poçtuna gələn ilk dəvət məktubundan tutmuş məqalələrin verilənlər bazasından silinməsinə və pulun yoxa çıxmasına qədər prosesi izləməyə çalışaq.
Mövcudluğunun ilk iki rübündə 2025-2026-cı illərdə minlərlə müəllifdən pul və araşdırma cəlb edən dörd real jurnala nəzər salaq. Hər birində konkret rəqəmlər, tarixlər və məbləğlər var. Bunlar mücərrəd "pis jurnallar" deyil, sənədləşdirilmiş biznes hekayələridir. Jurnal əvvəl necə idi, sonra necə oldu və nə qədər insan əziyyət çəkdi.
Hadisə necə baş verir?
Q1 və ya Q2 kateqoriyasına çatmış jurnal redaksiyası elmi nüfuzu gəlirə çevirmək qərarına gəlir. Belə hallarda qeyd etməliyik ki, qərar verən şəxslər birdən üç nəfərə qədər olan məhdud sayda şəxsdən söhbət gedir. Ənənəvi olaraq bir nəfər jurnalın sahibidir, bir nəfər redaktordur və bir nəfər də texniki servislə məşğul olan mütəxəssisdir. Elmi jurnalın redaksiya heyətinin tərkibindəki, məqalələri ekspertiza edən tanınmış alimlər əsasən ictimai əsaslarla fəaliyyət göstərirlər və jurnal redaksiyasının fəaliyyət planlaşdırılmasında iştirak etmirlər.
Jurnalın nüfuzunu gəlir mənbəyi etmək qərarı aldıqdan sonra məqalə üçün tələb olunan iki min dollarlıq ödəniş tələbini 1500 dollar edərək jurnalın cazibədarlığını bir qədər də artırırlar və bununla da jurnalın hər bir nömrəsinə 500-700 məqalə cəlb edirlər.
Baş verən prosesi müəyyənləşdirən Scopus administrasiyası vəziyyəti qiymətləndirməsi və jurnalı tələb olunan qaydaları pozduğuna görə məlumat bazasından çıxarması xəbəri ictimailəşdirilənə qədər redaksiya jurnalın ən azı üç nömrəsini buraxır və məcmu olaraq iki milyon dollardan artıq vəsait toplamağa fürsət əldə edir. Əsas məsələ də odur ki, redaksiya bununla əlaqədar heç bir qanunu pozmur və heç bir məsuliyyət də daşımır.
Ekspertlərin müəyyən etdiyi yalnız dörd jurnalın fəaliyyəti nəticəsində 13 min müəllif bu prosesin qurbanına çevrilmişdir ki, əgər tədqiqatın çərçivəsi genişləndirilərsə rəqəmlər daha da böyük ola bilər.
Jurnal necə tələyə çevrilir və bu jurnalların arxasında kim dayanır?
Ən çox yayılmış səhv, yırtıcı jurnalı əvvəldən fırıldaqçılar tərəfindən qurulmuş bir qrup kimi təsəvvür etməkdir. Reallıq fərqlidir və buna görə də daha təhlükəlidir. Bu cür jurnalların əksəriyyətinin arxasında artıq illərin nüfuzuna malik, nəşrə sahib olan insanlar dayanır. Onlar “doğuşdan cani” deyillər, onlar bir müddət topladıqları etimadın hesabına pul qazanmaq qərarına gələn rasional oyunçulardır.
Buna səbəb olaraq əsasən üç səbəb qarşıya çıxır. Kimsə karyerasını başa vurur və jurnaldan sonuncu dəfə maksimum dərəcədə istifadə etmək istəyir. Kimsə sistemdən məyus olub və illərdir ədalətli oynayıb, heç nə geri ala bilməyib və qaydaların artıq onların problemi olmadığına qərar verib və ya kimsə sadəcə bu sahəyə tələbi görüb, minlərlə tədqiqatçı çarəsizcə tez bir zamanda məqalə dərc etmək üçün bir yer axtarır və bunun cazibədarlığına dözə bilməyib.
Bəzən məqsədli olaraq jurnal saxtakarlıq üçün yetişdirilir. Nəşr məqsədli olaraq qurulur, illərdir Scopus indeksləşdirməsini qazanmaq üçün səbirlə keyfiyyətli məqalələr seçilərək dərc edilir və sonra bu statusdan dərhal mənfəət üçün istifadə edir. Bəzən isə bu satın alınmış bir jurnal ola bilir. “Yırtıcı niyyətli” yeni bir sahib nəşri alır və dərhal onu kütləvi rejiminə keçirir.
Müəlliflər bu tələyə necə düşür?
Redaksiyalar müəlliflərə cazibədar təkliflərlə məktubları göndərir. Bu kütləvi dəvət kampaniyası da ola bilər. Jurnal tədqiqatçılara ödəniş müqabilində sürətli nəşr təklif edən və ardıcıl məktublar göndərir. Məktub cəlbedici, təcili dəvət olaraq səslənir və dərhal qəbul olunduqda endirimlər təklif olunur. Scopus indeksləşdirməsi, münasib qiymət və hər şey buradan başlayır. “Məqaləniz jurnalımız üçün mükəmməl uyğunluq təşkil edir, Sürətli nəşr, Scopus indeksləşdirməsi, bir həftə ərzində qəbul olunması ilə əlaqədar redaksiya qərarı.” Tələnin ilk addımı məhz belə görünür və minlərlə tədqiqatçı hər gün bu kimi məktublar alır.
Problem ondadır ki, qanuni jurnaldan gələn həqiqi dəvəti və yırtıcı jurnal dəvətində fərqi gözlə ayırd etmək demək olar ki, mümkün deyil. Hər ikisi peşəkar səslənir. Hər ikisi Scopus-da indeksləşmə vəd verir. Arxivia tərəfindən hazırlanan “Jurnal Dəvət Yoxlayıcısı” məktubu onlarla parametr üzrə - ton, göndərən ünvan, edilən vədlər, təkliflərin uyğunsuzluqları və s. üzrə təhlil edir və 30 saniyə ərzində aydın bir hökm verir. Təhlükəsiz, Ehtiyatlı və ya Təhlükəli.
Scopus bu halları aşkarlaya bilir, lakin bu müəlliflər üçün görünməz şəkildə baş verir. Avtomatlaşdırılmış monitorinq sistemi (Mənbə Keyfiyyəti Radarı) anomaliyaları qeyd edir və jurnalı nəzərdən keçirmək üçün CSAB-a yönləndirir. Burada baxış 1 aydan 12 aya qədər davam edir və bu müddətdə jurnal indekslənmiş kimi göstərilməyə davam edir. Heç bir yerdə, nə Scopus profilində, nə də jurnalın veb saytında "nəzərdən keçirilənlər" işarəsi görünmür. Müəllif aktiv indeksləşdirməni yerində görür və hər şeyin yaxşı olduğuna əmin olaraq əsərini redaksiyaya təqdim edir. Müəlliflər fiziki olaraq jurnal qüsurlarının artıq araşdırıldığını öyrənə bilmirlər.
Nəticədə bu tip yırtıcı jurnalların təxminən 70%-də pozuntu dövründən olan məqalələr verilənlər bazasından geriyə doğru silinir, yəni artıq indeksləşdirilmiş, artıq ödənilmiş və artıq istinad edilmiş işlər sadəcə Scopus-dan yox olur.
Dörd jurnal, dörd fərqli yol, lakin eyni ssenari. Bu jurnalların hamısı 1-ci və ya 2-ci Q kateqoriyasına daxil idilər. Hamısının illərlə mötəbər tarixi və real indeksləşdirməsi mövcud idi. Hamısı öz fəaliyyətində qüsursuz görünürdü. Bunlar birlikdə 13.000-dən çox tədqiqatçının nəşrlərini, pulunu və karyera planlarını məhv etdi. Əsas dərs bu xüsusi jurnalların təhlükəli olduğu deyildi. Məsələ ondadır ki, adi yoxlama metodlarından heç biri bunu proqnozlaşdıra bilmir. Scopus "indekslənmiş" göstərdi, Kvartil 1-ci rübü göstərdi, Veb sayt unikaldır və etibarlı görünür. Tədqiqatçının etibar etmək üçün istifadə etdiyi hər bir siqnal jurnalı keçmişdə təsvir edir, lakin təhlükə son bir neçə ay ərzində jurnalın davranışında gözə görünməz olaraq formalaşır.
Beynəlxalq akademik platformalarda bu kimi hadisələr çox baş verir. Bunun əsas səbəblərindən biri kimi beynəlxalq hüquqi təminatın olmamasını göstərmək olar. Odur ki, elmi ictimaiyyəti yalnız bir elmi platformadan asılı etmək çox yanlışdır və edilən manipulyasiyalar da məhz bu səbəbdən qaynaqlanır.
Elmi məqalələrin görünürlüyünü yüksəltmək yalnız Scopus və ya WoS vasitəsilə baş vermir. Müxtəlif elmi platformalar bu sahədə xeyli təcrübəyə malikdir. Türkiyə Cumhuriyyətində uğurla fəaliyyət göstərən ULAKBİM platforması da çox uğurlu elmi platforma hesab edilməlidir.
12:45 13.09.2026
Oxunuş sayı: 106
