Cəfər Cəfərov: Azərbaycan teatrşünaslıq elminin banisi və sadiq xidmətkarı
Bu gün 2026-cı ildə görkəmli teatrşünas alim, ədəbiyyatşünas, estetika tədqiqatçısı və ictimai xadim Cəfər Haşım oğlu Cəfərovun anadan olmasının 112 ili tamam olur. O, 1914-cü il sentyabrın 7-də Bakıda kiçik bir tacir ailəsində dünyaya gəlmiş, ömrünün qırx ildən çoxunu Azərbaycan mədəniyyətinin, xüsusilə teatr sənətinin elmi əsaslarının yaradılmasına və inkişafına həsr etmişdir. 1973-cü il sentyabrın 19-da vəfat etmiş, Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuş bu şəxsiyyət milli teatrşünaslıq elmimizin fundamental bünövrəsini qoyan nadir alimlərdəndir.
Cəfər Cəfərov ilk təhsilini Bakıda almış, 1930-cu ildə Bakı Pedaqoji Texnikumunu bitirmişdir. İki il müəllimlik etdikdən sonra 1932-ci ildə Moskvadakı A.Bubnov adına Pedaqoji İnstitutun Ədəbiyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1937-ci ildə oranı uğurla bitirərək vətənə qayıtmışdır. Elə həmin illərdən elmi-tənqidi fəaliyyətə başlamışdır.
O, müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır: Akademik Milli Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri, “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında ssenari şöbəsinin müdiri, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının məsul katibi, sonralar isə hökumət və partiya orqanlarında məsul vəzifələr tutmuşdur. 1947–1954-cü illərdə Azərbaycan KP MK-da şöbə müdiri, mədəniyyət nazirinin müavini vəzifələrində işləmiş, 1967–1971-ci illərdə isə MK-nin ideologiya, mədəniyyət və elm üzrə katibi olmuşdur. Eyni zamanda Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti və Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir.
1959-cu ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan EA Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun Teatr və kino şöbəsinə rəhbərlik etmiş, bu sahədə kadr hazırlığına və elmi tədqiqatlara böyük töhfə vermişdir. 1955-ci ildə namizədlik, 1961-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, professor elmi adı almış, 1962/1963-cü ildə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü seçilmişdir. 1972-ci ildə “Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi” fəxri adına layiq görülmüşdür.
İkinci Dünya Müharibəsi illərində hərbi xidmətdə olmuş, “Krım cəbhəsi” qəzetinin redaktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Cəfər Cəfərovun ən böyük xidməti Azərbaycan teatrşünaslığını elmi-nəzəri səviyyəyə qaldırmasıdır. O, teatrın və dramaturgiyanın həm tarixi, həm də nəzəri problemlərini sistemli şəkildə araşdıran ilk alimlərdəndir. Milli teatr tariximizin dəqiq dövrləşdirilməsini vermiş, Akademik Milli Dram Teatrının tarixini fundamental şəkildə tədqiq etmişdir.
Onun əsas əsərləri arasında “Azərbaycan Dram Teatrı”, “Rejissor sənəti”, iki cilddə “Seçilmiş əsərləri” (həm azərbaycan, həm rus dillərində), “Cavid və teatr”, “Mirzə Fətəli Axundzadənin dramaturgiyası”, “Mirzə Fətəli Axundzadə və teatr”, “Vilyam Şekspirin dramaturgiyası” və xüsusilə “Azərbaycan teatrı (1873–1973)” monoqrafiyası xüsusi yer tutur. Bu sonuncu əsər (1974-cü ildə nəşr olunmuş, sonralar latın qrafikası ilə yenidən çap edilmişdir) Azərbaycan teatrının yüzillik tarixinin ən geniş və sistemli elmi mənzərəsini yaradır. Kitab teatrsevərlərin və tədqiqatçıların masaüstü mənbəyinə çevrilmişdir.
Alim Hüseyn Ərəblinski, İsmayıl Hidayətzadə, Həqiqət Rzayeva, Mehdi Məmmədov, Tofiq Kazımov, Abbasmirzə Şərifzadə, Rza Təhmasib kimi sənətkarların yaradıcılığı haqqında sanballı məqalələr və monoqrafiyalar yazmış, rejissor və aktyor sənətinin elmi təhlilinin əsasını qoymuşdur. O, teatr tənqidini sadəcə resenziya janrından çıxararaq estetik və poetik təhlil səviyyəsinə qaldırmışdır.
Cəfər Cəfərov yalnız alim deyil, həm də görkəmli ictimai və dövlət xadimi idi. O, mədəniyyət siyasətinin formalaşmasında, gənc kadrların yetişdirilməsində, teatr və kino sahəsinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi altında bir sıra teatrşünaslar yetişmiş, milli teatrşünaslıq məktəbi formalaşmışdır.
Bu gün də onun əsərləri aktualdır. “Azərbaycan teatrı” monoqrafiyası tədqiqatçılar üçün əvəzsiz mənbə olaraq qalır. Milli Kitabxanada və digər mədəniyyət ocaqlarında yubiley tədbirləri, sərgilər keçirilir, irsi təbliğ olunur.
Cəfər Cəfərovun həyatı göstərir ki, əsl alimlik vətənpərvərlik, elmi vicdan və mədəniyyətə sonsuz sədaqətlə birləşəndə əbədi iz qoyur. O, Azərbaycan teatrını yalnız sənət hadisəsi kimi deyil, xalqın mənəvi tarixinin ayrılmaz hissəsi kimi görür və bu baxışı gələcək nəsillərə miras qoyurdu.
Bu gün onun xatirəsini yad edərkən xatırlayırıq: milli teatrşünaslığımızın elmi dili və metodologiyası böyük ölçüdə Cəfər Cəfərovun əməyi ilə formalaşmışdır. Bu miras qorunmalı və inkişaf etdirilməlidir.
Nigar Xəlilli
14:30 07.09.2026
Oxunuş sayı: 50
