Dünya yeni nüvə silahlanması yarışına yaxınlaşır
Silahlara nəzarət üzrə onilliklər ərzində formalaşmış razılaşmaların qüvvədən düşməsi dünyanı yeni nüvə silahlanması yarışının astanasına gətirib.
Crossmedia.az xəbər verir ki, “The Washington Post” bu barədə məlumat yayıb.
“Qiyamət saatı”nın əqrəbləri 2026-cı ildə gecə yarısına 85 saniyə qalmışa qoyulub. Bu, saatın 1947-ci ildə yaradılmasından bəri simvolik apokalipsis vaxtına ən yaxın göstəricidir.
ABŞ və Rusiya dünya nüvə arsenalının təxminən 86 faizinə nəzarət edir. İki ölkə 1972-ci ildən bəri ilk dəfə nüvə silahlarının məhdudlaşdırılmasına dair qüvvədə olan müqaviləsiz qalıb. 2010-cu ildə ABŞ Prezidenti Barak Obama və Rusiya tərəfindən imzalanan, 2021-ci ildə Co Baydenin prezidentliyi dövründə uzadılan Yeni START müqaviləsinin müddəti 2026-cı ilin fevralında başa çatıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə daha əlverişli yeni razılaşma əldə etmək istədiyini bildirib.
İkitərəfli silahlara nəzarət mexanizmləri çoxqütblü dünyada əvvəlki əhəmiyyətini itirir. 600-dən çox nüvə başlığına malik Çin arsenalını sürətlə artırır və ABŞ və Rusiya ilə danışıqlara qoşulmaqdan imtina edir.
Şimali Koreyanın təxminən 50 hazır nüvə başlığına malik olduğu, daha 90 başlıq hazırlamaq üçün kifayət qədər parçalanan materiala sahib olduğu təxmin edilir. 2019-cu ildə danışıqların uğursuzluğundan sonra Pxenyanla nüvə məsələləri üzrə yeni təmaslar baş tutmayıb.
ABŞ-nin təhlükəsizlik zəmanətlərinin etibarlılığı ilə bağlı artan narahatlıq Cənubi Koreya və Yaponiyada əvvəllər ağlasığmaz hesab edilən məsələnin açıq müzakirəsinə səbəb olub. Cənubi Koreyada bu il keçirilən sorğular əhalinin təxminən 70 faizinin ölkənin öz nüvə silahını yaratmasını dəstəklədiyini göstərir.
Yaponiya isə rəsmi olaraq “üç nüvəsiz prinsip”ə sadiqdir. Bu prinsiplər ölkənin nüvə silahına sahib olmamasını, onu istehsal etməməsini və ərazisində yerləşdirməməsini nəzərdə tutur. Bununla belə, Baş nazir Sanae Takaichi məsələyə daha ehtiyatlı və çevik yanaşmağa başlayıb. Müdafiə naziri Şinjiro Koizumi isə iyul ayında müdafiə xərclərinin artırılması fonunda nüvə silahı məsələsinin daha açıq müzakirə edilməsinin tərəfdarı olduğunu bildirərək uzun illər davam edən tabunu pozub.
Xarici siyasətdə realist yanaşmanı müdafiə edən və “nüvə optimistləri” kimi tanınan bəzi ekspertlər daha çox ölkənin nüvə silahına sahib olmasına imkan verilməsinin dünyada sabitlik yarada biləcəyini düşünürlər.
Onların arqumentinə görə, Soyuq müharibə nüvə müharibəsinə çevrilməyib. Hindistan və Pakistanın nüvə silahına malik olması da iki ölkə arasında sərhəd toqquşmalarının genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almış ola bilər.
Bu yanaşmaya əsasən, Yaponiya və Cənubi Koreyanın nüvə silahı yaratması Çin və Şimali Koreyaya qarşı müəyyən tarazlıq formalaşdıra və ABŞ-yə Asiyadakı hərbi mövcudluğunu azaltmağa imkan verə bilər.
Lakin nüvə silahlarının yayılması sabitlikdən daha çox qeyri-sabitlik yarada bilər. Nüvə silahından istifadə etmək imkanına malik tərəflərin sayı artdıqca səhv qərar və yanlış hesablamaların fəlakətli nəticələrə səbəb olması riski də yüksəlir.
Şimali Koreya və ya Çindən buraxılan ballistik raket Vaşinqtona təxminən 30 dəqiqəyə çata bilər. Eyni raket Seul və ya Tokionu 15 dəqiqədən də az müddətdə hədəfə ala bilər. Bu qədər qısa zaman çərçivəsi yanlış siqnal və ya səhv qərar əsasında cavab zərbəsi riskini artırır.
Genişmiqyaslı nüvə tərksilahı üzrə danışıqların yaxın perspektivdə baş tutması az ehtimal olunur. Buna görə də nüvə müharibəsi riskini azaltmaq üçün daha məhdud etimad tədbirlərinin həyata keçirilməsi təklif edilir.
Nüvə dövlətlərinin ballistik raket sınaqları, buraxılışları və genişmiqyaslı hərbi təlimlər barədə bir-birini əvvəlcədən könüllü şəkildə məlumatlandırması belə addımlardan biri ola bilər. Ölkələrin nüvə arsenalı barədə daha şəffaf məlumat təqdim etməsi və beynəlxalq qurumların yoxlamalarına imkan verməsi də risklərin azalmasına kömək edə bilər.
Digər mühüm addım bütün nüvə dövlətlərinin hərbçiləri arasında birbaşa əlaqə kanallarının, o cümlədən “qaynar xətlər”in yaradılmasıdır. Bu mexanizmə Çin də daxil edilməlidir. Ticarət və texnologiya məsələləri ilə bağlı diplomatik fikir ayrılıqları hərbi rabitə kanallarının fəaliyyətinə mane olmamalıdır.
Bu yanaşma Şimali Koreyanın de-fakto nüvə dövləti kimi qəbul edilməsini də tələb edə bilər. Bu isə Pxenyanın nüvə proqramının rəsmi şəkildə tanınması və ya nüvə tərksilahı məqsədindən imtina edilməsi demək deyil. Söhbət mövcud reallığın nəzərə alınmasından gedir.
Qeyd olunur ki, 40 il əvvəl, oktyabr ayında ABŞ Prezidenti Ronald Reyqan və SSRİ lideri Mixail Qorbaçov bütün nüvə silahlarının ləğvi barədə razılaşmaya yaxınlaşmışdılar. Həmin imkan artıq geridə qalıb. Bununla belə, mərhələli və qarşılıqlı etimadı artıran addımlar “Qiyamət saatı”nın əqrəblərinin geri çəkilməsinə imkan verə bilər.
09:56 18.08.2026
Oxunuş sayı: 51
