Texnoloji inkişaf mədəniyyət deməkdirmi?
Bu gün bir ölkənin nə qədər inkişaf etdiyini göstərmək üçün adətən onun texnoloji imkanlarından danışırıq. Süni intellekt, sürətli nəqliyyat, ağıllı şəhərlər, kosmik tədqiqatlar, rəqəmsal xidmətlər... Bütün bunlar, şübhəsiz ki, insan zəkasının böyük nailiyyətləridir. Ancaq burada üzərində düşünməli olduğumuz mühüm bir sual yaranır: Texnoloji cəhətdən inkişaf etmək, həqiqətən, mədəni olmaq deməkdirmi?
Texnologiya insanın ətraf aləmi dəyişdirmək gücüdür. İnsan öz ağlı və biliyi ilə təbiətdəki imkanları kəşf edir, yeni vasitələr yaradır və həyatını asanlaşdırır. Mədəniyyət isə insanın daxilində formalaşır. O, insanın mərhəmətində, ədalət hissində, vicdanında, səbrində və başqasının haqqına münasibətində özünü göstərir.
Sadə dillə desək, texnologiya bizə nə edə biləcəyimizi göstərir, mədəniyyət isə bunu nə üçün və kimin xeyrinə etdiyimizi müəyyənləşdirir.
Məsələn, süni intellekt həkimlərə xəstəlikləri daha tez müəyyənləşdirməkdə kömək edə, təhsili hər kəs üçün əlçatan edə və insanların gündəlik həyatını asanlaşdıra bilər. Ancaq eyni texnologiyadan insanları izləmək, ictimai rəyi yönləndirmək və ya həqiqəti təhrif etmək üçün də istifadə oluna bilər.
Sosial şəbəkələr dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanları bir-birinə yaxınlaşdırır. Uzaqdakı doğmalarımızla saniyələr ərzində əlaqə saxlaya, biliyə və xəbərlərə asanlıqla çata bilirik. Bununla yanaşı, həmin platformalarda yalan məlumatlar, nifrət və təhqir də sürətlə yayıla bilir.
Deməli, texnologiya təkbaşına nə xeyirxahdır, nə də təhlükəli. Onun hansı nəticəyə gətirib çıxaracağını insanın niyyəti və mənəvi məsuliyyəti müəyyən edir.
Tarix dəfələrlə göstərib ki, elmi və texnoloji imkanları yüksək olan cəmiyyətlər böyük haqsızlıqlara yol verə bilirlər. Ən müasir texnikaya sahib olmaq insan həyatına hörmət etmək demək deyil. Texniki üstünlük ədalət və mərhəmətlə birləşmədikdə, insanların rifahına deyil, onların məhvinə xidmət edən gücə çevrilə bilər.
Buna görə də bir cəmiyyətin mədəni səviyyəsini yalnız tikdiyi binalar, istehsal etdiyi cihazlar və ya sahib olduğu silahlarla ölçmək doğru olmaz. Əsas sual budur: Həmin cəmiyyət insana necə yanaşır? Zəifin haqqını qoruyurmu? Güc sahibi olmayanlara ədalətlə davranırmı? Elmi və maddi imkanlarını insanlığın rifahına yönəldirmi?
Həqiqi tərəqqi yalnız ətrafımızdakı dünyanı dəyişdirməklə baş vermir. İnsan öz daxili dünyasını da inkişaf etdirməlidir. Elm vicdanla, bilik məsuliyyətlə, güc isə ədalətlə tamamlanmalıdır. Əks halda, insanın yaratdığı vasitələr onun mənəvi inkişafını üstələyər və hər yeni imkan özü ilə yeni təhlükələr gətirər.
Bu məsələ xüsusilə yaşadığımız dövrdə daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki texnologiya inkişaf etdikcə bir insanın verdiyi qərar milyonlarla insanın həyatına təsir göstərə bilir. Daha böyük imkanlara sahib olmaq daha böyük məsuliyyət daşımaq deməkdir.
Elə buna görə də məktəblərdə və universitetlərdə yalnız savadlı mütəxəssislər deyil, cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini anlayan insanlar yetişdirilməlidir. Təhsil insana yalnız “Bunu necə edə bilərəm?” sualının cavabını öyrətməməlidir. Eyni zamanda, “Bunu etmək doğrudurmu?” sualını vermək cəsarəti də qazandırmalıdır.
Əlbəttə, çıxış yolu texnologiyadan imtina etmək deyil. İnsanlığın inkişafı üçün elmə və yeni texnologiyalara ehtiyacımız var. Əsas məsələ onları hansı məqsədlə istifadə etməyimizdir. Əgər texnologiyanın mərkəzində insan ləyaqəti, ədalət, mərhəmət və ümumi fayda dayanarsa, o, həqiqi tərəqqinin vasitəsinə çevrilər.
Gələcəyin necə olacağını yalnız hazırladığımız proqramlar, robotlar və ağıllı cihazlar müəyyən etməyəcək. Gələcəyi bütün bu imkanları idarə edən insanın xarakteri müəyyənləşdirəcək.
Texnoloji inkişaf öz-özlüyündə mədəniyyət demək deyil. Əsl inkişaf daha güclü vasitələr yaratmaqla yanaşı, həmin gücü insanlığın xeyrinə istifadə edə biləcək vicdanlı insanlar yetişdirməkdir.
14:30 10.08.2026
Oxunuş sayı: 47
Aqil Eyvazov
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, "İqtisadiyyat və Hüquq" İctimai Birliyinin sədri
