Gündəm

Üç saat on dəqiqəlik sirr

Üç saat on dəqiqə! Sülh üçün uzun, xəritəni dəyişmək üçün qısa, böyük siyasətin hesab-kitabını aparmaq üçün isə, görünür, tam münasib vaxtdır. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin ABŞ Prezidentinin nümayəndələri ilə üç saat on dəqiqə danışır. Dünya isə təbii olaraq soruşur: görəsən, bu qədər uzun söhbətdə yalnız müharibənin necə dayandırılması müzakirə olunurdu, yoxsa müharibədən sonrakı dünyanın necə bölüşdürülməsi də masanın üstündə idi?

Rusiya ilə ABŞ televiziyada bir-birinə düşmən görünür. Biri o birini təhlükə adlandırır, o biri birincini geosiyasi rəqib. Sanksiyalar gəlir, cavab sanksiyaları gəlir, sərt bəyanatlar səslənir, hərbi büdcələr artır. Amma maraqlıdır: bu qədər düşmən olan tərəflər niyə yenə də görüşür, danışıqlar aparır və bir-birinin sözünü bu qədər diqqətlə dinləyirlər? Deməli, müasir siyasətdə yeni bir diplomatik prinsip yaranıb: ekranda düşmənçilik, kabinetdə əməkdaşlıq.

Kamera qarşısında: “Biz sizinlə mübarizə aparırıq!” Qapalı qapı arxasında: “Bəs müharibədən sonra bölgünü necə edirik?” Kamera qarşısında: “Heç bir güzəşt olmayacaq!” Qapının o biri tərəfində isə, bəlkə də: “Güzəşt sözünü işlətməyək, kompromis deyək.” Siyasətin dili çox maraqlıdır: xalq üçün “prinsip”, kabinet üçün “maraq”, tarix üçün isə “strateji qərar”.

Bəlkə də düşmənçiliklə əməkdaşlıq artıq bir-birinə zidd anlayışlar deyil. Əksinə, XXI əsrin böyük dövlət siyasətində bunlar eyni mexanizmin iki üzüdür. Bu gün rəqib elan etdiyin dövlətlə sabah danışıqlar aparırsan, çünki ideologiyalar dəyişir, hökumətlər dəyişir, prezidentlər dəyişir, amma geosiyasi maraqlar çox vaxt kresloda qalır.

Üç saat on dəqiqəlik görüşün rəsmi mövzusu Ukrayna müharibəsinin dayandırılmasıdır. Əlbəttə, dünyaya bunu demək lazımdır. Çünki müharibədən yorulmuş insanlara “biz gələcəyi bölüşdürürük” deməkdənsə, “sülh axtarırıq” demək daha xoş səslənir. Amma siyasətin arxa otağında başqa sualların da verilməsi mümkündür: Ukraynadan sonra Avropanın təhlükəsizlik sistemi necə olacaq? Rusiyanın Avropadakı rolu nə olacaq? ABŞ hansı mövqeləri qoruyacaq? Enerji bazarlarında kim qalib çıxacaq? Yenidənqurma müqavilələri kimlərə gedəcək? Yeni investisiya dalğasının istiqamətini kim müəyyən edəcək?

Çünki müasir müharibələr yalnız tanklarla aparılmır. Onların bir cəbhəsi döyüş meydanındadır, digər cəbhəsi enerji bazarlarında, silah sənayesində, maliyyə sistemində, logistika dəhlizlərində və gələcək müqavilələrdədir. Cəbhədə mərmilər partlayır, bir neçə min kilometr uzaqda isə səhmlər, neft qiymətləri, silah müqavilələri və investisiya planları hərəkətə gəlir. Bir yerdə şəhərlər dağılır, başqa yerdə biznes-planlar qurulur.

Ona görə də böyük siyasətin ən sadə sualı bəlkə də belədir: “Müharibəni kim başlayıb?” Daha mürəkkəb sual isə budur: “Müharibədən kim qazanır?” Ən narahatedici sual isə üçüncüsüdür: “Müharibənin davam etməsində kimin marağı var?”

Əlbəttə, hər müharibənin arxasında gizli bir dünya hökuməti və əvvəlcədən hazırlanmış bir ssenari axtarmaq düzgün deyil. Amma siyasi tarix bizə bir şeyi dəfələrlə göstərib: dövlətlərin rəsmi bəyanatları ilə real maraqları həmişə eyni şey olmur. Bəzən xalqın eşitdiyi söz başqa, kabinetdə hesablanan rəqəm tamam başqa olur.

Bəlkə də Vaşinqtonla Moskva arasında görünən qarşıdurmanın arxasında müəyyən əməkdaşlıq sahələri var. Bəlkə onların hər ikisi bir-birini zəiflətmək istəyir, amma eyni zamanda bir-birinə ehtiyac duyur. Bəlkə də rəqabətin özü müəyyən bir əməkdaşlıq formasıdır. Çünki tam düşmənçilik dialoqu dayandırar, dialoq isə maraqların uzlaşdırılmasına imkan yaradar.

Burada bir az da fəlsəfə başlayır. Siyasətdə “düşmən” kimdir? Sənin haqqında pis danışan? Sənə sanksiya tətbiq edən? Yoxsa sənin maraqlarına zidd hərəkət edən? Əgər sonuncusudursa, maraqlar dəyişdiyi anda düşmən də dəyişir. Deməli, siyasətdə əbədi dostluq olmadığı kimi, əbədi düşmənçilik də yoxdur. Əbədi olan yalnız maraqdır.

Hətta adamın ağlına daha fantastik bir sual da gəlir: görəsən, bu üç saat on dəqiqə ərzində yalnız Ukrayna məsələsi deyil, postsovet məkanının gələcəyi, Avropanın yeni təhlükəsizlik arxitekturası, enerji yolları və dünyanın yeni təsir dairələri də müzakirə edilməyibmi? Bəlkə xəritənin üzərində Ukraynadan başqa başqa ölkələrin də konturları vardı?

Bəlkə, lap çox irəli gedib soruşaq: SSRİ-ni yenidən qurmaq məsələsi də müzakirə olunmayıb ki? “Amma biz ABŞ-ıq!” — “Eybi yoxdur, bu dəfə SSRİ-ni kapitalist modeldə quraq.” “Bəs adını necə qoyaq?” — “Ad məsələsini ekspertlər həll edər.” Əlbəttə, bu, sadəcə satirik fərziyyədir. Amma geopolitikanın özü bəzən o qədər absurd görünür ki, satira ilə reallığın sərhədini tapmaq çətinləşir.

Bəlkə də gələcək tarixçilər bugünkü hadisələrə baxıb deyəcəklər: bizə illərlə iki böyük gücün bir-birinə qarşı mübarizəsi göstərildi, amma əsas danışıqlar pərdə arxasında aparıldı. Bəlkə də deyəcəklər ki, müharibənin ən mühüm hissəsi cəbhədə deyil, masa arxasında baş verirdi. Bəlkə də heç nə deməyəcəklər. Çünki tarix çox vaxt qərarların necə verildiyini deyil, nəticədə kimin qalib gəldiyini yazır.

Cəbhədə isə fəlsəfi sualların cavabı çox sadədir. İnsan ölür. Ev dağıılır. Ailə parçalanır. Torpaq minalanır. Bir gəncin həyatı bir statistik rəqəmə çevrilir. Böyük siyasət isə xəritənin üzərində oxlar çəkir, faizləri hesablayır, təhlükəsizlik zonalarını müzakirə edir və “strateji maraq” ifadəsini işlədir.

Bir tərəfdə qan dövranı dayanır, digər tərəfdə kapital dövranı sürətlənir.

Silah istehsalçısı üçün müharibə sifarişdir. Enerji şirkəti üçün qiymət dəyişməsidir. İnvestor üçün risk və fürsətdir. Siyasətçi üçün isə bəzən seçki arqumentidir. Sadə insan üçünsə bütün bunların adı birdir: müharibə.

Maraqlıdır, əgər müharibə hamı üçün faciədirsə, niyə bəzi sektorlar müharibə zamanı çiçəklənir? Əgər sülh hamı üçün yaxşıdırsa, niyə sülhə gedən yol həmişə bu qədər dolaşıq olur? Bəlkə insanlıq müharibəni dayandırmağı bacarmır, yoxsa müharibəni dayandırmaqdan əvvəl onun gətirdiyi siyasi və iqtisadi hesabları bağlamaq lazımdır?

Bəlkə də sülh masasında ən böyük problem sülhün özü deyil. Problem budur ki, sülh gəldikdən sonra kimin nə əldə edəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir.

Ona görə üç saat on dəqiqəlik görüşdən sonra dünyanın gözləri atəşin dayanacağı günə dikilib. Amma böyük siyasətin gözləri, bəlkə də, artıq başqa yerə baxır: yeni xəritəyə, yeni müqavilələrə, yeni enerji marşrutlarına, yeni bazarlara və yeni təsir dairələrinə.

Beləliklə, sual yenə qalır: Rusiya ilə ABŞ həqiqətən düşməndirlər, yoxsa düşmənçilik yalnız siyasətin görünən səhnəsidir? Onlar bir-birinə qarşı mübarizə aparırlar, yoxsa bir-birinin iştirakı olmadan yeni dünya düzənini qura bilmirlər?

Bunu biz bilmirik. Bəlkə də heç vaxt bilməyəcəyik.

Amma bir şeyi görürük: xalqlar düşmən olur, dövlətlər maraqlarını qoruyur; əsgərlər ölür, diplomatlar danışır; şəhərlər dağılır, bazarlar yenidən bölüşdürülür.

Və üç saat on dəqiqəlik görüşdən sonra ən fəlsəfi sual yenə də cavabsız qalır: Müharibə həqiqətən bitəndə sülh başlayacaq, yoxsa sadəcə yeni hesablaşma mərhələsi başlayacaq?

🖨 Çap et

13:30 24.09.2026

Oxunuş sayı: 35