"Əkinçi"dən başlayan 151 illik Mətbuat Tariximiz
Hər il iyulun 22-si Azərbaycan xalqı üçün sadəcə təqvimdə bir tarix deyil. Bu gün milli düşüncənin, maarifçiliyin və azad sözün təməl daşının qoyulduğu gündür. Məhz 151 il əvvəl – 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi "Əkinçi" qəzeti ilə Azərbaycan milli mətbuatının tarixi başladı. O gündən bu günə qədər keçilən yol təkcə qəzet və jurnalların yaranma tarixi deyil, həm də xalqımızın milli oyanışının, maariflənməsinin və dövlətçilik şüurunun formalaşmasının salnaməsidir.
Mətbuat hər zaman cəmiyyətin aynası, xalqın səsi və zamanın canlı şahidi olub. Tarixin müxtəlif dövrlərində baş verən ictimai-siyasi hadisələr, iqtisadi dəyişikliklər, mədəni inkişaf və insanların həyat tərzi məhz mətbuatın səhifələrində öz əksini tapıb. Buna görə də dövrü mətbuat yalnız informasiya mənbəyi deyil, eyni zamanda tarixçilər üçün keçmişi öyrənməyə imkan verən ən etibarlı tarixi mənbələrdən biridir. Onun səhifələrində dövrün ruhu, cəmiyyətin düşüncə tərzi və ictimai münasibətlər yaşayır.
İnsanların xəbərə olan ehtiyacı minilliklər boyu mövcud olub. Qədim dövrlərdə bu vəzifəni carçılar yerinə yetirirdilər. Onlar şəhər və kəndlərdə insanları baş verən hadisələrdən xəbərdar edirdilər. Lakin zaman keçdikcə cəmiyyət inkişaf etdi, informasiyanın həcmi artdı və daha etibarlı, daha mütəşəkkil informasiya vasitəsinə ehtiyac yarandı. Beləliklə, mətbuat formalaşdı və qısa müddətdə ictimai həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildi.
Lakin mətbuatın inkişaf yolu heç də asan olmayıb. Dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da senzura, siyasi qadağalar və müxtəlif maneələr mətbuatın fəaliyyətini məhdudlaşdırırdı. Çar Rusiyasının sərt senzura siyasəti xüsusilə milli dildə qəzet nəşrini son dərəcə çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq, maarifçi ziyalılarımız xalqın maariflənməsi və milli özünüdərkin inkişafı naminə böyük fədakarlıqlar göstərirdilər.
Bu ziyalıların sırasında Həsən bəy Zərdabinin adı xüsusi ehtiramla çəkilir. O, təkcə jurnalist deyildi. O, maarifçi, müəllim, ziyalı və xalqını sevən böyük vətəndaş idi. Milli dildə qəzet nəşr etdirmək arzusu ilə illərlə mübarizə aparan Zərdabi müxtəlif şəhərlərdən mətbəə avadanlığı gətirdi, ərəb şriftləri əldə etdi, saysız-hesabsız maneələri dəf etdi və nəhayət, 1875-ci il iyulun 22-də "Əkinçi" qəzetinin ilk nömrəsini oxuculara təqdim etdi. Bu hadisə Azərbaycan ictimai fikir tarixində yeni bir dövrün başlanğıcı oldu.
"Əkinçi" sadəcə qəzet deyildi. O, xalqı elmə, təhsilə, zəhmətə və tərəqqiyə çağıran böyük maarifçilik tribunası idi. Qəzetin səhifələrində kənd təsərrüfatı, təhsil, elm, mədəniyyət, dil, əxlaq və sosial problemlər haqqında yazılar dərc olunur, xalqın gerilikdən və cəhalətdən qurtuluş yolları göstərilirdi. Həsən bəy Zərdabi yaxşı bilirdi ki, güclü dövlətin təməli savadlı cəmiyyət üzərində qurulur. Məhz buna görə "Əkinçi" hər nömrəsində insanları düşünməyə, öyrənməyə və yeniliyə açıq olmağa çağırırdı.
Təəssüf ki, "Əkinçi"nin fəaliyyəti uzun sürmədi. Rus-türk müharibəsindən sonra senzura daha da sərtləşdi və qəzetin siyasi mövzulara toxunması qadağan edildi. Nəticədə 1877-ci ildə qəzetin nəşri dayandırıldı. Lakin onun ömrü qısa olsa da, ideyaları uzunömürlü oldu. "Əkinçi" Azərbaycan milli mətbuatının möhkəm təməlini qoydu və sonrakı nəşrlər üçün örnəyə çevrildi.
"Əkinçi"dən sonra milli mətbuatımızın inkişafı davam etdi. "Ziya", "Ziyayi-Qafqaziyyə", "Kəşkül", "Kaspi", "Həyat", "İrşad", "Açıq söz" kimi qəzetlər, daha sonra isə "Molla Nəsirəddin" jurnalı Azərbaycan cəmiyyətində maarifçilik ideyalarının yayılmasına böyük töhfələr verdi. Xüsusilə "Molla Nəsirəddin" cəhalətə, fanatizmə və sosial ədalətsizliyə qarşı satiranın gücü ilə mübarizə apararaq xalqın milli oyanışında mühüm rol oynadı.
Azərbaycan milli mətbuatı təkcə xəbərləri çatdırmaqla kifayətlənməyib. O, milli kimliyin formalaşmasına, ana dilinin qorunmasına, maarifçiliyin yayılmasına, milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılmasına və azad fikir mühitinin inkişafına xidmət edib. Hər bir qəzet və jurnal öz dövrünün ictimai-siyasi həyatını əks etdirməklə yanaşı, gələcək nəsillər üçün qiymətli tarixi irs yaradıb. Məhz buna görə dövrü mətbuat bu gün də tarix elminin ən mühüm mənbələrindən biri hesab olunur.
Bu gün Azərbaycan mətbuatı yeni inkişaf mərhələsini yaşayır. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, rəqəmsal medianın geniş yayılması və kommunikasiya imkanlarının artması jurnalistikanın qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Lakin zaman dəyişsə də, mətbuatın əsas missiyası dəyişmir – cəmiyyətə doğru, operativ və obyektiv informasiya çatdırmaq, milli maraqları qorumaq və ictimai fikrin sağlam inkişafına xidmət etmək.
Milli mətbuatımızın 151 illiyi münasibətilə Həsən bəy Zərdabinin və onun yolunu davam etdirən bütün qələm sahiblərinin xatirəsini dərin ehtiramla yad edirik. Bu gün "Əkinçi"nin ilk nömrəsinin işıq üzü gördüyü günə nəzər salarkən bir daha anlayırıq ki, o kiçik qəzet böyük bir milli hərəkatın başlanğıcı oldu. Aradan keçən 151 il ərzində mətbuatımız çətin sınaqlardan keçərək xalqımızın tarixi yaddaşının, milli kimliyinin və dövlətçilik ənənələrinin qorunmasına mühüm töhfələr verdi.
"Əkinçi"nin yandırdığı maarifçilik çırağı bu gün də sönməyib. O işıq Azərbaycan milli mətbuatının yolunu işıqlandırmağa, cəmiyyətimizi elmə, tərəqqiyə və milli həmrəyliyə doğru aparmağa davam edir.
"Əkinçi"nin fəaliyyəti cəmi iki il davam etsə də, onun səpdiyi maarifçilik toxumu qısa zamanda cücərdi. Bu qəzet Azərbaycan milli mətbuatının gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirdi və yeni nəşrlərin yaranmasına güclü stimul verdi.
"Əkinçi"dən sonra Tiflisdə nəşr olunan "Ziya" və sonralar "Ziyayi-Qafqaziyyə" qəzetləri milli mətbuat ənənələrinin davam etdirilməsində mühüm rol oynadı. Seyid Ünsizadənin redaktorluğu ilə nəşr olunan bu qəzetlər maarifçilik ideyalarının yayılmasına, milli düşüncənin formalaşmasına xidmət etdi. Ardınca Cəlal Ünsizadənin təsis etdiyi "Kəşkül" qəzeti dövrünün ən sanballı nəşrlərindən birinə çevrildi. Onun səhifələrində siyasət, elm, ticarət, sənaye, maarif, dil və ədəbiyyat məsələlərinə geniş yer verilir, məktəblərin açılması və təhsilin inkişafı ardıcıl şəkildə təbliğ olunurdu.
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mətbuatı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Bu dövrdə nəşr olunan "Kaspi" qəzeti ölkənin ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatını geniş işıqlandırmaqla yanaşı, müxtəlif baxışların ifadə olunduğu mühüm tribuna rolunu oynadı. Sonralar "Həyat", "İrşad", "Açıq söz", "İttifaq", "Hümmət", "Nicat" və digər qəzetlər milli ideyaların, azadlıq düşüncəsinin və maarifçilik hərəkatının genişlənməsinə öz töhfələrini verdilər.
Azərbaycan mətbuatı tarixində xüsusi yer tutan nəşrlərdən biri də "Molla Nəsirəddin" jurnalıdır. Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluğu ilə 1906-cı ildən nəşr olunan bu jurnal satiranın gücü ilə cəhalətə, fanatizmə, sosial ədalətsizliyə və geriliyə qarşı mübarizə aparırdı. M.Ə.Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, M.S.Ordubadi, Əliqulu Qəmküsar və digər görkəmli qələm sahiblərinin yazıları jurnalın milli oyanış hərəkatındakı rolunu daha da artırmışdı. Onun səhifələrində qadın azadlığı, ana dilinin saflığı, maarifçilik və milli birlik ideyaları ardıcıl şəkildə təbliğ edilirdi. Bu ənənəni sonralar "Zənbur", "Bəhlul", "Tuti" kimi satirik jurnallar davam etdirdil
Bu gün Azərbaycan mətbuatı 151 illik zəngin tarixi ənənələr üzərində inkişafını davam etdirir. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, internet media, xəbər portalları və sosial şəbəkələrin geniş yayılması informasiya mühitini tamamilə dəyişdirib. Əgər bir zamanlar xəbərin oxucuya çatması günlərlə vaxt aparırdısa, bu gün hadisələr saniyələr ərzində milyonlarla insana çatdırılır.
Rəqəmsallaşma ənənəvi mətbuatın fəaliyyət formasını dəyişsə də, onun əsas missiyası dəyişməz olaraq qalır. Cəmiyyətə obyektiv, operativ və dəqiq informasiya təqdim etmək, milli maraqları qorumaq, ictimai fikrin formalaşmasına töhfə vermək bu gün də peşəkar jurnalistikanın əsas vəzifəsidir. Məhz buna görə müasir Azərbaycan mediası yeni texnologiyaların imkanlarından istifadə etməklə yanaşı, peşə etikası, obyektivlik və məsuliyyət prinsiplərinə də sadiq qalmağa çalışır.
Müstəqillik illərində ölkəmizdə söz və məlumat azadlığının inkişafı istiqamətində mühüm addımlar atılmış, media sahəsində hüquqi baza təkmilləşdirilmiş, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqi genişlənmişdir. Bu gün Azərbaycanda qəzetlər, jurnallar, televiziya və radio ilə yanaşı, onlarla xəbər portalı və rəqəmsal media platforması fəaliyyət göstərir. Müasir media təkcə ölkə daxilində deyil, beynəlxalq informasiya məkanında da Azərbaycanın mövqeyinin, milli maraqlarının və həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm rol oynayır.
Təhminə Əliyeva
Tarix üzrə Fəlsəfə Doktoru
ADPU-nun Quba filialının baş müəllimi
Quba şəhərində “Soyqırımı Memorial Kompleksi”nin elmi əməkdaşı
09:01 22.07.2026
Oxunuş sayı: 56
