Şuşadan verilən mesaj: Azərbaycan yeni geosiyasi mərhələnin astanasındadır

2020-ci ilin payızında başa çatan İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Lakin dövlətlərin tarixində elə məqamlar olur ki, hərbi qələbə siyasi strategiyanın sonu deyil, əksinə, onun başlanğıcı olur. Şuşada keçirilən IV Qlobal Media Forumu da məhz belə hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilə bilər. İlk baxışdan media nümayəndələrinin beynəlxalq toplantısı təsiri bağışlayan forum əslində Azərbaycanın yeni xarici siyasət fəlsəfəsinin təqdim olunduğu siyasi platformaya çevrildi. Prezident İlham Əliyevin müxtəlif ölkələrdən gəlmiş jurnalistlərin suallarına verdiyi cavablar diqqətlə təhlil edildikdə aydın olur ki, söhbət yalnız cari hadisələrdən getmirdi. Çıxışın əsas məğzi Azərbaycanın post-Qarabağ dövründə özünü necə gördüyünü, hansı geosiyasi rola iddia etdiyini və dəyişən dünya nizamında hansı mövqeyi tutmağa çalışdığını nümayiş etdirmək idi.

Bu çıxışı əvvəlkilərdən fərqləndirən ən mühüm cəhət onun müdafiə xarakteri daşımamasıdır. Son otuz il ərzində Azərbaycanın beynəlxalq tribunalarında səsləndirdiyi əsas tezis dəyişməz idi: Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir, işğal beynəlxalq hüququ pozur və dünya bu reallığı qəbul etməlidir. Şuşadakı çıxışda isə bu xətt artıq görünmür. Qarabağ məsələsi müzakirə mövzusu kimi deyil, başa çatmış siyasi reallıq kimi təqdim olunur. Prezident nə beynəlxalq auditoriyanı inandırmağa çalışır, nə də keçmiş münaqişəni uzun-uzadı əsaslandırır. O, söhbəti dərhal başqa müstəviyə keçirir: enerji, nəqliyyat, süni intellekt, Orta Dəhliz, Avropa ilə münasibətlər, ABŞ, Yaxın Şərq, İslam dünyası və qlobal təhlükəsizlik.

Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Xarici siyasətdə prioritetlərin dəyişməsi həmişə dövlətlərin özlərini necə qəbul etmələri ilə bağlı olur. Qarabağ artıq Azərbaycanın xarici siyasətinin mərkəzi problemi deyil. O, yeni geosiyasi strategiyanın başlanğıc nöqtəsidir. Məhz buna görə Prezident çıxış boyu keçmişdən daha çox gələcək haqqında danışır. Onun diqqət mərkəzində artıq münaqişə deyil, postmünaqişə geosiyasətidir.

Forumun keçirildiyi məkan da bu strategiyanın ayrılmaz hissəsidir. Şuşa artıq təkcə tarixi şəhər və ya mədəniyyət paytaxtı kimi təqdim edilmir. Şəhər tədricən Azərbaycan diplomatiyasının simvolik mərkəzinə çevrilir. Son illərdə burada Türk Dövlətləri Təşkilatının tədbirləri, beynəlxalq konfranslar, iqtisadi forumlar və media toplantıları keçirilir. Bu, təsadüfi seçim deyil. Dövlətlər bəzən öz siyasi mesajlarını məhz məkan vasitəsilə çatdırırlar. Şuşanın beynəlxalq tədbirlərin ünvanına çevrilməsi faktiki olaraq belə bir mesaj verir: Qarabağ artıq mübahisə predmeti deyil, beynəlxalq diplomatiyanın normal fəaliyyət göstərdiyi siyasi məkandır.

Bu yanaşmanın arxasında daha dərin məqsəd dayanır. Müasir beynəlxalq münasibətlərdə müharibələr yalnız silahla aparılmır. İnformasiya məkanı, ictimai rəy və beynəlxalq narrativlər də geosiyasi rəqabətin əsas elementlərinə çevrilib. Şuşaya yüzlərlə xarici jurnalistin dəvət olunması, onların yenidən qurulan şəhərləri görməsi, Qarabağın yeni simasını müşahidə etməsi əslində informasiya diplomatiyasının bir hissəsidir. Prezident bunu birbaşa deməsə də, forumun özü həmin strategiyanın praktik ifadəsidir.

Burada diqqəti cəlb edən başqa bir məqam da var. Çıxış boyunca Prezident "Qarabağın bərpası" ifadəsini işlədərkən onu yalnız tikinti layihəsi kimi təqdim etmir. O, yenidənqurmanı Azərbaycanın siyasi legitimliyinin davamı kimi göstərir. Beynəlxalq auditoriyaya çatdırılan əsas fikir bundan ibarətdir ki, dövlət yalnız müharibədə qalib gəlməyib, həm də həmin ərazilərdə yeni sosial, iqtisadi və inzibati reallıq qurur. Müasir beynəlxalq hüquqda suverenliyin ən güclü sübutlarından biri məhz effektiv idarəçilikdir. Şuşada nümayiş etdirilən də budur.

Lakin çıxışın ən mühüm hissəsi Qarabağdan deyil, Azərbaycanın gələcək geosiyasi rolundan bəhs edir. Prezident bir neçə dəfə nəqliyyat dəhlizlərinə, enerji layihələrinə və Azərbaycanın coğrafi mövqeyinə toxunur. İlk baxışda bunlar iqtisadi məsələlər kimi görünə bilər. Əslində isə burada tamamilə başqa siyasi məntiq var. XXI əsrdə dövlətlərin təsir imkanları təkcə hərbi qüvvə ilə müəyyən olunmur. Kim enerji axınlarını idarə edir, kim beynəlxalq ticarət marşrutlarının üzərində yerləşir, kim rəqəmsal infrastrukturu öz ərazisindən keçirə bilir – yeni geosiyasətin əsas sualları bunlardır.

Prezident də məhz bu dəyişən reallığı əsas götürərək Azərbaycanın rolunu təsvir edir. O, ölkəni Şərqlə Qərbi birləşdirən körpü kimi deyil, Avrasiyanın strateji qovşaqlarından biri kimi təqdim etməyə çalışır. Bu terminoloji fərq əhəmiyyətlidir. Körpü passiv anlayışdır; onun üzərindən keçirlər. Qovşaq isə axınların idarə olunduğu mərkəzdir. Şuşadakı çıxış göstərir ki, Bakı artıq özünü sadəcə tranzit ərazi kimi yox, regional proseslərin istiqamətinə təsir edən geoiqtisadi aktor kimi görür.

Prezidentin Orta Dəhliz haqqında dedikləri də bu kontekstdə oxunmalıdır. O, Qırmızı dənizdə və Hörmüz boğazında yaranmış təhlükələri xatırladaraq quru marşrutlarının əhəmiyyətinin artdığını vurğulayır. Burada əsas fikir odur ki, dünya yeni logistika reallığına indi uyğunlaşmağa çalışır, Azərbaycan isə həmin reallığa illər əvvəl hazırlaşmağa başlayıb. İnfrastrukturun qurulması, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının genişləndirilməsi, dəmir yollarının modernləşdirilməsi və yeni gəmi parkının yaradılması bu strategiyanın tərkib hissəsi kimi təqdim olunur.

Bu arqumentin arxasında daha mühüm geosiyasi məna gizlənir. Azərbaycan ilk dəfə olaraq öz coğrafiyasını sadəcə üstünlük deyil, siyasi kapital kimi təqdim edir. Əgər XX əsrdə enerji ehtiyatları ölkənin beynəlxalq əhəmiyyətini müəyyənləşdirirdisə, XXI əsrdə tranzit imkanları da eyni dərəcədə strateji resursa çevrilir. Prezidentin çıxışı göstərir ki, Bakı bu dəyişikliyi çox erkən hiss edib və son on ildə apardığı infrastruktur siyasətini məhz bu perspektiv üzərində qurub.

Bununla belə, çıxışın ən maraqlı cəhəti deyilənlərdən çox, deyilməyənlərdə gizlənir. Qarabağ artıq çıxışın mərkəzində deyil. Ermənistan yalnız ayrı-ayrı suallarda xatırlanır. Əvəzində Orta Dəhliz, enerji təhlükəsizliyi, Avropa bazarı, süni intellekt, rəqəmsal transformasiya və qlobal logistika ön plana çıxır. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. O göstərir ki, Azərbaycan xarici siyasətinin mərkəzi mövzusu artıq regional münaqişə yox, Avrasiya geosiyasətidir.

Məhz buna görə Şuşa Forumunda səslənən fikirlər adi siyasi bəyanat kimi deyil, yeni geosiyasi mərhələnin giriş hissəsi kimi oxunmalıdır.

Qərbə verilən mesaj: Bakı artıq geosiyasi reallığın dəyişdiyini hesab edir.

Prezident İlham Əliyevin Şuşa Forumundakı çıxışının ən maraqlı cəhətlərindən biri onun Qərb haqqında dedikləri deyil, Qərbi necə təsnif etməsidir. Uzun illər Azərbaycan diplomatiyasında "Qərb" anlayışı vahid siyasi məkan kimi qəbul olunurdu. Bu dəfə isə həmin yanaşmanın dəyişdiyi aydın görünür. Prezident Avropa İttifaqı, Avropa Şurası Parlament Assambleyası və ABŞ haqqında danışarkən onları eyni siyasi kateqoriyaya daxil etmir. Əksinə, hər bir institut və hər bir siyasi mərkəz Azərbaycan üçün ayrı-ayrı geosiyasi funksiyalar daşıyır.

Bu yanaşma ilk baxışda texniki fərq kimi görünə bilər. Əslində isə burada Azərbaycanın yeni xarici siyasət fəlsəfəsi formalaşır. Çünki beynəlxalq münasibətlərdə ən böyük dəyişikliklər çox vaxt ritorikada deyil, terminologiyada başlayır.

Prezident Avropa Komissiyası haqqında danışarkən enerji əməkdaşlığını, nəqliyyat layihələrini, qarşılıqlı iqtisadi maraqları və son aylarda yüksək səviyyəli səfərlərin intensivləşməsini xüsusi vurğulayır. AŞPA haqqında danışarkən isə tamamilə başqa siyasi lüğət meydana çıxır: ayrı-seçkilik, qərəz, legitim olmayan qərarlar və siyasi təzyiq. Bu fərq təsadüfi deyil. Bakı ilk dəfə olaraq Avropa ilə münasibətlərini vahid siyasi paket kimi deyil, maraqlar əsasında parçalanmış münasibətlər sistemi kimi təqdim edir.

Əslində bu, Avropanın özündə baş verən transformasiyanın Azərbaycan tərəfindən oxunmasıdır. Son illərdə Avropa İttifaqı enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycanla əməkdaşlığı genişləndirir, eyni zamanda bəzi siyasi institutlarda Azərbaycana qarşı tənqidi ritorika davam edir. Şuşadakı çıxış göstərir ki, Bakı artıq bu iki xətti bir-birindən ayırır və onları eyni siyasi iradənin ifadəsi hesab etmir.

Burada daha mühüm bir məqam var. Prezident AŞPA ilə bağlı danışarkən emosional tənqiddən daha çox siyasi prinsip ortaya qoyur. Onun fikrincə, Azərbaycanın nümayəndə heyətinin səsvermə hüququnun məhdudlaşdırılması insan hüquqları ilə deyil, 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası ilə bağlı idi. Bu arqumentlə Prezident əslində başqa fikir irəli sürür: Azərbaycanın fikrincə, bəzi Avropa institutları beynəlxalq hüququ deyil, siyasi mövqeləri əsas götürürlər.

Bu, yalnız konkret təşkilata yönəlmiş tənqid deyil. Bu, normativ beynəlxalq nizam haqqında fərqli baxışın ifadəsidir. Soyuq müharibədən sonrakı dövrdə Avropa institutları demokratik legitimliyin əsas mənbələrindən biri hesab olunurdu. Şuşadakı çıxış isə göstərir ki, Bakı artıq legitimliyi ilk növbədə milli suverenlikdən çıxış edərək qiymətləndirir.

Prezidentin "Avropa Şurasını tərk etməyi də müzakirə etmişik" fikri də məhz bu kontekstdə oxunmalıdır. Diplomatik praktikada belə bəyanatlar adətən təşkilatdan çıxmaq niyyətini deyil, siyasi mövqenin dəyişdiyini göstərmək üçün işlədilir. Əsas mesaj budur ki, Azərbaycan artıq həmin platformaları xarici siyasətinin əvəzolunmaz elementi hesab etmir.

Əgər bu çıxış on il əvvəl səslənsəydi, belə ritorika təsəvvür etmək çətin olardı. Çünki həmin dövrdə Avropa institutlarına inteqrasiya Azərbaycanın strateji məqsədlərindən biri idi. Bu gün isə Prezident faktiki olaraq bildirir ki, münasibətlər yalnız qarşılıqlı hörmət və bərabərlik prinsipləri üzərində davam edə bilər. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının psixoloji transformasiyasını göstərən ən mühüm əlamətlərdən biridir.

ABŞ-la bağlı hissə isə ayrıca diqqət tələb edir. Maraqlıdır ki, Prezident Vaşinqtonu vahid siyasi aktor kimi təqdim etmir. O, administrasiyalar arasında ciddi fərq qoyur. Bu, diplomatik baxımdan kifayət qədər incə yanaşmadır. Beləliklə, Azərbaycan ABŞ dövlətindən deyil, konkret xarici siyasət kursundan danışır.

Burada əsas fikir Tramp administrasiyası ilə əməkdaşlığın daha praqmatik xarakter daşımasıdır. Prezident enerji, müdafiə sənayesi, süni intellekt, rəqəmsal transformasiya və iqtisadi əməkdaşlıq kimi istiqamətləri ön plana çıxarır. Bu, təsadüfi seçim deyil. Son illərdə beynəlxalq münasibətlərdə ideoloji əməkdaşlıqdan daha çox texnologiya və iqtisadi təhlükəsizlik ön plana çıxır. Bakı da münasibətləri məhz həmin müstəviyə keçirməyə çalışır.

907-ci düzəliş haqqında deyilənlər də eyni məntiqin davamıdır. Prezident bu düzəlişi artıq hüquqi mexanizm deyil, köhnəlmiş siyasi simvol kimi təqdim edir. Bununla o demək istəyir ki, Qarabağ münaqişəsinin başa çatdığı, regionun geosiyasi xəritəsinin dəyişdiyi şəraitdə otuz il əvvəl qəbul edilmiş yanaşmaların saxlanılması yeni reallığa uyğun gəlmir.

Burada diqqəti çəkən başqa bir detal da var. Prezident ABŞ ilə münasibətlərdən danışarkən Ermənistan mövzusunu ikinci plana keçirir. Əsas diqqət strateji tərəfdaşlığa, texnologiyaya, iqtisadiyyata və regional əməkdaşlığa yönəldilir. Bu isə göstərir ki, Azərbaycan Vaşinqtonla münasibətləri artıq yalnız Qarabağ prizmasından qurmaq istəmir.

Şuşadakı çıxışın bu hissəsində ən mühüm siyasi dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq özünü beynəlxalq sistemin periferiyasında yerləşən dövlət kimi təqdim etmir. Əksinə, Prezidentin ritorikasında hiss olunur ki, Bakı öz geosiyasi əhəmiyyətinin artdığına inanır və məhz bu mövqedən çıxış edərək Qərblə münasibətlərin yeni modelini təklif edir.

Bu modelin əsas xüsusiyyəti normativ inteqrasiya deyil, qarşılıqlı maraqlardır. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat marşrutları, rəqəmsal transformasiya və regional sabitlik həmin modelin əsas sütunları kimi təqdim olunur. Bu baxımdan Şuşa Forumu Azərbaycanın Qərbə münasibətində yeni mərhələnin başlanğıcını simvolizə edir. Artıq söhbət "Qərbə inteqrasiya"dan yox, "Qərblə maraqlar əsasında əməkdaşlıq"dan gedir.

Məhz bu dəyişiklik Prezidentin çıxışının ən mühüm geosiyasi mesajlarından biridir. Çünki burada dəyişən yalnız ritorika deyil. Dəyişən Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə özünü necə görməsidir.

Orta Dəhlizdən "orta güc" strategiyasına: Şuşada əslində hansı geosiyasi doktrina təqdim edildi?

Prezident İlham Əliyevin Şuşa Forumundakı çıxışını diqqətlə oxuyanda aydın olur ki, orada ən çox işlədilən anlayışlardan biri "Orta Dəhliz" deyil, "əlaqələndirmə"dir. İlk baxışdan bu, iqtisadi termin təsiri bağışlayır. Əslində isə söhbət tamam başqa məsələdən gedir. Prezident Azərbaycanın gələcəyini artıq enerji ehtiyatları üzərində deyil, müxtəlif geosiyasi məkanları birləşdirən dövlət kimi təsvir edir. Bu, təkcə iqtisadi modelin deyil, xarici siyasət fəlsəfəsinin dəyişməsidir.

XX əsrdə dövlətlərin geosiyasi çəkisi əsasən hərbi güclə və təbii sərvətlərlə müəyyən edilirdi. XXI əsrdə isə logistika, rəqəmsal infrastrukturlar, enerji marşrutları və tədarük zəncirləri yeni güc elementlərinə çevrilib. Prezident çıxışı boyunca dəfələrlə limanlardan, dəmir yollarından, gəmi parkından, enerji xətlərindən danışır. Lakin burada əsas məqsəd tikilmiş obyektləri sadalamaq deyil. O, həmin obyektlərin Azərbaycanın siyasi çəkisini necə artırdığını göstərməyə çalışır.

Bu baxımdan diqqəti çəkən məqamlardan biri Prezidentin "körpü" ifadəsini demək olar ki, işlətməməsidir. Uzun illər Azərbaycan özünü Şərqlə Qərb arasında körpü kimi təqdim edirdi. Körpü anlayışı passiv funksiyanı ifadə edir. Körpünün üzərindən keçirlər, amma körpü proseslərə təsir etmir. Şuşadakı çıxış isə tamam başqa məntiq üzərində qurulub. Azərbaycan artıq özünü "körpü" yox, "qovşaq" kimi təqdim edir. Qovşaq isə marşrutların istiqamətini müəyyən edən, qərarların qəbul olunduğu və iqtisadi axınların cəmləşdiyi mərkəzdir.

Bu terminoloji dəyişiklik əslində geosiyasi düşüncənin dəyişməsidir. Prezident deməyə çalışır ki, Azərbaycanın üstünlüyü artıq yalnız coğrafi mövqeyində deyil. Üstünlük həmin coğrafiyanı siyasi və iqtisadi kapitala çevirmək bacarığındadır.

Burada başqa bir maraqlı detal da diqqəti cəlb edir. Prezident Orta Dəhlizdən danışarkən Çin haqqında çox az danışır. Halbuki bu marşrutun əsas yük axınları Çin və Mərkəzi Asiyadan gəlir. Bu susqunluq təsadüfi deyil. Bakı Orta Dəhlizi yalnız Pekinin "Bir Kəmər, Bir Yol" layihəsinin davamı kimi təqdim etmək istəmir. Əksinə, Azərbaycan həmin marşrutu müstəqil Avrasiya platforması kimi göstərməyə çalışır. Bu yanaşma Azərbaycanın geoiqtisadi müstəqilliyini qorumaq siyasətindən irəli gəlir.

Eyni yanaşma Rusiya məsələsində də hiss olunur. Maraqlıdır ki, Prezident çıxış boyu Rusiyanı nə xüsusi tərifləyir, nə də açıq tənqid edir. Müasir diplomatiyada bəzən susmaq danışmaqdan daha güclü mesaj verir. Çünki bu gün Rusiya Ukrayna müharibəsinin yaratdığı mürəkkəb geosiyasi vəziyyətlə üz-üzədir. Belə şəraitdə Bakı emosional ritorikadan uzaq durmağa çalışır. Bu, balans siyasətinin davamı kimi görünə bilər. Lakin əslində burada daha mürəkkəb yanaşma müşahidə olunur.

Azərbaycan artıq sadəcə balans yaratmaq istəmir. O, müxtəlif güc mərkəzləri arasında əlaqələndirici aktor roluna iddia edir. Bunun üçün isə Moskva ilə də, Brüssel ilə də, Ankara ilə də, Vaşinqton ilə də işləyə bilmək lazımdır. Prezidentin çıxışındakı ehtiyatlı diplomatik ton məhz bu strategiyaya xidmət edir.

İranla bağlı hissə də diqqətəlayiqdir. Son illərdə Tehranla Bakı arasında münasibətlərdə həm gərginlik, həm də normallaşma mərhələləri yaşanıb. Şuşa Forumundakı çıxışda isə Prezident qarşıdurma ritorikasından tamamilə uzaq durur. O, regionda sabitliyin vacibliyini vurğulayır və Yaxın Şərqdə müharibələrin daha da genişlənməsinin təhlükəli nəticələrindən danışır. Burada əsas mesaj ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz cənub sərhədlərində yeni geosiyasi böhran istəmir.

Əslində bu mövqe yalnız İranla bağlı deyil. Bu, bütövlükdə Azərbaycanın regional təhlükəsizlik konsepsiyasını göstərir. Qarabağ münaqişəsinin başa çatmasından sonra Bakı üçün əsas prioritet yeni müharibələrin qarşısını almaq və iqtisadi inkişaf üçün sabit regional mühit yaratmaqdır. Bu baxımdan Prezidentin "ədalətli sülh" ifadəsi diplomatik nəzakət yox, praqmatik maraqların ifadəsidir.

Çıxışın ən konseptual hissəsi isə "orta güc" anlayışıdır. Beynəlxalq münasibətlərdə bu termin təsadüfi işlədilmir. Orta güclər qlobal siyasəti idarə etmirlər, lakin regional proseslərə ciddi təsir göstərirlər. Onlar böyük dövlətlər arasında seçim etmək əvəzinə, müxtəlif mərkəzlərlə paralel işləməyi bacarırlar.

Prezident bu anlayışı izah edərkən əslində Azərbaycanın gələcək xarici siyasət modelini təqdim edir. Onun fikrincə, orta güc olmaq yalnız iqtisadi göstərici deyil. Bu, müstəqil qərar qəbul etmək bacarığıdır. Milli maraqları qorumaqdır. Heç bir geosiyasi blokun əlavəsinə çevrilməməkdir. Regional sabitlik üçün məsuliyyət daşımaqdır.

Bu baxımdan çıxışın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq kiçik dövlət psixologiyasından uzaqlaşır. Ölkə özünü böyük dövlətlərlə rəqabət aparan güc kimi təqdim etmir. Lakin onların qərarlarından asılı yaşayan dövlət kimi də görmür. Bakı daha çox Türkiyə, Qazaxıstan, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin son illərdə formalaşdırdığı "strateji muxtariyyət" modelinə yaxınlaşmağa çalışır.

Məhz buna görə Prezidentin çıxışında bir ifadə xüsusi diqqət çəkir: milli maraqlar. Bu anlayış demək olar ki, bütün cavabların mərkəzində dayanır. İstər enerji siyasəti, istər nəqliyyat layihələri, istər ABŞ və Avropa ilə münasibətlər, istərsə də regional təhlükəsizlik haqqında danışarkən eyni prinsip qorunur. Azərbaycan heç bir istiqamətdə ideoloji seçim etdiyini göstərmir. Seçim yalnız milli maraqlar üzərində qurulur.

Bu, əslində Azərbaycanın son otuz ildə formalaşdırdığı xarici siyasətin yeni mərhələsidir. Əgər əvvəlki mərhələnin əsas məqsədi ərazi bütövlüyünün bərpası idisə, yeni mərhələnin məqsədi geosiyasi təsirin artırılmasıdır. Qarabağ həmin məqsədin son nöqtəsi deyil. O, yeni mərhələnin başlanğıcıdır.

Şuşa Forumunun geosiyasi əhəmiyyəti də məhz buradan başlayır. Burada ilk dəfə olaraq Azərbaycan özünü postmüharibə dövrünün dövləti kimi deyil, postqloballaşma dövrünün aktoru kimi təqdim edir. Dünya dəyişir, beynəlxalq ticarət marşrutları dəyişir, enerji təhlükəsizliyi anlayışı dəyişir, texnologiyalar dəyişir. Prezidentin əsas mesajı isə bundan ibarətdir ki, Azərbaycan bu dəyişikliklərin arxasınca getmək yox, onları qabaqlamaq istəyir.

Məhz buna görə Şuşada səslənən fikirlər sadəcə forum çıxışı deyil. Onlar Azərbaycanın yaxın onillik üçün geosiyasi özünüqavrayışının konturlarını müəyyənləşdirən siyasi mətn kimi qiymətləndirilə bilər.

Əgər bu çıxışı bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, onu belə formalaşdırmaq olar:

Azərbaycan artıq geosiyasi hadisələrə reaksiya verən dövlət olmaq istəmir; o, regional proseslərin istiqamətini müəyyənləşdirən aktora çevrilmək niyyətindədir.

Bu məqsədin nə dərəcədə reallaşacağını zaman göstərəcək. Çünki geosiyasi ambisiyalar yalnız siyasi iradə ilə deyil, iqtisadi imkanlarla, institusional keyfiyyətlə, texnoloji inkişafla və regional sabitliklə də ölçülür.

Ancaq bir fakt artıq aydındır.

Şuşada səslənən fikirlər Azərbaycanın xarici siyasətində yeni mərhələnin başlandığını göstərir. Qarabağ müharibəsinin nəticələri artıq diplomatik gündəliyin əsas mövzusu deyil. Yeni gündəlik Avrasiyanın logistika xəritəsi, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal iqtisadiyyat, strateji tərəfdaşlıqlar və dəyişən dünya nizamında Azərbaycanın öz yerini necə müəyyənləşdirəcəyidir.

Bəlkə də Şuşa Forumunun əsas siyasi əhəmiyyəti də elə bundadır. Burada keçmişin yekunları deyil, gələcəyin konturları cızıldı. Prezidentin çıxışı göstərdi ki, rəsmi Bakı artıq öz xarici siyasətini münaqişənin mirası üzərində deyil, yeni geosiyasi imkanlar üzərində qurmağa çalışır.

Bu yanaşma uğurlu olarsa, Azərbaycan yaxın onillikdə Cənubi Qafqazın sabitlik amili olmaqdan daha artıq status qazana bilər. O zaman ölkənin rolu yalnız regionun coğrafiyası ilə deyil, Avrasiyanın iqtisadi və siyasi xəritəsində tutduğu mövqe ilə müəyyən ediləcək. Məhz bu perspektiv Şuşadan verilən ən mühüm geosiyasi mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.