Srebrenitsa soyqırımı: Avropanın vicdanında sağalmayan yara
1995-ci il iyulun 11-də Bosniya və Herseqovinanın şərqində, dünyanın gözü qarşısında bəşəriyyətin utanc səhifələrindən biri yazıldı. Srebrenitsa soyqırımı İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropada baş vermiş ən böyük kütləvi qətliam idi və beynəlxalq məhkəmələr tərəfindən hüquqi baxımdan soyqırımı kimi tanınmış ilk hadisə olaraq tarixə düşdü. Cəmi bir həftə içində 8 mindən çox bosniyalı müsəlman kişi və oğlan uşağı sistemli şəkildə qətlə yetirildi. Bu, təkcə Bosniya müharibəsinin ən qanlı epizodu deyildi. Bu, sülhün, insan hüquqlarının və beynəlxalq təhlükəsizlik mexanizmlərinin iflasının adı idi.
Yuqoslaviyanın dağılması ilə 1992-ci ildə müstəqilliyini elan edən Bosniya və Herseqovina dərhal qanlı müharibənin içində tapıldı. Bosniyada yaşayan serblər, Serbiyanın açıq dəstəyi ilə, ölkə ərazisində Republika Srpska adlı separatçı qurum yaratdılar. Onların məqsədi sadə idi: etnik cəhətdən “təmiz” ərazilər yaratmaq. Bunun üçün isə bosniyalı müsəlmanlar öz doğma torpaqlarından zorla qovulmalı, öldürülməli, yox edilməli idi. Bosniyanın şərqində, Serbiya sərhədinə yaxın yerdə yerləşən kiçik Srebrenitsa şəhəri minlərlə qaçqının son sığınağına çevrildi. Mühasirədə, aclıq və qorxu içində yaşayan insanlar 1993-cü ildə BMT-nin qərarı ilə “təhlükəsiz zona” elan edildi. Şəhərin müdafiəsi Hollandiyanın Dutchbat batalyonuna tapşırıldı. Dünya ictimaiyyəti rahat nəfəs aldı. BMT bayrağı dalğalanırdısa, deməli, orada insanlar təhlükəsiz idi. Amma 2 il sonra həmin o “təhlükəsiz zona” dünyanın ən böyük faciələrindən birinə çevrildi.
1995-ci ilin iyulunda general Ratko Mladiçin komandanlığı altında Bosniya Serb Ordusu “Krivaya 95” əməliyyatına başladı. Bir neçə gün ərzində şəhər mühasirəyə alındı. BMT sülhməramlılarından hava dəstəyi istəndi. Müraciətlər ya cavabsız qaldı, ya da çox gec çatdı. İyulun 11-də serb tankları şəhərə daxil oldu. Minlərlə mülki insan həyatını xilas etmək ümidi ilə Potoçaridəki BMT bazasına doluşdu. Kameralar qarşısında görünən Ratko Mladiç əhaliyə təhlükəsiz təxliyə vəd etdi. Bu vəd əvvəldən hazırlanmış planın sadəcə bir hissəsi idi. Qadınlar, uşaqlar və qocalar avtobuslara doldurulub göndərildi. Lakin 12 yaşından 77 yaşına qədər bütün kişi və yeniyetmələr ailələrindən zorla ayrıldı. Bəziləri “dindirilmə” adı ilə saxlanıldı. Minlərlə insan isə meşələrə qaçdı. Tuzlaya çatmaq üçün “Ölüm marşı”na başladılar. O yol boyunca pusqular quruldu, insanlar güllələndi, əsir götürüldü.
13-19 iyul tarixləri arasında əsir düşənlər məktəblərə, anbarlara, fermalara, idman meydançalarına aparıldı. Orada qruplar halında güllələndilər. Cəsədlər buldozerlərlə əvvəlcədən qazılmış kütləvi məzarlara atıldı. Cinayətin izini itirmək üçün aylar sonra həmin məzarlar yenidən açıldı, qalıqlar parçalanaraq ölkənin müxtəlif yerlərinə daşındı. Nəticədə eyni insana aid sümüklər illər sonra bir-birindən on kilometrlərlə uzaqda tapıldı. Bu, təkcə qətl deyildi. Bu, yaddaşı da öldürmək cəhdi idi.
Srebrenitsa həm də beynəlxalq hüququn və mənəviyyatın sınağı oldu. Təxminən 400 holland sülhməramlı ağır silahlarla təchiz olunmuş ordu qarşısında aciz qaldı. Ən ağırı isə ondan ibarət idi ki, BMT bazasından bəzi qaçqınlar çıxarılaraq birbaşa serb qüvvələrinə təhvil verildi və onlar da sonradan qətlə yetirildi. İllər sonra Hollandiya Ali Məhkəməsi 2019-cu ildə dövlətin bu hərəkətinə görə qismən hüquqi məsuliyyət daşıdığını etiraf etdi.
Ədalət gec gəldi, amma gəldi. Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalı və Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi Srebrenitsada baş verənləri rəsmi olaraq soyqırımı kimi tanıdı. Bosniya serblərinin siyasi rəhbəri Radovan Karaciç və qətliamın hərbi icraçısı, “Bosniya qəssabı” kimi tanınan Ratko Mladiç insanlığa qarşı cinayətlərə görə ömürlük həbs cəzasına məhkum edildilər. Bu hökm beynəlxalq hüquq üçün mühüm presedent oldu: soyqırımı törədən heç kim cəzasız qalmamalıdır.
Vaxt keçdikcə torpaq özü də həqiqətin şahidi oldu. Alimlər kütləvi məzarların yerləşdiyi ərazilərdə torpağın kimyəvi tərkibinin dəyişdiyini, müəyyən bitkilərin daha sıx bitdiyini müşahidə etdilər. O bitkilərə isə mavi kəpənəklər axışırdı. “Mavi kəpənəklər” Srebrenitsanın ən ağrılı simvoluna çevrildi. Onlar insan əli ilə gizlədilən məzarları göstərdi. İllərlə davam edən DNT ekspertizaları nəticəsində minlərlə qurbanın şəxsiyyəti müəyyənləşdirildi. Hər il iyulun 11-də Potoçari Memorial Qəbiristanlığında yeni identifikasiya olunan qalıqlar dəfn edilir. Bu günə qədər 6700-dən çox ağ məzar daşı orada ucalıb. Yüzlərlə insan isə hələ də itkin siyahısındadır.
2024-cü ildə BMT Baş Assambleyası 11 iyulu Srebrenitsa Soyqırımının Beynəlxalq Anım Günü elan etdi. Qətnamədə soyqırımının inkar edilməsinin, müharibə cinayətkarlarının qəhrəmanlaşdırılmasının yolverilməz olduğu xüsusi vurğulandı. Çünki Srebrenitsa təkcə Bosniyanın faciəsi deyil. Bu, bütün bəşəriyyətin yaddaşıdır. Bu, nifrətin, etnik ayrı-seçkiliyin və beynəlxalq ictimaiyyətin susqunluğunun nə ilə nəticələnə biləcəyinin ən dəhşətli sübutudur.
Aradan 30 ildən çox vaxt keçib. Amma Srebrenitsa hələ də sağalmayan yaradır. Hər il Potoçaridə sıralanan ağ məzar daşları dünyaya eyni şeyi xatırladır: soyqırımı heç vaxt təkrarlanmamalıdır. Sülh təkcə atəşkəs kağızı deyil. Sülh ədalətdir, məsuliyyətdir və tarixi həqiqəti qorumaq iradəsidir. Srebrenitsa susur, amma onun daşları danışır. Və biz eşitməyə borcluyuq.
Nigar Xəlilli
23:04 11.07.2026
Oxunuş sayı: 76
