Bu gün Beynəlxalq Sivilizasiyalararası Dialoq Günüdür
10 iyun tarixi müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində getdikcə daha çox diqqət çəkən bir anlayışla – Beynəlxalq Sivilizasiyalararası Dialoq Günü ilə əlaqələndirilir. Bu gün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının qətnaməsi əsasında təsis olunaraq, fərqli mədəniyyətlərin, dinlərin, tarixi təcrübələrin və siyasi sistemlərin bir-biri ilə qarşılıqlı anlaşma içində mövcud ola bilməsi ideyasını ön plana çıxarır. Qloballaşmanın sürətləndiyi, informasiya axınının sərhədləri praktik olaraq aradan qaldırdığı bir dövrdə bu təşəbbüs yalnız simvolik deyil, həm də strateji xarakter daşıyır.
Sivilizasiyalararası dialoq anlayışı beynəlxalq münasibətlərdə yeni deyil. Lakin onun BMT çərçivəsində ayrıca gün kimi qeyd olunması bu ideyanın artıq normativ dəyər qazandığını göstərir. Bu yanaşmanın əsas məqsədi fərqli mədəni və siyasi sistemlər arasında yaranan anlaşılmazlıqları azaltmaq, stereotipləri zəiflətmək və qlobal əməkdaşlıq üçün daha sabit mühit formalaşdırmaqdır. Bu kontekstdə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı mühüm platforma rolunu oynayır və beynəlxalq ictimaiyyətə ortaq dialoq məkanı təqdim edir.
Müasir dünyada sivilizasiyalararası gərginliklərin artması müxtəlif səbəblərlə izah olunur. Geosiyasi rəqabətin kəskinləşməsi, regional münaqişələr, miqrasiya proseslərinin sürətlənməsi və informasiya müharibələri bu gərginliyi daha da dərinləşdirir. Xüsusilə sosial media və rəqəmsal platformalar vasitəsilə yayılan dezinformasiya fərqli cəmiyyətlər arasında yanlış təsəvvürlərin formalaşmasına səbəb olur. Məsələn, müəyyən bir bölgədə baş verən lokal bir hadisə qlobal mediada kontekstdən çıxarılaraq təqdim edildikdə, bu, bütöv bir mədəniyyətə qarşı stereotip münasibət yarada bilər.
Sivilizasiyalararası dialoqun zərurətini göstərən ən aydın nümunələrdən biri Avropa ilə Yaxın Şərq arasında miqrasiya böhranı zamanı müşahidə edilən sosial gərginliklərdir. Miqrant axınlarının artması bəzi ölkələrdə iqtisadi və mədəni narahatlıqlar yaratmış, nəticədə inteqrasiya problemləri ortaya çıxmışdır. Lakin eyni zamanda Almaniya və Kanada kimi ölkələrdə uğurlu inteqrasiya modelləri də formalaşmışdır. Bu ölkələrdə tətbiq edilən mədəniyyətlərarası təhsil proqramları və sosial adaptasiya siyasətləri fərqli sivilizasiyaların birgə yaşaya bilməsinin mümkün olduğunu göstərmişdir.
Digər bir nümunə Asiya regionunda müşahidə olunur. Çoxmədəniyyətli dövlətlərdən biri olan Sinqapurda müxtəlif etnik və dini qruplar uzun illərdir ki, sabit şəkildə birgə yaşayır. Burada dövlət siyasəti fərqli mədəniyyətlərin qorunması və eyni zamanda ümumi milli kimliyin formalaşdırılması üzərində qurulub. Bu model sivilizasiyalararası dialoqun praktik nəticələr verə biləcəyinin real göstəricilərindən biridir.
Eyni zamanda Latın Amerikası ölkələrində yerli xalqların hüquqlarının tanınması istiqamətində atılan addımlar da dialoqun mühüm nümunəsidir. Boliviya və Ekvador kimi ölkələrdə yerli mədəniyyətlərin konstitusion səviyyədə tanınması, onların siyasi və sosial proseslərdə iştirakını gücləndirmişdir. Bu, yalnız hüquqi dəyişiklik deyil, həm də mədəni dialoqun dərinləşməsi kimi qiymətləndirilir.
Beynəlxalq Sivilizasiyalararası Dialoq Günü həm də qlobal təhsil və elm mühitində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Universitetlərdə keçirilən beynəlxalq proqramlar, tələbə mübadilələri və birgə tədqiqat layihələri fərqli dünyagörüşlərin qarşılaşmasına imkan yaradır. Məsələn, Avropa universitetlərində oxuyan Asiya və Afrika mənşəli tələbələr arasında formalaşan akademik əməkdaşlıq gələcəkdə diplomatik və iqtisadi əlaqələrin də möhkəmlənməsinə zəmin yaradır. Bu cür təcrübələr göstərir ki, dialoq yalnız siyasi səviyyədə deyil, həm də fərdi və akademik müstəvidə baş verir.
Mədəniyyət sahəsində isə kino, ədəbiyyat və incəsənət sivilizasiyalararası anlaşmanın ən güclü vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Məsələn, müxtəlif ölkələrin ortaq film layihələri və ya beynəlxalq festival proqramları fərqli cəmiyyətlərin bir-birini daha dərindən tanımasına şərait yaradır. Cənubi Koreya kinosunun qlobal populyarlığı və ya türk seriallarının Latın Amerikasında geniş yayılması mədəniyyətlərarası təsirin necə sürətlə yayıldığını göstərən real faktlardır.
Bununla yanaşı, idman da sivilizasiyalararası dialoqun ən universal formalarından biri hesab olunur. Olimpiya Oyunları və dünya çempionatları müxtəlif ölkələrdən gələn insanların eyni məqsəd ətrafında birləşməsinə şərait yaradır. Bu cür tədbirlərdə siyasi fərqlər arxa plana keçir və ümumi insanlıq dəyərləri ön plana çıxır.
Lakin bütün bu müsbət nümunələrə baxmayaraq, sivilizasiyalararası dialoq hələ də ciddi çağırışlarla üz-üzədir. Milli maraqların toqquşması, ideoloji fərqlər və iqtisadi bərabərsizliklər bu dialoqun tam şəkildə həyata keçirilməsini çətinləşdirir. Xüsusilə böyük güclər arasında artan rəqabət bəzən dialoq əvəzinə qarşıdurma ritorikasını gücləndirir. Bu səbəbdən BMT və digər beynəlxalq təşkilatlar davamlı olaraq vasitəçilik mexanizmlərini gücləndirməyə çalışır.
Qeyd edək ki, fərqliliklər ayrılıq deyil, əksinə zənginlik mənbəyidir. Müasir beynəlxalq sistemin sabitliyi isə məhz bu fərqliliklərin qarşılıqlı hörmət və anlaşma çərçivəsində idarə olunmasından asılıdır. Sivilizasiyalararası dialoq ideyası nə qədər güclənərsə, qlobal sülh və əməkdaşlıq da bir o qədər dayanıqlı olar.
Fatimə Məmmədova
17:00 10.06.2026
Oxunuş sayı: 59
