Beynəlxalq Ana Dili Günü: Azərbaycan xalqının dil uğrunda mübarizəsi

Beynəlxalq Ana Dili Gününün tarixi

  Beynəlxalq Ana Dili Günü, dil və mədəniyyət müxtəlifliyini qorumaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı (UNESCO) tərəfindən təsis edilmişdir. Bu günün yaranması Banqladeşin təşəbbüsü ilə bağlıdır və 1952-ci ildə Banqladeşdə (o vaxt Şərqi Pakistan) baş verən "Dil Hərəkatı" hadisələrinə əsaslanır. Həmin il fevralın 21-də banqla dilinin rəsmi statusu uğrunda keçirilən nümayişlər zamanı bir neçə nəfər həlak olmuşdu. Bu hadisələr dil hüquqlarının müdafiəsi simvoluna çevrilmişdir. UNESCO-nun 1999-cu il noyabrın 17-də keçirilən Baş Konfransının 30-cu sessiyasında bu gün rəsmən qəbul edilmişdir. İlk dəfə 2000-ci il fevralın 21-də qeyd edilmişdir. 2002-ci ildə BMT Baş Məclisi bu günü rəsmi olaraq tanıyan 56/262 saylı rezolyusiyanı qəbul etmişdir. Həmin rezolyusiyada dil müxtəlifliyinin qorunması və çoxdilliliyin təşviqi vurğulanmışdır. 2007-ci ildə BMT-nin 61/266 saylı rezolyusiyası ilə "Bütün xalqlar tərəfindən istifadə olunan dillərin qorunması və mühafizəsi" prinsipi qəbul edilmiş və 2008-ci il "Beynəlxalq Dillər İli" elan edilmişdir. Bu günün qeyd olunması hər il fevralın 21-də keçirilir və UNESCO-nun başçılığı altında qlobal miqyasda təşkil edilir. Bu təşəbbüsün arxasında duran əsas məqsəd, yox olmaq təhlükəsi altında olan dilləri xilas etmək və mədəni irsi qorumaqdır. UNESCO-nun məlumatına görə, dünyada təxminən 7000 dil var, lakin onların yarısı yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşir və hər iki həftədə bir dil itir. Bu günün tarixi, dil uğrunda mübarizənin qlobal simvolu olaraq, xalqların milli kimliyini və mədəni müstəqilliyini xatırladır.

   Beynəlxalq Ana Dili Gününün əhəmiyyəti

Beynəlxalq Ana Dili Gününün əhəmiyyəti, dilin, xalqın mənəviyyatı, mədəniyyəti və milli dəyərlərinin əks olunması ilə bağlıdır. Dil, xalqları bir-birindən fərqləndirən əsas faktorlardan biridir və mədəni müxtəlifliyin qorunmasında əsas rol oynayır. Bu gün, UNESCO-nun qərarı ilə, dil və mədəniyyət rəngarəngliyini qorumaq, çoxdilliliyi təşviq etmək məqsədilə qeyd edilir. O, inklüziv cəmiyyətlərin qurulmasına kömək edir, qeyri-dominant, azlıq və yerli dillərin qorunmasını təmin edir. BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri ilə əlaqələndirilən bu gün, təhsilə bərabər çıxış və ömür boyu öyrənmə imkanlarını gücləndirir. Dil müxtəlifliyi, sülh, ləyaqət və inklüzivlik üçün əsasdır. Qlobal miqyasda, bu gün dil uğrunda mübarizəni xatırladır və xalqlara dillərinin saflığını qorumaq, maneələri dəf etmək üçün tədbirlər görməyə çağırır. Məsələn, UNESCO-nun məlumatına görə, dillərin itməsi mədəni irsin itməsi deməkdir, çünki hər dil bir mədəniyyətin izini daşıyır. Bu gün, tolerantlıq və qarşılıqlı hörməti təşviq edir, gənc nəsilləri dil ötürülməsinə cəlb edir. Azərbaycan kimi ölkələr üçün bu gün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, çünki dil milli birliyin və dövlətçiliyin əsasını təşkil edir.

Azərbaycan xalqının dil uğrunda verdiyi mübarizə

  Azərbaycan xalqı tarix boyu öz dilinin saflığını, mövcudluğunu və beynəlxalq statusunu qorumaq üçün ciddi mübarizə aparmışdır. Dil, Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərinin əks olunması kimi, xarici təsirlərə qarşı müqavimət göstərmişdir. Çar Rusiyası dövründə (XIX əsr) ruslaşdırma siyasəti başlanmış, lakin Azərbaycan ziyalıları dilin qorunması uğrunda ciddi fəaliyyət göstərmiş, mübarizə aparmışdır. Sovet dövründə (1920-1991) bu mübarizə daha da kəskinləşdi: rus dili məcburi ikinci dil kimi tətbiq edildi, Azərbaycan mədəniyyəti sıxışdırıldı. Klassiklər və elm xadimləri, məsələn, Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Üzeyir hacıbəyli, Əhməd bəy Ağaoğlu və digərləri, dil islahatları uğrunda mübarizə aparmışdır. Müstəqillik dövründə (1991-ci ildən sonra) dil qanunları qəbul edilmiş, latın əlifbasına keçid təmin edilmişdir. Bu mübarizə, Azərbaycanın dövlətçiliyini gücləndirmiş və milli kimliyini qorumağa kömək etmişdir.

 Sovet dövründə dil uğrunda mübarizə

  XX əsrdə, xüsusilə Sovet dövründə, Azərbaycan dil uğrunda ciddi maneələrlə üzləşmişdir. 1920-ci ildə Sovet işğalından sonra ruslaşdırma siyasəti aparıldı və rus dili məcburi ikinci dil kimi tətbiq edildi. Əlifba dəyişiklikləri baş vermişdir: 1929-cu ildə ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçilmiş, lakin 1939-cu ildə kiril əlifbası məcburi edilmişdir. Bu, Azərbaycanı pan-türk kimliyindən uzaqlaşdırmaq və rus dilini üstün etmək məqsədi daşıyırdı. 1937-1938-ci illərdə Stalinin repressiyaları zamanı minlərlə Azərbaycan ziyalısı həbs edilmiş və ya edam olunmuşdur, bu da mədəni elitaya zərbə vurmuşdur. 1936-1937-ci illərdə "türk dili" termini "azərbaycan dili" ilə əvəz edilmiş, bu da Stalinist siyasətin nəticəsi olmuşdur. Azərbaycan uşaqları rus dilində təhsil alırdı, karyera yüksəlişi üçün rus dili vacib idi. Bu siyasət, milli kimliyi zəiflətmək məqsədi daşıyırdı. Lakin Azərbaycan ziyalıları gizli şəkildə dilin qorunması uğrunda mübarizə aparmışdır.Bir əsrdə bir xalq 3 dəfə əlifba dəyişdi.

 Heydər Əliyevin dil uğrunda mübarizəsi və konstitusiyaya əlavə etməsi

  Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyev də həm müstəqillikdən əvvəl həm də Azərbaycan müstəqilik qazandıqdan sonra Azərbaycan dilinin qorunması uğrunda böyük addımlar atmışdı. Heydər Əliyev sovet dövründə, 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan dilini dövlət dili kimi əlavə etmək təşəbbüsü ilə çıxış etmişdi. Bu, Azərbaycan dilinin rəsmi statusunu ilk dəfə təmin etdi. O, dilin milli kimliyin əsası olduğunu vurğulamışdır. Müstəqillik dövründə, 1995-ci ildə yeni Konstitusiyanın hazırlanmasında rəhbərlik etmiş və 21-ci maddədə Azərbaycan dilini tək dövlət dili kimi müəyyənləşdirdi. Heydər Əliyev, BMT-də Azərbaycan dilində çıxış edərək dilin beynəlxalq statusunu yüksəltdi. 2001-ci ildə "Dövlət dilinin tətbiqi haqqında" fərman imzalamış, latın əlifbasına keçidi təmin etmişdir. O, dil siyasətini milli dövlət quruculuğunun bir hissəsi kimi qurmuşdu.

Müstəqillik dövründən sonra Azərbaycan dilinin inkişafı və qorunması sahəsində aparılan islahatlar sistemli və ardıcıl xarakter daşımışdır. Bu proses Heydər Əliyev dövründə (1993–2003) əsas hüquqi baza və praktiki mexanizmlərin qurulması ilə başlamış, İlham Əliyev dövründə (2003-cü ildən indiyədək) isə qloballaşma, rəqəmsallaşma və dilin saflığının qorunması kimi yeni çağırışlara uyğun olaraq daha da dərinləşdirilmiş və genişləndirilmişdir.

Heydər Əliyev dövründə aparılan əsas islahatlar

  Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında dil siyasəti dövlətçiliyin əsas atributlarından biri kimi qəbul edilmişdi. 2001-ci il iyunun 18-də “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” fərman imzalanmış, bu fərmanla media və kütləvi nəşrlərin latın qrafikalı əlifbaya keçidi rəsmiləşdirilmişdir. Həmin il avqustun 9-da “Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında” fərmanla hər il avqustun 1-i “Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü” kimi qeyd olunmağa başlamışdır. 2002-ci il sentyabrın 30-da Milli Məclisdə “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun qəbul edilmiş, bu qanun dilin bütün sahələrdə – siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni və təhsil həyatında rəsmi istifadəsini təmin etmişdir. 2003-cü il yanvarın 2-də bu qanunun tətbiqi barədə fərman imzalanmış, latın qrafikalı əlifbaya tam keçid prosesi sürətləndirilmişdir. 2004-cü ildə “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” sərəncamla klassik əsərlərin və dünya ədəbiyyatının Azərbaycan dilində yenidən nəşri planlaşdırılmış, Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının hazırlanması istiqamətində işlər başlanmışdı. Bu islahatlar dilin saflığını qorumaq, rus və digər xarici təsirlərdən uzaqlaşdırmaq və milli kimliyi gücləndirmək məqsədi daşımışdır.

İlham Əliyev dövründə dil siyasətinin davamı və yeni mərhələlər

  Prezident İlham Əliyev ulu öndərin dil siyasətini uğurla davam etdirərək onu müasir dövrün tələblərinə – qloballaşma, informasiya texnologiyaları və dilin saflığının qorunmasına uyğunlaşdırdı. O, dəfələrlə vurğulayıb ki, “Azərbaycan dili bizi bir xalq, bir millət kimi qoruyub saxlayıb”, “ana dilimizə hörmət və qayğı daim olmalıdır” və “Azərbaycan dili o qədər zəngindir ki, heç bir xarici kəlməyə ehtiyacı yoxdur”. Bu dövrdə dilin inkişafı milli təhlükəsizlik və mədəni irsin qorunması məsələsi kimi qəbul edilmişdir.

Əsas nailiyyətlərdən biri 2012–2013-cü illərdə “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nın qəbulu olmuşdur. Bu proqram dilin elektron məkanda geniş istifadəsini, qrammatik normaların qorunmasını, lüğət bazasının zənginləşdirilməsini və dilçilik institutlarının maddi-texniki bazasının gücləndirilməsini nəzərdə tutmuşdur. 2013-cü il aprelin 9-da bu proqramın təsdiqi ilə bağlı sərəncam imzalanmışdır.

2018-ci ildə Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” fərman imzalamışdır. Bu fərman dilin saflığını təmin etmək, yad sözlərin istifadəsini məhdudlaşdırmaq, media və rəsmi sənədlərdə Azərbaycan dilinin düzgün tətbiqini gücləndirmək məqsədi daşıyır. Həmin il “Elektron məkanda Azərbaycan dilinin geniş istifadəsi haqqında” fərmanla rəqəmsal mühitdə – internet, proqram təminatı və süni intellekt sahəsində Azərbaycan dilinin prioritetli inkişafı təmin edilmişdir.

Son illərdə də bu siyasət davam etdirilir: 2023-cü ildə “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadə ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” fərman (məsələn, 14 dekabr 2023-cü il tarixli 2383 nömrəli fərman) imzalanmış, dil normalarının qorunması və media qurumlarının məsuliyyəti artırılmışdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında vurğulandığı kimi, dilin orijinallığının qorunması media, təhsil və gənc nəslin üzərinə yeni vəzifələr qoymuşdur.

Bu islahatlar nəticəsində Azərbaycan dili dövlət dili kimi bütün sahələrdə – təhsildə, məhkəmədə, mediada və beynəlxalq münasibətlərdə tam hakim mövqe tutmuş, latın əlifbası tam bərpa olunmuş, dilin qlobal mühitdə mövqeyi güclənmişdir. Azərbaycan xalqı dilinin saflığını və inkişafını qorumaqla milli kimliyini və dövlətçiliyini daha da möhkəmləndirmişdir. Bu siyasət Beynəlxalq Ana Dili Gününün ruhuna tam uyğun gəlir və xalqın dil uğrunda tarixi mübarizəsinin məntiqi davamıdır.