Qarabağda təhsil və iqtisadi inkişaf modeli: İnsan kapitalından dayanıqlı artıma doğru

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və quruculuq prosesi təkcə infrastrukturun yenidən inşası ilə məhdudlaşmır. Son illərdə atılan addımlar göstərir ki, dövlət siyasətinin mərkəzində artıq yalnız yol, enerji və yaşayış məsələləri deyil, eyni zamanda bu ərazilərin gələcək iqtisadi funksiyasını müəyyən edəcək insan kapitalının formalaşdırılması dayanır. Bu kontekstdə Qarabağda ali təhsil ocaqlarının, tələbə şəhərciklərinin və elmi mühitin yaradılması təsadüfi qərar yox, uzunmüddətli iqtisadi strategiyanın tərkib hissəsidir.

Tarixi təcrübə onu göstərir ki, münaqişədən çıxmış ərazilərin dayanıqlı inkişafı yalnız fiziki kapitalın bərpası ilə mümkün olmur. Dünya ölkələrinin münaqişədən sonrakı təcrübəsi sübut edir ki, əgər bərpa mərhələsi təhsillə, bilik istehsalı ilə və yerli kadr potensialının formalaşması ilə müşayiət olunmursa, həmin bölgələr uzun müddət mərkəzdən asılı qalır. Qarabağ üçün seçilən model isə bu klassik riskləri nəzərə alan və onlardan yayınmağa yönəlmiş yanaşmadır.

Xankəndində və bütövlükdə Qarabağda təhsil infrastrukturunun formalaşdırılması bölgənin iqtisadi taleyini köklü şəkildə dəyişə bilər. Universitetlər və tələbə şəhərcikləri yalnız təhsil müəssisəsi funksiyası daşımır; onlar ətrafında xidmətlər, innovasiya, kiçik biznes və sosial həyat cəmləşən lokal iqtisadi ekosistemlər yaradır. Bir tələbə şəhərciyi faktiki olaraq mənzil bazarından nəqliyyata, iaşədən rəqəmsal xidmətlərə qədər bir sıra sahələrdə davamlı tələbat formalaşdırır. Bu tələbat isə öz növbəsində yerli məşğulluğu və sahibkarlıq təşəbbüslərini stimullaşdırır.

Burada mühüm məqamlardan biri də təhsilin iqtisadiyyata dolayı təsiridir. Təhsil mərkəzləri uzunmüddətli perspektivdə regionda məhsuldarlığı və innovasiya qabiliyyətini artırır. Qarabağda yetişən yerli mütəxəssislər gələcəkdə bölgənin kənd təsərrüfatı, enerji, turizm və logistika potensialının reallaşmasında əsas rol oynaya bilər. Bu, sadəcə diplomlu gənclərin hazırlanması deyil, iqtisadi proseslərin daxildən idarə olunmasını təmin edəcək kadr bazasının formalaşdırılması deməkdir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında Qarabağın “yaşıl enerji zonası”, innovasiya və müasir inkişaf məkanı kimi qurulması tez-tez vurğulanır. Bu yanaşma təhsilsiz mümkün deyil. Yaşıl enerji, rəqəmsal idarəetmə, ağıllı kənd və şəhər modelləri yüksək ixtisaslı mütəxəssislər tələb edir. Tələbə şəhərcikləri və ali təhsil ocaqları bu tələbatı daxili mənbələr hesabına qarşılamağa imkan yaradır və bölgənin xarici kadr asılılığını azaldır.

Digər mühüm aspekt demoqrafik və sosial dayanıqlılıq məsələsidir. Təhsil müəssisələri gənclərin bölgəyə köçünü təşviq edir və Qarabağda yaşayışın yalnız dövlət proqramları ilə deyil, təbii sosial-iqtisadi mexanizmlərlə formalaşmasına şərait yaradır. Tələbələrin, müəllimlərin və elmi işçilərin daimi və müvəqqəti məskunlaşması bölgədə sosial həyatın canlanmasına, xidmət sektorunun genişlənməsinə və şəhər mühitinin formalaşmasına gətirib çıxarır.

İqtisadi baxımdan yanaşdıqda, Qarabağda təhsil mərkəzlərinin yaradılması ilkin mərhələdə iri məsrəfli layihə təsiri bağışlaya bilər. Lakin orta və uzunmüddətli perspektivdə bu xərclər investisiya xarakteri daşıyır. Təhsil vasitəsilə formalaşan insan kapitalı gələcəkdə daha yüksək əlavə dəyər yaradan iqtisadi fəaliyyətin əsas mənbəyinə çevrilir. Məhz bu səbəbdən inkişaf etmiş ölkələrdə universitetlər çox vaxt regionların iqtisadi lokomotivi rolunu oynayır.

Qarabağ modeli baxımından fərqləndirici cəhət ondan ibarətdir ki, burada təhsil infrastrukturu bərpa prosesinin son mərhələsi kimi deyil, onun başlanğıc elementlərindən biri kimi qurulur. Bu isə bölgənin klassik post-münaqişə trayektoriyasından fərqli yol tutduğunu göstərir. Təhsil vasitəsilə iqtisadiyyatın formalaşdırılması Qarabağı təkcə istehsal və resurs bölgəsi yox, bilik və insan kapitalı mərkəzinə çevirməyi hədəfləyir.

Nəticə etibarilə, Qarabağda tələbə şəhərciklərinin və ali təhsil ocaqlarının yaradılması sırf sosial layihə kimi deyil, iqtisadi məntiqə əsaslanan strateji qərar kimi qiymətləndirilməlidir. Bu model qısa müddətli bərpadan kənara çıxaraq, uzunmüddətli, dayanıqlı və özünü bəsləyən iqtisadi inkişafın əsasını qoyur. Qarabağın gələcəyi yalnız tikilən binalarla deyil, burada yetişəcək insanların bilik və bacarıqları ilə müəyyən olunacaq.

🖨 Çap et

15:27 12.01.2026

Oxunuş sayı: 1731