Xəzər dayazlaşır: Bakı üçün yeni strateji çağırış
Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində Xəzər Ekoloji Sammitinin geniş tərkibdə iclası keçirilib. Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən ən mühüm məqam məhz budur: Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi gələcəkdə təkcə balıq ehtiyatlarına və ekosistemə deyil, Azərbaycanın limanlarına, nəqliyyat dəhlizlərinə, sahilyanı infrastruktura və Xəzər üzərindən həyata keçirilən iqtisadi əlaqələrə birbaşa təsir göstərə bilər.
Xəzərin səviyyəsinin azalması haqqında son illərdə çox danışılır. Lakin məsələyə yalnız “dəniz quruyur” prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Çünki Xəzər adi dəniz deyil. O, beş dövlətin iqtisadi və geosiyasi maraqlarının kəsişdiyi nəhəng qapalı su hövzəsidir. Burada enerji yataqları, limanlar, gəmiçilik, balıqçılıq, turizm və beynəlxalq nəqliyyat marşrutları bir-biri ilə bağlıdır.
Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusilə həssasdır. Çünki Bakı limanı və Ələt ətrafında formalaşan nəqliyyat infrastrukturu Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki rolunun mühüm hissəsidir. Xəzərin səviyyəsinin davamlı azalması limanların fəaliyyətinə, gəmiçilik imkanlarına və gələcəkdə liman infrastrukturuna əlavə texniki xərclərin yaranmasına səbəb ola bilər.
Burada Prezidentin çıxışındakı bir detal xüsusilə əhəmiyyətlidir: Azərbaycan hissəsində artıq təxminən 30 min hektar yeni quru sahənin əmələ gəldiyi bildirilir. Bu, problemin nəzəri deyil, fiziki xarakter aldığını göstərir.
Lakin məsələ bununla bitmir. Sahil xətti geri çəkildikcə limanların yerləşməsi, gəmi kanallarının dərinliyi və sahilyanı infrastrukturun planlaşdırılması yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Yəni bu gün tikilən infrastruktur sabah Xəzərin başqa coğrafi reallığı ilə üz-üzə qala bilər.
Əsas sual: Xəzər niyə dayazlaşır?
Prezidentin çıxışında mühüm bir elmi-siyasi mövqe var: problemin səbəbini yalnız iqlim dəyişmələri ilə izah etmək düzgün deyil. Çıxışda çay axınının azalması və antropogen amillər də xüsusi vurğulanır.
Bu yanaşma əhəmiyyətlidir. Çünki səbəbləri düzgün müəyyənləşdirmədən nəticələrlə mübarizə aparmaq mümkün deyil. Əgər Xəzərin su balansına daxil olan çay suları azalırsa, bu, Volqa və digər çay hövzələrində su istifadəsi, kənd təsərrüfatı, sənaye, su anbarları və iqlim prosesləri ilə birlikdə araşdırılmalıdır.
Burada beş Xəzəryanı dövlətin bir-birindən ayrı siyasət aparması problemin həllini çətinləşdirə bilər. Azərbaycan sahilində görülən tədbir Rusiyanın çay hövzələrindəki su siyasətindən, Türkmənistanın və İranın su ehtiyatlarından istifadə siyasətindən tamamilə ayrı düşünülə bilməz.
Deməli, Xəzərin səviyyəsi məsələsi faktiki olaraq regional su siyasəti məsələsidir.
Bakı üçün əsas risk nədir?
Azərbaycanın qarşısında iki paralel məsələ dayanır. Bir tərəfdən Xəzər üzərindən nəqliyyat və logistika imkanlarını genişləndirmək lazımdır. Digər tərəfdən həmin dənizin fiziki parametrləri dəyişir.
Bu, strateji planlaşdırmada ciddi paradoks yaradır.
Azərbaycan Orta Dəhlizin inkişafında Xəzərin üzərindən keçən hissəyə böyük əhəmiyyət verir. Bakı–Ələt limanı, dəmir yolu əlaqələri, Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında logistika əlaqələri Azərbaycanın regional tranzit rolunu gücləndirir. Lakin Xəzərin dayazlaşması uzunmüddətli perspektivdə gəmiçilik xərclərini və texniki tələbləri artıra bilər.
Bu səbəbdən Xəzər məsələsinə artıq yalnız ekologiya və balıqçılıq siyasəti çərçivəsində baxmaq kifayət deyil. Nəqliyyat siyasəti də Xəzərin hidroloji gələcəyini nəzərə almalıdır.
Başqa sözlə, bu gün Azərbaycanın qarşısında belə bir sual dayanır: 20–30 ildən sonra Xəzərin hansı vəziyyətdə olacağını bilmədən onun üzərində qurulan nəqliyyat strategiyasını necə planlaşdırmaq olar?
Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində belə bir sammitin keçirilməsi də özlüyündə maraqlıdır. Türkmənistan Xəzərin şərq sahilində yerləşir və Türkmənbaşı limanı ölkənin beynəlxalq nəqliyyat strategiyasında mühüm mövqeyə malikdir.
Azərbaycanın Ələt limanı ilə Türkmənistanın Türkmənbaşı limanı Xəzərin iki sahilində yerləşən və Orta Dəhlizin funksional əlaqəsində əhəmiyyət daşıyan infrastrukturlardır. Buna görə Xəzərin səviyyəsinin aşağı düşməsi Bakı və Aşqabad üçün təkcə ekoloji problem deyil, ortaq logistika problemidir.
Bu baxımdan Əliyevin “Xəzərin sülh, sabitlik və konstruktiv tərəfdaşlıq məkanı kimi qorunması” fikri də daha geniş mənada oxunmalıdır. Xəzərin sabitliyi yalnız ekosistemin sabitliyi deyil. Burada söhbət həm də Xəzər üzərində formalaşan iqtisadi əlaqələrin sabitliyindən gedir.
2018-ci ildə Xəzərin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın imzalanması Xəzəryanı dövlətlər arasında uzunmüddətli danışıqların mühüm nəticəsi idi. İndi isə yeni reallıq meydana çıxır: hüquqi status müəyyən dərəcədə tənzimlənib, amma Xəzərin fiziki vəziyyəti dəyişir.
Bu isə yeni hüquqi və praktiki suallar yarada bilər.
Məsələn, sahil xəttinin geri çəkilməsi gələcəkdə dəniz sərhədlərinin, limanların, balıqçılıq zonalarının, sahilyanı iqtisadi fəaliyyətin və infrastrukturun planlaşdırılmasına necə təsir edəcək? Bugünkü xəritə ilə sabahkı fiziki coğrafiya arasında fərq böyüdükcə bu sualların əhəmiyyəti də artacaq.
Ona görə Prezidentin xüsusi ekspert qruplarının yaradılması və daimi fəaliyyət göstərən mexanizmə keçilməsi təklifi sadəcə ekoloji idarəetmə məsələsi deyil. Bu, Xəzərin gələcək idarə olunması üçün regional elmi-siyasi mexanizmin yaradılması ideyasıdır.
Əslində, Xəzər beş ölkənin ortaq laboratoriyasına çevrilməlidir
Ən real yanaşma Xəzərin dayazlaşması ilə bağlı siyasi bəyanatların sayını artırmaq yox, ortaq elmi monitorinq sistemi yaratmaqdır.
Beş ölkənin alimləri eyni metodologiya ilə su səviyyəsini, çay axınlarını, temperaturu, buxarlanmanı, sahil xəttinin dəyişməsini, biomüxtəlifliyi və antropogen təsirləri ölçməlidir. Daha sonra həmin məlumatlar vahid regional modeldə birləşdirilməlidir.
Çünki Xəzərin gələcəyini ölkələr ayrı-ayrılıqda hesablaya bilməz. Xəzər vahid ekosistemdir, ona görə də onun elmi monitorinqi də vahid sistem olmalıdır.
Əgər bu edilməsə, hər ölkə problemin səbəbini başqa yerdə axtara bilər. Əgər edilsə, mübahisə siyasi ittihamlardan elmi müzakirəyə keçə bilər.
Ən böyük təhlükə dənizin çəkilməsi deyil, gecikmiş qərardır
Xəzərlə bağlı ən təhlükəli ssenari dənizin bir anda yox olması deyil. Əsas təhlükə prosesin tədricən getməsi və dövlətlərin buna uyğunlaşmaq üçün gecikməsidir.
Sahil hər il bir qədər geri çəkilir. Limanların dərinliyi bir qədər azalır. Gəmiçilik xərcləri bir qədər artır. Balıq ehtiyatları dəyişir. Sahilyanı ekosistemlər tədricən transformasiya olunur. Hər bir dəyişiklik ayrıca götürüldükdə idarəolunan görünür. Amma bunlar birlikdə tamamilə yeni Xəzər reallığı yarada bilər.
Bu baxımdan Türkmənbaşı sammitinin əsas nəticəsi yeni bir siyasi bəyanat deyil, daimi işləyən elmi, ekoloji və iqtisadi monitorinq mexanizminin yaradılması olmalıdır.
Azərbaycan üçün də məsələ aydındır: Xəzərin qorunması ekologiya siyasətinin bir hissəsi olmaqla yanaşı, artıq nəqliyyat, enerji, logistika, iqtisadi təhlükəsizlik və regional geosiyasətin məsələsidir.
Xəzər tarix boyu Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə ayıran su hövzəsi olmaqla yanaşı, eyni zamanda birləşdirən məkan olub. İndi əsas məsələ bu dənizin fiziki olaraq kiçilməsinin Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasındakı iqtisadi və nəqliyyat bağlantılarını da zəiflətməsinə imkan verməməkdir.
Bunun yolu isə Xəzəri yalnız qorumaqdan keçmir. Xəzərin dəyişən reallığına uyğunlaşmaqdan keçir.
13:00 11.10.2026
Oxunuş sayı: 73
