Mədəniyyət
Eldar Mikayılzadə: Xalça azərbaycanlıların ana dilidir
Azərbaycan xalça sənəti əsrlər boyu xalqın mədəni yaddaşını, estetik zövqünü və milli kimliyini yaşadan əsas sənət sahələrindən biri olub. Xalçaçılıq ənənəsinin qorunması və müasir sənətdə yeni ifadə imkanları qazanması isə bu sahənin həm tarixi irs, həm də çağdaş yaradıcılıq baxımından əhəmiyyətini artırır. Azərbaycan rəssamlığında xalça sənətinin imkanlarını yeni yanaşmalarla təqdim edən sənətkarların yaradıcılığı bu baxımdan xüsusi maraq doğurur.
Azərbaycanın Xalq rəssamı Eldar Mikayılzadə yaradıcılığı ilə milli xalça sənətinin müasir istiqamətlərini formalaşdıran sənətkarlardandır. Onun müxtəlif illərdə yaratdığı əsərlər Azərbaycan xalçaçılığının bədii imkanlarının genişliyini nümayiş etdirir. Crossmedia.az-a müsahibə verən Eldar Mikayılzadə yaradıcılıq yolu, xalça sənətinə münasibəti, milli sənətin gələcəyi və sənətkarın cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti barədə danışıb.
-Sizin rəssam kimi formalaşmağınızda Səttar Bəhlulzadənin xüsusi rolu olduğu qeyd olunur. Onun sizə verdiyi ən mühüm dərs nə olub?
- Səttar Bəhlulzadə ilk ustadım olub. O, Əmircan kəndində yaşayırdı, mən də orada doğulmuşam. Yəni yaxın olmuşuq. Həm də rəssamlıq sənətində ilk müəllimim olub. Sonra Hafiz Məmmədovun böyük rolu olub, Əzim Əzimzadə də mənə dərs deyib. Xalça sənətinə keçəndə Lətif müəllim məni xalça sənətinə dəvət elədi. Sonuncu müəllimlərim də Cəfər Müciri və Lətif Kərimov olub. Yəni xalça sənətinə məni dəvət edən Lətif Kərimov olub.
-İlk Azərbaycan manatının eskizlərinin hazırlanmasında iştirak etmisiniz. Xalça rəssamlığından pul dizaynına keçid sizin üçün nə dərəcədə fərqli yaradıcılıq təşəbbüsü idi?
-Yox, o, sadəcə müsabiqə idi. Müsabiqədə iştirak olundu. Türkiyədən də eskiz göndərmişdilər, İrandan da, Azərbaycandan da. Bir neçə rəssamın eskizləri var idi, mənimki də onların içində idi. Müsabiqə oldu, sadəcə mənim eskizim bəyənildi. Bu o demək deyil ki, mən hamısından istedadlıyam, sadəcə şans məsələsi var. O zaman mənim eskizlərim bəyənildi.Bir orkestrin ilk dəfə yaranması da çətin olur. Çünki əvvəldə bir şey yoxdur ki, ona baxıb edəsən. Məsələn, ilk dəfə məscidin tərtibatı da mənə verildi, Təzə Pir məscidinin. Bizdə məscid rənglə işlənmirdi, Abşeron məktəbində belə idi. İlk dəfə rənglə, ornamentlərlə bəzədildi, başdan ayağa yenidən işlənildi. Orada da mənim eskizim bəyənildi, mənə verdilər. Mənim üçün əsas məsələ hansı üslubda işləmək, nəyi və necə işləmək idi. Məsələn, Avropa orkestrləri, simfonik orkestrlər pianoya köklənir. Pianodan not götürülür, sonra ona görə köklənirlər. Bizdə tara görə köklənirlər, bizim milli ansamblda belədir. Mən də nəyə görə köklənim? Mən də xalçanın üstündə köklənirəm. Həm manatların eskizlərində, həm yeni işlənən məscidlərin tərtibatında mənim kökləndiyim yer xalçadan gəlir. Xalça mənim üçün doğma sənətdir. Mən həmişə müsahibələrimdə də demişəm, xalça azərbaycanlıların ana dilidir. Mesaj dilidir, keçmişdən bu günə, bu gündən də gələcəyə. Ona görə xalçanı seçmişəm, xalçanın qanunları ilə. Həm yeni memarlıq üslubu yaratmışam, həm də bizim manatların dizaynında bu yanaşmadan istifadə etmişəm.
-Sizin əsərlərinizdə klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə xalça sənəti arasında güclü əlaqə görünür. Sizcə, xalça şeir və ədəbiyyatın ifadə edə bilmədiyi hansı fikri çatdıra bilir?
-Ümumiyyətlə hər bir sənət adamının arxasında ziyalı olmalıdır. Özü ziyalı olmalıdır, bir şəxsiyyət olmalıdır. Şəxsiyyət yetişmək üçün də bir millətin içində, o millətin tarixini, dilini, ənənəsini, ədəbiyyatını, musiqisini bilməlidir. Bilməsə, milli sənət yaranmaz. Mənim də əvvəldən böyük həvəsim olub. Səttarın da Lətif Kərimovun da, Cəfər Mücirinin də təsiri olub. Mən ədəbiyyatı çox sevmişəm, indi də sevirəm. Xüsusən klassik ədəbiyyatı. Orada oxuyanda Füzulini bizim əsrdə görmək həvəsi olub məndə. O vaxt mən gənc idim, 25 yaşım var idi. “Şəbi-Hicran”ı oxuyanda düşündüm ki, Füzulini bugünkü gənc necə görür, bugünkü insan necə görür? Onu görmək istədim və Füzulinin “Şəbi-Hicran” xalçası yarandı. Hər mövzuya bugünün gözü ilə baxıram keçmişə. Bugün bizə nə verir? Füzuli, Nizami bizə nə verir? Bu yaxınlarda “Xəmsə” əsərini qurtardım, Nizaminin “Xəmsə” əsərini. Məsələn, bir dəfə seminarda söhbət düşdü səmavi dinlərin tarixi haqqında. Yəni Azərbaycan rəssamı niyə Tövrata, yəhudiliyin tarixinə, yəhudi dininə və ya xristianlıq dininin tarixinə, İslamın tarixinə müraciət edir? Bizim dövlət rəhbərimiz həmişə deyib ki, biz tolerant millətik. Bütün dinlərə, millətlərə hörmət bəsləyən millətik. Yəni o millətin içindən belə sənət çıxır. Sadəcə oturub düşünməmişəm. Bizim həyat tərzimiz budur. Bütün dinlərə, insanlara, “yaradılanı Yaradandan ötəri sevərik” şüarı ilə yaşayan bir millətin içindən belə əsərlər çıxır. Bu, şəxsi olaraq mənim əsərim deyil, bizim xalqın düşüncə tərzidir, yaşayış tərzidir, dünyaya baxışıdır, insana münasibətinin nəticəsidir. Bunu da sənətlə sübut eləmək lazımdır. Biz də o əsəri yaratdıq. Bizim yaşadığımız həyat, bizim millətin dünyagörüşü ilə çıxan əsərlər belə olur.
-Əsərləriniz dünyanın müxtəlif ölkələrində şəxsi kolleksiyalarda və sərgilərdə nümayiş etdirilir. Xarici tamaşaçının Azərbaycan xalçasına münasibətində sizi ən çox təəccübləndirən nə olub?
-Məni onların baxışında təəccübləndirən onların yeniliyə, yeni gördüyü şeyə həvəsidir. Onların böyük sənətləri var, Avropa incəsənəti var. Amma yeni bir şey görəndə onu çox bəyənirlər. Mən dəfələrlə bunu eşitmişəm. Məsələn, mənim bir xalçamı alan bir italyan yəhudi idi, öz kolleksiyası üçün aldı. Dedim: “Niyə alırsınız bunu?” Özü də çox baha qiymətə aldı. Dedi: “Mən dünyanı çox gəzirəm. Mən gözəl bir bina, memarlıq əsəri görəndə hiss edirəm ki, içimdə dəyişirəm. Mən daha insani oluram. Daha gözəl olur içim. Gözəl musiqiyə qulaq asanda, bir əsər görəndə içəridə dəyişirəm, yaxşılaşıram, incələşirəm. Bu əsəri gördüm, gördüm ki, mənim içimə təsir elədi. Mən bunu alıram ki, mənim övladım da görsün, uşaqlarım görəcək, nəvələrim, nəticələrim görəcək, onlar da dəyişəcək”. İncəsənət adamı insan eləyir. Mən onların münasibətində həmişə bunu hiss etmişəm. Yeni bir şey, yeni mədəniyyət görüb ondan zənginləşmək. Daha gözəl insan, incəlik içində yaranır, mən bunu hiss edirəm. Onlarda bu həvəs olub. Nəticədə dünyada Luvr, Ermitaj, Viktoriya, Albert, Metropoliten kimi muzeylər var. Onlar xalqın incəsənətə olan həvəsinin, incəsənətin insanın formalaşmasında rolunun çox böyük olduğuna inanırlar və bunu qəbul edirlər. Ona görə də belə gözəl muzeyləri var.
-Sizcə, rəsm əsərinə ruh verən nədir?
- “Ruh verirəm” deyəndə o, xüsusi bir şey deyil ki, nəsə götürüb verəsən. O, fiziki şey deyil, material deyil ki. Bu, məndən asılı deyil. O, Allahın vergisidir, Allahın ilhamı deyirlər ona. Bir var ilham yaradıcı adamlara verilir, vəhy peyğəmbərlərə verilir, bir də havalə var. Havalə vəhy ilə ilhamın arasındadır. İlhamdan daha qüvvətlidir. Özüm üçün demirəm, öz payıma demirəm. Çünki hər sənətkarda ilham var, sənət adamında. Amma ondan daha böyük, vəhyə yaxın olana havalə deyirlər. O ruhdur ki, böyük əsərləri insana yaratdırır. İndi məndə hansıdır, bilmirəm, ilhamdır, havalədir. Amma bu, Allahın vergisidir. Bir də zəhmət. Zəhmət və əziyyət. Çünki əziyyətsiz, zəhmətsiz heç nə yoxdur. Zəhmətsiz ilham israf olur. İlhamsız da zəhmət fəhləlikdir. Ondan sənət yaranmır. Gərək hər ikisi olsun. Həm ilham olsun, Allahın vergisi olsun, həm də böyük zəhmət. Zəhmət nədir? Savadlanmaq lazımdır, elmli olmaq lazımdır, çalışmaq lazımdır, gecə-gündüz oturub işləmək lazımdır. Rəssam işləyən vaxtı rəssam olmur, əslində rəssam 24 saat rəssam olur. Bütün dəqiqələrində rəssamdır, Səttar Bəhlulzadə kimi. O adi söhbət edəndə də, çayxanada oturanda da, maşında gedəndə də fikri ancaq sənətdə olurdu və danışığı ancaq sənətdən idi. Ona görə sənətkar 24 saat sənətkar olanda böyük sənət yaranır.
-Əsərlərinizdə əsasən nəyi çatdırmağa çalışırsınız?
-Bizim bugünki dünyaya baxışımızı. Bayaq dediyim kimi, bizim ana dilimizdir o. qədim xalçalar, miniatürlər, bayatılar, qəzəllər, muğam, aşıq musiqisi keçmişdən bu günə verilən mesajlardır. Xalqımız necə düşünüb, nə ilə yaşayıb, hansı problemlər onu maraqlandırıb, hansı arzularla yaşayıblar, onlar bu günə mesaj veriblər. Biz də gələcəyə mesaj veririk. Bizim xalqımız nə ilə yaşayır, hansı ruh halında yaşayır, hansı arzularla yaşayır, nələri dəyərləndirir, hansı dəyərlərlə yaşayır, o dəyərləri gələcəyə mesaj vermək. Məqsəd budur.
Nigar Xəlilli
12:00 09.10.2026
Oxunuş sayı: 304
