"İrşad" bu gün yaransaydı...
1905-ci il dekabrın 17-si. Bakı. Çar Rusiyasının qanla, tətillərlə, milli qarşıdurmalarla dolu günləri. Bir qəzet doğulur. Adı :"İrşad" – “doğru yolu göstərən”, “yol işıqlandıran”. Şüarı isə Fransa inqilabından ilhamlanan, amma öz millətinə uyğunlaşdırılmış üç söz: Hürriyyət, Müsavat, Ədalət
Əhməd bəy Ağaoğlu, İsa bəy Aşurbəyov, Üzeyir Hacıbəyli, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Haşım bəy Vəzirov… Bir ovuc ziyalı. Dörd ildə 536 say. Sonra susduruldu. Amma səsi heç vaxt sönmədi.
İndi düşünək: İrşad qəzeti bu gün – 2026-cı ildə – yenidən doğulsaydı, nə olardı?
O, yenə “yuxudan oyanma” qəzeti olardı
1905-ci ildə Ağaoğlu ilk sayda yazırdı:
«Yumruqlar sayəsində qəflət yuxusuna uyub, şimdi baş qaldırıb, karvanı, yoldaşları getmiş görüb, özümüzü bir səhra arasında tək-tənha tapıb mat və məəttəl bir-birimizə deyirik: “Nə çox yatmışıq!”»
Bu gün də eyni cümləni yazardı. Yalnız “yumruqlar”ın yerinə başqa şeylər qoyardı:
– informasiya bolluğu içində həqiqətin itməsi,
– sosial şəbəkələrin səthi, emosional, klik-ovlayan xəbərləri,
– “doğru” və “yalan”ın eyni sürətlə yayılması,
– cəmiyyətin diqqətinin 15 saniyəlik videolara, qısa başlıqlara və emosiyalara bağlanması.
"İrşad" bu gün “yuxudan oyanma” qəzeti olardı. Amma oyanma artıq “çarın manifesti”ndən deyil, özümüzün yaratdığımız informasiya səhrasından olardı.
O, yenə həqiqəti üstün tutardı
1905-1907-ci illərdə İrşad erməni daşnaklarının törətdiyi qırğınları, qarətləri, yurdlarından didərgin düşən azərbaycanlıların fəryadını səhifələrinə köçürürdü. Ağaoğlu, Rəsulzadə, Üzeyir bəy… Hamısı eyni cəbhədə idilər: millətin haqqını müdafiə etmək.
Bu gün "İrşad" nə edərdi?
– Cənubi Qafqazda sülh prosesini, sərhəd məsələlərini, revanşizm təhlükələrini soyuqqanlı, faktlara əsaslanan dil ilə yazardı.
– “Hər iki tərəf günahkardır” kimi rahat, amma boş formulalardan qaçardı.
– Tarixi sənədləri, arxiv materiallarını, rəqəmləri, xəritələri oxucuya təqdim edərdi.
– Və eyni zamanda daxili problemlərimizi – korrupsiya, təhsil keyfiyyəti, ətraf mühit, demoqrafiya, dil siyasəti – eyni cəsarətlə qaldırardı.
Çünki "İrşad" heç vaxt “xaricə qarşı, daxilə qarşı yumşaq” olmayıb. O, həmişə özünün ən sərt tənqidçisi olub.
O, yenə dilə, mədəniyyətə və düşüncəyə sahib çıxardı
1906-cı ildə qəzetin səhifələrində ana dili uğrunda mübarizə gedirdi. S.M. Əfəndizadə yazırdı ki, insanlar ana dilini nifrətlə baxırlar, çünki uşaqlıqdan onlara belə öyrədilib. İrşad ortaq türk dili ideyasını, ədəbi dilin saflığını, sadə və anlaşıqlı üslubu müdafiə edirdi.
Bu gün "İrşad" nə edərdi?
– Sosial şəbəkələrdə və bəzi KİV-lərdə dilin pozulmasına, “qarışıq dil”ə, lazımsız xarici sözlərə qarşı mübarizə aparardı.
– Gənclərin oxumaqdan uzaqlaşmasına, kitabın yerini qısa videoların tutmasına diqqət çəkərdi.
– Amma eyni zamanda yeni nəsil üçün müasir, cəlbedici, keyfiyyətli məzmun yaradardı – podkastlar, uzun oxu məqalələri, interaktiv xəritələr, arxiv materiallarının rəqəmsallaşdırılması.
"İrşad" “köhnə” olmazdı. O, klassik dəyərləri müasir formalarda daşıyardı.
O, yenə ziyalıların cəbhəsi olardı
O vaxt qəzetin ətrafında Ağaoğlu, Rəsulzadə, Üzeyir, Nərimanov, Firudin bəy Köçərli, Ömər Faiq… toplanmışdı. Bu gün də eyni prinsip işləyərdi:
– Bir tərəfdə yalnız “dövlətə yaxın” yazılar yazanlar deyil,
– digər tərəfdə yalnız “müxalifət üçün müxalifət” edənlər deyil,
– həqiqəti axtaran, faktlara əsaslanan, millətin gələcəyini düşünən insanlar bir araya gələrdi.
"İrşad" bu gün “echo chamber” (yalnız özünün eşidildiyi otaq) olmazdı. O, müxtəlif fikirləri toqquşduran, amma prinsipdən əl çəkməyən platforma olardı.
O, yenə “müsəlman qəzeti” olardı – amma necə?
1905-ci ildə “müsəlman qəzeti” demək, o vaxtın şəraitində milli oyanış, maarifçilik, hüquq uğrunda mübarizə demək idi. Bu gün isə eyni sözü demək, islamın elmi, fəlsəfi, əxlaqi tərəflərini müasir dünyada qorumaq, ekstremizmdən uzaq, amma öz kimliyindən imtina etməyən bir yol göstərmək demək olardı.
"İrşad" bu gün nə “dini radikalizm”ə, nə də “dini unutmağa” çağırmazdı. O, yenə “rüşd” – doğru yol – axtarardı.
Nəticə: "İrşad" bu gün lazımdır, çünki…
Biz informasiya bolluğu içində yaşayırıq, amma bəzən həqiqətin susduğu bir dövrdəyik.
Biz azadlıq sözünü çox eşidirik, amma bəzən onun məsuliyyətini unuduruq.
Biz milli kimlikdən danışırıq, amma bəzən onu yalnız bayraq və şüar səviyyəsində saxlayırıq.
"İrşad" bu gün yaransaydı, o, yenə eyni missiyanı daşıyardı:
Xalqı yuxudan oyatmaq, yol göstərmək, həqiqəti yazmaq və gələcəyə işıq salmaq.
Çünki “İrşad” sadəcə qəzet adı deyildi.
O, bir vəzifə idi.
Bir məsuliyyət idi.
Bir yoldaşlıq idi.
Və bu vəzifə – hələ bitməyib.
Zeynəb Həsən
20:30 23.09.2026
Oxunuş sayı: 288
