Gəncəsər qalmaqalı: Ermənistan bunu niyə məhz indi gündəmə gətirir?
Gəncəsər ətrafında bu gün yaşanan mübahisəyə yalnız tarixi abidə mübahisəsi kimi baxmaq məsələnin ən vacib tərəfini gözdən qaçırmaq olardı. Söhbət təkcə bir monastırın hansı dini-mədəni irsə aid olmasından getmir. Əslində, sentyabrın ortalarında baş verənlər Ermənistan–Azərbaycan münasibətlərində yeni mərhələnin daha dərin bir problemini üzə çıxardı: siyasi sərhədlər dəyişəndən sonra tarixi yaddaş, mədəni irs və beynəlxalq legitimlik uğrunda mübarizə necə davam edir?
Məsələnin indiki mərhələsini başa düşmək üçün əvvəlcə hadisənin vaxtına baxmaq lazımdır. Sentyabrın 11–12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrindən ibarət böyük qrup Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər etdi. Səfərin ikinci günündə diplomatlar Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinə aparıldılar və onlara həmin abidələrin tarixi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyi təqdim edildi. Bu, adi turist səfəri deyildi. Xarici diplomatların iştirakı səbəbindən həmin səfər avtomatik olaraq beynəlxalq informasiya hadisəsinə çevrildi.
Məhz bundan sonra Ermənistanda etiraz dalğası başladı. Ermənistan Apostol Kilsəsi, müxtəlif ictimai təşkilatlar, ekspert qrupları və siyasi dairələr Gəncəsərin erməni irsi kimi təqdim edilməməsinin əleyhinə çıxış etdilər. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan da məsələ ilə bağlı danışaraq Azərbaycanın prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin açıqlamalarını “qəbuledilməz və anlaşılmaz” adlandırdı. Eyni zamanda Paşinyanın cavabında diqqətçəkən başqa məqam var: o, sərt cavabın danışıqlara zərər vura biləcəyini də söylədi.
Bu detal əslində hadisənin siyasi mahiyyətini anlamaq üçün çox vacibdir. Ermənistan hakimiyyəti bir tərəfdən özünün tarixi-mədəni narrativini müdafiə etməyə məcburdur, digər tərəfdən isə, Azərbaycanla münasibətlərin normallaşması prosesinin tamamilə pozulmasını istəmir. Deməli, Yerevanda da baş verənlərin sadəcə tarix mübahisəsi olmadığı yaxşı başa düşülür.
Burada daha mühüm sual yaranır: Ermənistan niyə məhz indi bu qədər sərt reaksiya verir?
Çünki 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirləri sülh sazişinin mətnini ilkinləşdirdilər. Həmin sənəddə tərəflərin gələcək münasibətlərini dövlətlərin ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı və güc tətbiqindən imtina prinsipləri əsasında qurmaq niyyəti təsbit edildi. Eyni zamanda regional kommunikasiyaların açılması ilə bağlı siyasi çərçivə müəyyənləşdirildi.
2026-cı ilin sentyabrında isə Ermənistan ABŞ ilə TRIPP layihəsi üzrə strateji əməkdaşlıq çərçivəsini imzalayıb. Bu, Ermənistanın regional iqtisadi inteqrasiyaya və yeni kommunikasiya xəritəsinə daxil olması baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. ABŞ–Ermənistan strateji sənədlərində də 2025-ci il Vaşinqton razılaşması və Ermənistan–Azərbaycan sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyasına ehtiyac xüsusi vurğulanır.
Belə bir mərhələdə Gəncəsər məsələsinin meydana çıxması təsadüfi görünməyə bilər. Amma burada bir mühüm fərq qoymaq lazımdır: “Ermənistan bunu bilərəkdən sülh prosesini pozmaq üçün təşkil etdi” demək üçün açıq sübut yoxdur. Əldə olan faktlar daha mürəkkəb mənzərə göstərir. Ermənistan daxilində həm sülh prosesini qorumağa çalışan siyasi xətt, həm də Qarabağın erməni tarixi yaddaşının itirilməsi qorxusundan çıxış edən ictimai və dini qüvvələr mövcuddur.
Gəncəsər məhz buna görə həssas simvoldur. Bu abidə yalnız daşdan tikilmiş monastır deyil. O, iki tərəfin Qarabağın keçmişini necə izah etdiyini müəyyənləşdirən simvollardan biridir. Azərbaycan tərəfi onu Qafqaz Albaniyası irsinin mühüm nümunəsi kimi təqdim edir. Ermənistan və erməni kilsə dairələri isə Gəncəsəri orta əsr erməni xristian irsinin mühüm hissəsi hesab edir. Beynəlxalq akademik mühitdə də məsələ sadə deyil. Məsələn, Association Internationale des Études Arméniennes-in materialında Gəncəsərin XIII əsrdə Həsən Cəlal tərəfindən tikildiyi, sonrakı əsrlərdə isə “Qafqaz Albaniyasının katolikosu” titulunu daşıyan kilsə rəhbərlərinin iqamətgahı olduğu qeyd edilir; həmin mənbə bu titulun sonrakı dövrlərdə regional, yəni etnik mənasını itirmiş titul kimi istifadə edildiyini bildirir. Gəncəsər üzərində mübahisə əslində XXI əsrin informasiya siyasətinin bir hissəsinə çevrilir.
Ermənistan üçün əsas problem artıq Qarabağın siyasi statusu deyil. Bu məsələ 2023-cü ildən sonra köklü şəkildə dəyişib. İndi daha çətin məsələ Qarabağın keçmişinin necə yadda qalacağıdır. Əgər siyasi reallıq dəyişibsə, tarixi narrativin də dəyişməsi təhlükəsi yaranır. Ermənistanın müxtəlif dairələrinin narahatlığının bir hissəsi məhz bununla bağlıdır. 2026-cı ildə erməni tədqiqatçılar tərəfindən də Gəncəsər ətrafında aparılan yeni akademik mübahisələr göstərir ki, mövzu artıq yalnız kilsə və siyasət səviyyəsində deyil, tarixşünaslıq səviyyəsində də aktivləşib.
Azərbaycan üçün isə məsələ başqa cür görünür. Qarabağ üzərində suverenlik bərpa edildikdən sonra Bakının qarşısında yeni problem yaranıb: beynəlxalq ictimaiyyətə “əraziyə nəzarət edirəm” demək kifayət etmir, həm də həmin ərazinin mədəni irsinin necə qorunduğunu və necə təqdim etdiyini göstərmək lazımdır. Xarici diplomatların Gəncəsərə aparılması bu baxımdan siyasi kommunikasiya alətidir.
Deməli, hər iki tərəf eyni abidəyə baxaraq fərqli siyasi mesaj verir. Ermənistan deyir: “Bu, bizim mədəni yaddaşımızdır və onun mənşəyinin dəyişdirilməsinə yol vermək olmaz.” Azərbaycan deyir: “Bu ərazi bizim suverenliyimiz altındadır və burada yerləşən abidələrin tarixinin Alban irsi baxımından yenidən araşdırılması lazımdır.” Diplomatik mübarizənin əsas xətti də məhz budur.
Bununla yanaşı, hadisənin daha bir mühüm tərəfi var. Ermənistanın reaksiyası yalnız Gəncəsərlə məhdudlaşmır. Ermənistan tərəfdən yayılan açıqlamalarda xarici diplomatların Azərbaycandakı səfərə cəlb olunması ayrıca tənqid edilir. Yerevandakı müxtəlif təşkilatlar bunu beynəlxalq auditoriyaya yönəlmiş Azərbaycan narrativinin yayılması kimi qiymətləndirirlər. Bu isə göstərir ki, mübarizə artıq abidənin özündən daha böyükdür. Əsas hədəf beynəlxalq auditoriyanın yaddaşında hansı izahın möhkəmlənəcəyidir.
Burada Ermənistanın “indi” hərəkətə keçməsinin ən real izahı budur: Qarabağın siyasi statusu ilə bağlı əvvəlki mübahisə faktiki olaraq yeni mərhələyə keçib və bunun ardınca mədəni irs məsələsi ön plana çıxıb. Ermənistan üçün siyasi nəzarətin itirilməsindən sonra mədəni irsin identikliyinin qorunması daha həssas məsələdir. Azərbaycan üçün isə əksinə, ərazi üzərində suverenliyin bərpasından sonra həmin ərazinin tarixi irsinin öz versiyasını beynəlxalq səviyyədə möhkəmləndirmək strateji əhəmiyyət daşıyır.
Yəni Gəncəsər mübahisəsi keçmiş haqqında mübahisə kimi görünsə də, əslində gələcək haqqında mübahisədir. Kim keçmişi izah edirsə, gələcəkdə həmin ərazinin beynəlxalq yaddaşdakı yerini də müəyyənləşdirməyə çalışır.
Burada Azərbaycan üçün də ciddi risk var. Əgər bu məsələ yalnız emosional bəyanatlar səviyyəsində aparılarsa, elmi mübahisə siyasi qarşıdurmanın bir əlavəsinə çevriləcək. Gəncəsərin tarixi ilə bağlı Azərbaycan mövqeyi beynəlxalq akademik mühitdə qəbul olunmaq istəyirsə, bunun ən güclü yolu siyasi bəyanatlardan daha çox müstəqil arxeoloji araşdırmalar, epiqrafik materialların tam nəşri, paleoqrafik təhlillər, memarlıq tədqiqatları və beynəlxalq alimlərin iştirakı ilə açıq elmi müzakirələrdir.
Ən maraqlısı isə Paşinyanın reaksiyasındadır. O, məsələyə sərt siyasi cavab verməyin danışıqlara zərər vura biləcəyini açıq şəkildə bildirib. Bu, göstərir ki, Ermənistan hökuməti Gəncəsər mövzusunun sülh prosesinə çevrilməsini arzuolunan hesab etmir.
Deməli, Ermənistanın bütün siyasi sistemi bu məsələnin arxasında vahid mövqedə deyil. Kilsə, müxalifət, diaspor və müxtəlif ictimai təşkilatlar daha sərt mövqe tuta bilər, hökumət isə eyni zamanda Azərbaycanla əldə olunmuş siyasi çərçivəni qorumağa çalışa bilər. Bu fərqi görmədən hadisəni “Ermənistan yenidən müharibəyə hazırlaşır” kimi təqdim etmək real siyasi təhlil olmaz.
Əksinə, bugünkü mənzərə göstərir ki, müharibədən sonrakı dövrün əsas qarşıdurması getdikcə başqa sahəyə keçir: ərazi uğrunda mübarizədən yaddaş uğrunda mübarizəyə.
Gəncəsər buna görə yalnız monastır deyil. O, iki ölkənin bir-birinin keçmişini necə qəbul edəcəyi barədə sınaqdır. Əgər Azərbaycan bu məsələdə öz mövqeyini beynəlxalq səviyyədə möhkəmləndirmək istəyirsə, ən güclü arqument emosional ritorika deyil, açıq elmdir. Əgər Ermənistan sülh prosesinin davam etməsini istəyirsə, onun üçün də ən sağlam yol tarixi mübahisəni siyasi eskalasiyaya çevirməməkdir.
Çünki sülh yalnız sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi ilə bitmir. Sülh həm də tərəflərin bir-birinin keçmişi haqqında danışmaq formasını dəyişməsindən başlayır.
Gəncəsər qalmaqalının əsl dərsi də budur: Qarabağda siyasi xəritə artıq dəyişib, amma yaddaş xəritəsi hələ dəyişməyib. İndi əsas mübarizə məhz həmin yaddaş xəritəsinin kim tərəfindən və hansı mənbələr əsasında çəkiləcəyidir.
13:20 19.09.2026
Oxunuş sayı: 47
