Şəki sənətkarlığı: Ənənələrin yaşadığı şəhər
Şəki Böyük Qafqaz silsiləsinin cənub ətəklərində, qədim İpək Yolunun üzərində yerləşən bu füsunkar şəhər təkcə təbii gözəlliyi və tarixi abidələri ilə deyil, həm də əsrlər boyu nəsildən-nəslə ötürülən zəngin sənətkarlıq ənənələri ilə seçilir. Burada hər daş, hər pəncərə və hər əl işi keçmişin nəfəsini yaşadır. Şəki, həqiqətən də, ənənələrin yaşadığı şəhərdir – burada sənət yalnız peşə deyil, həyat tərzi, kimlik və mədəni yaddaşın canlı ifadəsidir.
Tarixi köklər və İpək Yolunun mirası
Şəkinin sənətkarlıq tarixi çox qədimdir. Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, hətta Qafqaz Albaniyası dövründə burada ipəkçilik və digər sənət növləri mövcud olub. Orta əsrlərdə şəhər Böyük İpək Yolunun mühüm dayanacaqlarından birinə çevrilib. 18-ci əsrdə Şəki xanlığının paytaxtı kimi çiçəklənən şəhər, xüsusilə ipək istehsalı və ticarəti sayəsində zənginləşib. Xanlar dövründə yerli ustalar dünya bazarlarına yüksək keyfiyyətli ipək, kəlağayı və digər məhsullar göndərirdilər. Vətənimizdə və xaricdə Şəki ipəyi “ən incə və möhkəm” kimi tanınırdı.
19-cu əsrdə şəhərdə yüzlərlə sənətkar fəaliyyət göstərirdi: 235 papaqçı, 178 dabbaq, 147 başmaqçı, 154 dərzi, onlarla zərgər, misgər, dulusçu və digərləri. Küçələrin adları belə sənətkarlıqla bağlı idi – Şalbaflar, Xarratlar, Dulusçular, Zərgərlər... Sənətkarlar əsnaf təşkilatlarında birləşir, biliklərini ustad-şagird sistemi ilə ötürürdülər. Bu sistem bu gün də qismən yaşayır.
2010-cu ildə Şəki “Azərbaycanın Sənətkarlıq Paytaxtı”, 2012-ci ildə “Türk dünyasının qeyri-maddi mədəni irs paytaxtı”, 2016-cı ildə isə “Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı” elan edilib. 2017-ci ildən UNESCO-nun Yaradıcı Şəhərlər Şəbəkəsinin “Sənət və sənətkarlıq” tematikası üzrə üzvüdür. 2019-cu ildə isə “Xan Sarayı ilə birgə Şəkinin tarixi mərkəzi” UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Bu statuslar şəhərin sənətkarlıq potensialını beynəlxalq səviyyədə təsdiqləyir.
Şəbəkə sənəti – Şəkinin simvolu
Şəkinin ən unikal və tanınmış sənəti şəbəkədir. Bu, yapışqan və mismarsız, yalnız taxta parçaları və rəngli şüşələrdən yığılan bədii pəncərə və qapı naxışlarıdır. Hər kvadrat metrə 5-14 minə qədər kiçik detal düşə bilir. Naxışlar həndəsi, bitki və bəzən zoomorf motivlərdən ibarətdir. Şəbəkə sənətinin klassik nümunəsi 1762-ci ildə tikilmiş Şəki Xan Sarayıdır. Sarayın pəncərələrində istifadə olunan rəngli şüşələr vaxtilə Murano (Venesiya) şüşələri ilə dəyişdirilmiş, əvəzində Şəki ipəyi və baraması verilmişdir.
Şəbəkə sənəti 20-ci əsrin ortalarında demək olar ki, unudulmuşdu, lakin Rəsulovlar ailəsinin sayəsində dirçəldi. Usta Əşrəf Rəsulov, sonra oğlu Tofiq Rəsulov və nəvəsi İlqar bu ənənəni yaşadır. Digər ustalar – Hüseyn Mustafazadə, Soltan İsmayılov və başqaları da bu sənəti davam etdirirlər. Bu gün şəbəkə emalatxanalarında turistlər ustadların iş prosesini izləyə, hətta kiçik suvenirlər ala bilirlər. Şəbəkə təkcə pəncərə deyil – o, işığın və rənglərin rəqs etdiyi, sükutun içində danışan sənətdir.
İpəkçilik və kəlağayı – İpək Yolunun mirası
İpəkçilik Şəkinin iqtisadi və mədəni həyatının əsas sütunlarından biri olub. Tut ağacları şəhərin ətrafını bürüyür, baramaçılıq əsrlər boyu ailələrin əsas məşğuliyyəti olub. Sovet dövründə “Şəki-İpək” fabriki minlərlə insanı işlə təmin edirdi. Bu gün ənənəvi üsullarla kiçik emalatxanalarda ipək istehsalı davam edir.
Kəlağayı – Şəkinin ən məşhur ipək məhsuludur. Kvadrat formalı, rəngarəng naxışlı bu baş örtüyü 2014-cü ildə UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib. Təbii boyaqlarla (safran, sumax, barmaq və s.) rənglənən kəlağayılar həm geyim, həm də sənət əsəri kimi qiymətləndirilir. Ustalar baramadan sap çıxarmaqdan tutmuş naxış basmaya qədər bütün prosesi ənənəvi şəkildə həyata keçirirlər.
Digər sənət növləri – rəngarəng bir mözaik
Şəkidə 20-dən artıq sənət növü yaşadılır:
- Dulusçuluq: Gil qablar, küpələr, dekorativ əşyalar. Usta Hümmət və Əhəd Məmmədov qardaşları kimi sənətkarlar ailə ənənəsini davam etdirirlər.
- Təkəlduz (zəncirvari tikmə): Məxmər və ya yun parça üzərində ipək saplarla işlənən mürəkkəb naxışlar. Araxçın, yastıq üzü, çanta və süfrələr hazırlanır.
- Misgərlik və qalayçılıq: Qazanlar, sini, bəzək əşyaları.
- Zərgərlik: Gümüş və qızıl zinət əşyaları – bilərzik, üzük, həmayil.
- Papaqçılıq: Keçə və digər materiallardan milli papaqlar.
- Ağac üzərində oyma və xarratlıq: Mebel, musiqi alətləri (tar, kamança), suvenirlər.
- Dəmirçilik, nalbəndlik və digər metalişləmə sənətləri.
Şəki Xalq Tətbiqi Sənəti Muzeyində (keçmiş kilsə binasında) antik dövrdən bu günə qədər 600-ə yaxın nümunə sərgilənir. ABAD mərkəzləri və Sənətkarlar Evi isə müasir sənətkarlara dəstək verir, ustad dərsləri və satış imkanları yaradır.
Bu gün və gələcək
Bu gün Şəkidə 200-dən çox sənətkar 18-20 növ sənətlə məşğuldur. Turizm sənətkarlığa yeni nəfəs verib – qonaqlar emalatxanalara baş çəkir, əl işləri alır, bəzən özləri də sınaqdan keçirirlər. Lakin çətinliklər də var: gənc nəslin marağının azalması, bəzi sənətlərin (məsələn, dulusçuluq) ustalarının azlığı. Buna baxmayaraq, dövlət dəstəyi, UNESCO statusu və yerli təşəbbüslər ənənələrin qorunmasına kömək edir.
Şəki sənətkarlığı yalnız əşya istehsalı deyil. O, sabr, dəqiqlik, gözəllik axtarışı və ata-baba yadigarına sədaqətin ifadəsidir. Xan Sarayının şəbəkə pəncərələrindən süzülən rəngli işıq kimi, bu sənətlər də Şəkinin ruhunu işıqlandırır və gələcək nəsillərə ötürür.
Şəkiyə gələn hər kəs burada yalnız abidələri deyil, canlı ənənələri – əlləri ilə yaranan gözəlliyi hiss edir. Bu şəhərdə sənət ölmür, yaşayır, nəfəs alır və gələcəyə yol açır. Ənənələrin yaşadığı bu şəhər, Azərbaycan mədəniyyətinin parlaq bir səhifəsidir.
Nigar Xəlilli
19:45 15.09.2026
Oxunuş sayı: 47
