Azərbaycanın UNESCO irsi: Dünyanın tanıdığı milli dəyərlər
Azərbaycan zəngin tarixi, unikal coğrafiyası və çoxqatlı mədəniyyəti ilə bəşəriyyətin ümumi sərvətinə mühüm töhfələr verən ölkələrdəndir. 1993-cü ildə UNESCO-nun Ümumdünya Mədəni və Təbii İrsinin Qorunması Konvensiyasını ratifikasiya edən Azərbaycan bu gün həm maddi, həm də qeyri-maddi mədəni irs sahəsində beynəlxalq tanınma qazanıb. UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında 5 obyekt (4 mədəni, 1 təbii), qeyri-maddi mədəni irs siyahılarında isə 20-dən çox element yer alır. Bu irslər sadəcə ölkənin keçmişini yox, bəşəriyyətin ümumi yaddaşını, yaradıcılığını və təbiətlə insan arasındakı əlaqəni əks etdirir.
Ümumdünya İrs Siyahısındakı maddi irslər
Azərbaycanın UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısında hazırda beş obyekt var. Onlardan dördü mədəni, biri isə təbii (transsərhəd) status daşıyır.
İçərişəhər – Şirvanşahlar Sarayı və Qız Qalası ilə birlikdə (2000)
Bakının qədim mərkəzi olan İçərişəhər Azərbaycanın ilk UNESCO Ümumdünya İrsi obyektidir. Qədim müdafiə divarları, Qız Qalası (ehtimal ki, e.ə. VII-VI əsrlərə aid elementləri olan, orta əsrlərdə yenidən qurulmuş simvolik abidə) və XV əsrə aid Şirvanşahlar Sarayı kompleksi burada yerləşir. Zərdüştilik, Sasani, ərəb, fars, şirvan, osmanlı və rus təsirlərinin qarışığı bu məkanı unikal tarixi ansambl edir. 2000-ci ildə Bakı zəlzələsindən sonra bir müddət təhlükədə olan irslər siyahısında qalsa da, bərpa işlərindən sonra 2009-cu ildə çıxarılıb. İçərişəhər bu gün də canlı şəhər kimi yaşayır – yaşayış məhəllələri, məscidlər, karvansaralar və muzeylər turistləri cəlb edir.
Qobustan Qayaüstü Rəsmlər Mədəni Landşaftı (2007)
Bakıdan cənub-qərbdə yerləşən Qobustan 40 min illik insan tarixinin daş yaddaşıdır. 6 mindən çox petroqlif (qayaüstü rəsm) burada qorunur – ov səhnələri, rəqs edən fiqurlar, heyvanlar, qayıqlar və rituallar təsvir olunub. Bu irsi obyekt bəşəriyyətin erkən bədii ifadəsini, həyat tərzini və inanclarını göstərir. Qobustan eyni zamanda paleolit, mezolit və neolit dövrlərinin mədəni mənzərəsini qoruyur.
Şəkinin tarixi mərkəzi – Xan Sarayı ilə birlikdə (2019)
Böyük Qafqaz dağlarının ətəyində yerləşən Şəki qədim İpək Yolu şəhərlərindən biri olub. Şəki Xan Sarayı (XVIII əsr) özünün unikal şəbəkə (mıx və yapışqansız yığılmış rəngli şüşə) pəncərələri, freskaları və memarlıq həlli ilə diqqət çəkir. Şəhərin tarixi mərkəzi ipəkçilik, ticarət və sənətkarlıq ənənələrinin canlı şahididir. 2019-cu ildə Bakıda keçirilən UNESCO Dünya İrs Komitəsinin 43-cü sessiyasında siyahıya salınıb.
Xınalıq xalqının mədəni landşaftı və “Köç Yolu” köç yolu (2023)
Quba rayonunda, yüksək dağlıq ərazidə yerləşən Xınalıq kəndi dünyanın ən qədim daimi məskunlaşma yerlərindən biri hesab olunur. Xınalıq dili və mədəniyyəti unikal xüsusiyyətlər daşıyır. “Köç Yolu” isə ənənəvi yaylaq-qışlaq köçəriliyinin (transhumans) tarixi marşrutudur. Bu irsi obyekt insan-təbiət əlaqəsinin, dağ icmalarının həyat tərzinin və ekoloji tarazlığın parlaq nümunəsidir.
Hirkan meşələri (2023, İranla birgə)
Azərbaycanın yeganə təbii Ümumdünya İrsi obyektidir. Xəzər dənizi sahilindəki qədim meşələr (Dəngyaband və İstisuçay vadisi də daxil olmaqla) 25-50 milyon illik tarixə malikdir. Relikt və endemik bitki növləri, yüksək biomüxtəliflik bu meşələri qlobal əhəmiyyətli edir. 2019-cu ildə İran hissəsi, 2023-cü ildə isə Azərbaycan hissəsi siyahıya əlavə olunub.
Qeyri-maddi mədəni irs
Azərbaycan UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısında 20-dən çox elementə sahibdir (bəzi mənbələrə görə 24-ə çatıb). Bunlar xalqın ruhunu, yaradıcılığını və gündəlik həyatını əks etdirir:
- Azərbaycan muğamı (2008) – klassik musiqi sənətinin zirvəsi.
- Aşıq sənəti (2009) – poeziya, musiqi və hekayəçiliyin vəhdəti.
- Novruz (2009, çoxmillətli) – bahar bayramı.
- Azərbaycan xalçaçılıq sənəti (2010).
- Tar ifaçılıq və hazırlanma sənəti (2012).
- Kəlağayı (2014) – qadın ipək baş örtüyü sənəti və simvolizmi.
- Lahıc misgərlik sənəti (2015).
- Lavaş, kətrəmə, yufka kimi nazik çörək bişirmə və paylaşma mədəniyyəti (2016).
- Dolma bişirmə və paylaşma ənənəsi (2017).
- Kamança (2017).
- Dədə Qorqud irsi (2018).
- Miniatür sənəti (2020).
- Nar bayramı (2020).
- Çay mədəniyyəti (2022).
- Pəhləvanlıq mədəniyyəti (2022).
- Nəsrəddin lətifələri (2022).
- İpəkçilik və toxuculuq üçün ipək istehsalı (2022).
- Təzhib (işıqlandırma) sənəti, balaban, sədəf inkrustasiyası, iftar ənənələri (2023).
- Təndir sənətkarlığı və çörəkbişirmə (2024).
Təcili qorunma siyahısında isə Çovqan (Qarabağ at oyunu, 2013) və Yallı (Naxçıvan qrup rəqsləri, 2018) yer alır.
Digər tanınmalar və ilkin siyahı
UNESCO-nun Dünya Yaddaşı Reyestrinə Azərbaycanın orta əsr tibb-əczaçılıq əlyazmaları və Füzuli Divanının nüsxəsi daxil edilib. İlkin (tentativ) siyahıda isə Atəşgah, Naxçıvan türbələri, Şuşa tarixi-memarlıq qoruğu, Azıx və Tağlar mağaraları, Xudafərin körpüləri, Qədim Qəbələ, Gəmiqaya-Göygöl kompleksi və digər obyektlər var. Bunlar gələcəkdə əsas siyahıya namizəddir.
Niyə bu irslər vacibdir?
UNESCO tanınması yalnız prestij deyil. O, abidələrin qorunması üçün beynəlxalq standartlar, maliyyə və texniki dəstək, turizm potensialının artması və gənc nəslə ötürülməsi deməkdir. Azərbaycan 2019-cu ildə Dünya İrs Komitəsinin sessiyasına ev sahibliyi edib, Afrika ölkələrinin milli komissiyaları üçün təlim proqramları təşkil edib və irsin qorunmasında aktiv rol oynayır. Xınalıq və Hirkan kimi yeni əlavələr göstərir ki, ölkə həm mədəni, həm də təbii irsinə eyni dərəcədə diqqət yetirir.
Bu irslər Azərbaycan xalqının yaradıcılığını, dözümlülüyünü, təbiətlə harmoniyasını və dünya mədəniyyətinə verdiyi unikal töhfəni təcəssüm etdirir. Onları qorumaq, təbliğ etmək və gələcək nəsillərə ötürmək həm milli, həm də bəşəri borcdur. Dünyanın tanıdığı bu dəyərlər Azərbaycanın keçmişini bu günlə, bu gününü isə gələcəklə birləşdirən canlı körpüdür.
Nigar Xəlilli
20:50 31.08.2026
Oxunuş sayı: 70
