Prezident İlham Əliyevin Zəngəzur Dəhlizi barədə mesajları - TƏHLİL
Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində əsas diqqəti Zəngəzur dəhlizinə yönəldib. Bu müsahibə daha geniş geosiyasi konfiqurasiyanın içində oxunmalıdır. Çünki müsahibədə səslənən fikirlər bir-birindən ayrı sahələrə aid kimi görünsə də - təhlükəsizlik, enerji, logistika, regional inteqrasiya, beynəlxalq konsorsium, ABŞ, Avropa İttifaqı, İran və Rusiya - bunların hamısı eyni strateji məntiqin elementləri kimi qurulur. Məhz buna görə bu çıxışa sadəcə informativ müsahibə kimi yox, dövlətin yeni regional davranış modelinin şərhi kimi yanaşmaq daha doğru olar.
Müşahidəçi üçün ilk diqqətçəkən məsələ Zəngəzur dəhlizinin niyə məhz bu mərhələdə yenidən və bu qədər sərt siyasi tonla gündəmə gətirilməsidir. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq bu məsələyə yalnız post-müharibə razılaşmasının icra edilməmiş bəndi kimi yanaşmır. Bakı indi Zəngəzur dəhlizini yeni regional iqtisadi-siyasi arxitekturanın mərkəzi elementi kimi təqdim edir. Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Əgər əvvəlki illərdə bu mövzu daha çox hüquqi-siyasi öhdəlik, üçtərəfli bəyanatın tələbi və Naxçıvanla əlaqənin bərpası çərçivəsində qoyulurdusa, indi vurğu tamam başqadır: dəhliz artıq geniş bir geoiqtisadi sistemin ayrılmaz hissəsi kimi göstərilir. Yəni onun açılması yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin məsələsi deyil; Avrasiya tranzit marşrutlarının yenidən bölüşdürülməsi məsələsidir.
Bu yanaşmanın arxasında bir neçə hesablanmış amil görünür. Birincisi, Azərbaycan öz ərazisində infrastruktur hazırlığını əsasən tamamladığını və ya tamamlamağa yaxın olduğunu nümayiş etdirir. Bu, çox vacib siyasi siqnaldır. Çünki tərəflərdən biri infrastrukturu hazır vəziyyətə gətirəndə mübahisə abstrakt diplomatiyadan çıxıb zaman problemi olur. O zaman gecikən tərəf siyasi arqument yox, faktiki əngəl kimi görünməyə başlayır. Müsahibədə də bu ton hiss olunur: Azərbaycan özünü prosesi dayandıran deyil, prosesi həyata keçirən tərəf kimi təqdim edir. Bu, beynəlxalq auditoriya üçün də vacibdir, çünki layihənin legitimliyi artıq təkcə hüquqi sənədlə deyil, icra qabiliyyəti ilə əsaslandırılır.
İkincisi, bu mövzunun indi qabardılması regional güc balansındakı dəyişikliklə bağlıdır. Müsahibədə Rusiyanın beş il ərzində bu məsələnin icrasını təmin etmədiyi, Ermənistanın isə prosesi uzatdığı açıq şəkildə vurğulanır. Bu vurğunun özü artıq ciddi siyasi məna daşıyır. O deməkdir ki, Bakı əvvəlki vasitəçilik formatının tükəndiyini düşünür. Bunun əvəzində ABŞ xəttinin, Vaşinqton zirvəsinin və yeni layihə mexanizminin önə çəkilməsi yeni qüvvələr balansını göstərir. Başqa sözlə, Azərbaycan bu məsələni indi gündəmə gətirməklə regionda yeni siyasi pəncərənin açıldığını elan edir. Bu pəncərədə Rusiya əvvəlki kimi mərkəzi həll istehsalçısı deyil və boşalan sahələrə yeni aktorlar daxil olur.
“Məkkə ittifaqı”ndan sonra bu çıxışın xüsusi şəkildə önə çıxarılması da həmin daha geniş siyasi dizaynın bir hissəsi kimi görünür. Bu zamanlama təsadüfi sayıla bilməz. Burada məqsəd Azərbaycanı təkcə bir milli dövlət olaraq deyil, daha böyük geosiyasi və sivilizasion məkanlar arasında körpü deyil, mərkəzi qovşaq kimi təqdim etməkdir. Azərbaycan özünü həm türk dünyası, həm müsəlman coğrafiyası, həm də Avrasiya nəqliyyat və enerji sistemində əməli aktor kimi göstərmək istəyir. Bu, sadəcə imic siyasəti deyil. Böyük layihələrə böyük siyasi himayə və çoxqatlı legitimlik lazımdır. “Məkkə ittifaqı”ndan sonrakı kommunikasiya məhz bu legitimliyi qurmaq funksiyası daşıyır: yəni Bakı demək istəyir ki, onun regional təşəbbüsləri lokal iddia deyil, daha geniş strateji nizamın tərkib hissəsidir.
Müsahibənin daha dərin qatında Naxçıvanın təqdimatına da ayrıca baxmaq lazımdır. Naxçıvan burada periferik inzibati vahid kimi deyil, dövlətin yeni geostrateji modelinin mərkəzi elementlərindən biri kimi təsvir olunur. Təhlükəsizlik, enerji təminatı, Günəş enerjisi potensialı, sənaye parkı, dəmir yolu, sosial xidmət infrastrukturu və tarixi-mədəni kimlik bir paketdə verilir. Bu o deməkdir ki, Naxçıvan sadəcə qorunmalı sərhəd bölgəsi deyil; istehsal edən, enerji yaradan, tranzit qəbul edən və siyasi məna daşıyan məkan kimi yenidən konseptuallaşdırılır. Belə yanaşma onu göstərir ki, Azərbaycan post-müharibə reallığını yalnız bərpa işi kimi yox, məkanın siyasi-iqtisadi funksiyalarının yenidən qurulması kimi dərk edir.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub xətlərinin eyni çıxışda birgə vurğulanması isə bu müsahibənin ən strateji hissələrindən biridir. Bu yanaşma ilə Azərbaycan özünü sadəcə bir marşrutun iştirakçısı kimi deyil, marşrutların kəsişmə nöqtəsi kimi təsvir edir. Bu çox mühüm fərqdir. Marşrutun içində olmaq bir növ tranzit statusu verir. Amma marşrutları birləşdirən düyünə çevrilmək siyasi təsir imkanı yaradır. Çünki o zaman ölkə təkcə daşınmanın keçdiyi məkan deyil, daşınmanın istiqamətini və şərtlərini müəyyən edən oyunçuya çevrilir. Azərbaycan məhz bu statusa iddia etdiyini göstərir. Naxçıvan seqmentinin qabardılması da bu məntiqdən çıxır: Naxçıvan Şərq-Qərb xəttinin əlavə qolu olmaqla yanaşı, Türkiyə və potensial olaraq Avropa ilə yeni bağlantı pəncərəsi yaradır; eyni zamanda İranla təmas xəttini saxlayır; üstəlik daha geniş Şimal-Cənub kombinasiyasına da bağlana bilir.
Bunun Rusiya və İrana yönəlmiş alt-mətnini oxumaq çətin deyil. Rusiya üçün əsas mesaj budur ki, Azərbaycan daha təkkanallı regional asılılıq modelini qəbul etmir. Moskva uzun illər Cənubi Qafqazda əsas təhlükəsizlik moderatoru və kommunikasiya vasitəçisi rolunu oynamağa çalışdı. Lakin, bu müsahibə həmin rolun Bakı tərəfindən artıq kifayət qədər etibarlı hesab edilmədiyini göstərir. Rusiyanın adı burada birbaşa qarşıdurma dili ilə çəkilmir, amma beş illik passivlik və ya təminatsızlıq fonunda onun siyasi effektivliyinin sual altına qoyulduğu aydındır. ABŞ-ın və digər beynəlxalq aktorların önə çəkilməsi isə Moskva üçün aydın işarədir: əgər əvvəlki mexanizm işləmir, alternativ mexanizm qurulur.
İran üçün verilən mesaj daha incə, amma heç də az sərt deyil. Bir tərəfdən İranla qaz mübadiləsinin xatırladılması, enerji təhlükəsizliyində keçmiş əməkdaşlığın vurğulanması və Naxçıvanın İranla fiziki bağlantısının əhəmiyyətinin qeyd olunması Tehrana qapının açıq qaldığını göstərir. Digər tərəfdən, Zəngəzur dəhlizi, Şərq-Qərb xətti və beynəlxalq konsorsium ideyasının önə çıxarılması o mənanı verir ki, İran bölgədə keçidlər üzərində veto sahibi ola bilməyəcək. Yəni Azərbaycan Tehrana mesaj verir: əməkdaşlıq mümkündür, amma bloklama siyasəti nəticəsiz qalacaq. Daha dəqiq desək, İran ya bu yeni xəritədə öz yerini rasional şəkildə müəyyənləşdirməlidir, ya da kənardan narahat izləyən tərəfə çevrilə bilər.
Mövcud durumda bu çıxışın həm Rusiyaya, həm də İrana ötürdüyü ən mühüm siqnal Azərbaycanın strateji təşəbbüs mərhələsinə keçdiyidir. Bakı artıq hadisələrə reaksiya verən yox, hadisələrin trayektoriyasını müəyyənləşdirməyə çalışan aktor kimi çıxış edir. Bu, hərbi qələbədən sonra siyasi və geoiqtisadi kapitalın dövriyyəyə buraxılması mərhələsidir. Yəni müharibədə yaradılmış yeni reallıq indi dəmir yoluna, enerji xəttinə, konsorsium modelinə, investisiya çağırışına və diplomatik manevr imkanına çevrilir. Dövlətin məqsədi budur ki, hərbi nəticə zaman keçdikcə siyasi və iqtisadi arxitekturaya bərkidilsin.
Burada diqqət çəkən digər mühüm detal Avropa İttifaqı və beynəlxalq konsorsium məsələsinin daxil edilməsidir. Bu yanaşma göstərir ki, Azərbaycan layihəni yalnız ikitərəfli və ya regional çərçivədə saxlamamaq istəyir. Əgər beynəlxalq aktorlar maliyyə, yük axını və institusional maraqla layihəyə bağlanarsa, o zaman dəhlizin siyasi dayanıqlığı artır. Bu, real politik baxımdan rasional yanaşmadır. Çünki beynəlxalq marağın artması layihəni təkcə Azərbaycanın tələbi olmaqdan çıxarır, çoxsaylı aktorların sərmayə və maraq obyektinə çevirir. Belə olan halda ona qarşı çıxmaq həm diplomatik, həm iqtisadi baxımdan daha çətin olur.
Ümumilikdə, bu çıxışın dili romantik regional inteqrasiyanın dili deyil. Burada yumşaq ritorikadan çox sərt dövlət rasionalizmi var. “Vaxt itirməmək”, “öz vəsaiti hesabına etmək”, “kənar iştirak olmasa da layihəni başa çatdırmaq”, “nəzarət paketinin Azərbaycanda qalması” kimi tezislər açıq şəkildə göstərir ki, Bakı bu mərhələdə suveren nəzarət, sürət və funksional nəticə prinsipindən çıxış edir. Bu, klassik mənada real politik davranışıdır: tərəfdaşlığa açıq olmaq, amma həlledici alətləri əldən verməmək.
Bu səbəbdən həmin müsahibə Naxçıvan haqqında sosial-iqtisadi hesabatdan daha artıq bir məna daşıyır. O, əslində regionda formalaşan yeni güc nizamı barədə siyasi manifest təsiri bağışlayır. Zəngəzur dəhlizi burada yol layihəsi olmaqdan çıxır və dövlətin bölgədə hansı rolu oynamaq istədiyinin simvoluna çevrilir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub xətlərinin birlikdə çəkilməsi göstərir ki, Azərbaycan yalnız coğrafi yerləşməsinə güvənən ölkə kimi deyil, həmin coğrafiyanı siyasi üstünlüyə çevirən dövlət kimi görünmək istəyir. Rusiyaya mesaj budur ki, əvvəlki monopol vasitəçilik modeli zəifləyir. İrana mesaj budur ki, qarşı çıxmaqla yox, uyğunlaşmaqla qazana bilər. Qərbə mesaj budur ki, Azərbaycan investisiya və marşrut etibarlılığı baxımından ciddi tərəfdaşdır.
Nəticədə, bu çıxışın əsas mənası bir cümlədə belə ümumiləşdirilə bilər: Azərbaycan post-müharibə dövrünü bağlamaq yox, genişləndirmək mərhələsinə keçdiyini elan edir. Hərbi nəticə indi iqtisadi marşrutlara, nəqliyyat infrastrukturlarına, enerji şəbəkələrinə və çoxvektorlu diplomatik kombinasiyaya çevrilir. Məhz buna görə Zəngəzur dəhlizi indi yenidən gündəmə gətirilir, məhz buna görə bu çıxış müəyyən regional-siyasi ittifaq fonunda önə çıxarılır və məhz buna görə Şərq-Qərb, Şimal-Cənub xəttləri bir yerdə çəkilir. Bu, sadəcə bəyanat deyil; yeni regional düzəndə yer tutmaq uğrunda hesablanmış siyasi bəyanat təsiri bağışlayır.
15:22 12.08.2026
Oxunuş sayı: 58
