Süni intellekt təhsildə özünü necə göstərir? - ARAŞDIRMA
Azərbaycanda təhsilin rəqəmsallaşdırılması prosesi yeni mərhələyə qədəm qoysa da, süni intellekt texnologiyalarının bu sahədə tam və səmərəli tətbiqi ilə bağlı hələ də konseptual suallar qalmaqdadır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, süni intellektin tədris prosesinə inteqrasiyası yalnız texnoloji yenilik deyil, eyni zamanda metodoloji və kurikulum dəyişikliklərini də zəruri edir. Bu baxımdan mövcud yanaşmaların yenidən nəzərdən keçirilməsi və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi aktuallıq kəsb edir.
Bu fikirlər Elm və Təhsil Nazirliyinin Təhsil Sisteminin İnformasiyalaşdırılması İdarəsinin rəisi Vüsal Xanlarov tərəfindən “Təhsilin rəqəmsallaşması” mövzusunda keçirilən brifinqdə səsləndirilib. O bildirib ki, süni intellektin tətbiqində əsas məqsəd müəllimin işini asanlaşdırmaq, məlumatların təhlili vasitəsilə tədris prosesini daha effektiv təşkil etmək və müəllimə şagirdlə fərdi işləmək üçün daha çox vaxt qazandırmaqdır.
Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb: "Süni intellektin təhsildə tətbiqi artıq nəzəri müzakirə mövzusu deyil, bir çox ölkələrdə praktik idarəetmə və öyrənmə alətinə çevrilib. Bu mənada Elm və Təhsil Nazirliyinin qarşısında duran əsas məsələ texnologiyanı sadəcə “rəqəmsal yenilik” kimi deyil, təhsil keyfiyyətini ölçülə bilən şəkildə yüksəldən sistem həlli kimi qurmaqdır. Sualın “tam olaraq necə” reallaşdırılacağıdırsa, cavab mərhələli, məqsədli və milli prioritetlərə uyğun modeldən keçir. Əvvəlcə süni intellekt məktəb və ali təhsil mühitində fərdiləşdirilmiş öyrənmə aləti kimi tətbiq oluna bilər. Dünya təcrübəsi göstərir ki, adaptiv tədris platformaları şagirdin bilik səviyyəsini real vaxtda analiz edərək tapşırıqları ona uyğunlaşdırır. Məsələn, Estoniya uzun illərdir rəqəmsal təhsil infrastrukturu üzərində qurulan sistemlə şagird nailiyyətlərini fərdi trayektoriya üzrə izləyir və müəllimə dəqiq analitika təqdim edir. Bu yanaşma zəif və güclü tərəfləri tez aşkarlayır, “hamı üçün eyni proqram” məntiqini tədricən aradan qaldırır. Azərbaycan reallığında da kurikulumların elastik tətbiqi, qiymətləndirmənin avtomatlaşdırılması və fərdi inkişaf planlarının hazırlanması bu istiqamətdə ilk real addımlar ola bilər".
O söyləyib ki, ikinci istiqamət müəllimin iş yükünün ağıllı alətlərlə yüngülləşdirilməsidir: "Süni intellekt esse və testlərin ilkin yoxlanmasını apararaq müəllimə vaxt qazandırır, dərs planlarının hazırlanmasında metodik təkliflər verir, tədris materiallarını səviyyələr üzrə çeşidləyir. UNESCO - nun tövsiyələri də vurğulayır ki, texnologiya müəllimi əvəz etmir, onun pedaqoji rolunu gücləndirir. Müəllim daha çox izah, müzakirə və tənqidi düşüncə bacarıqlarının formalaşdırılmasına fokuslana bilir. Bu isə təhsilin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Üçüncü mühüm xətt idarəetmədə data əsaslı qərarvermədir. Təhsil sistemində toplanan böyük həcmli məlumatların analizi məktəblər üzrə nəticə fərqlərini, regionlar üzrə ehtiyacları və resurs bölgüsündə boşluqları aydın göstərir. Bir çox ölkələrin təcrübəsi sübut edir ki, analitik sistemlər erkən xəbərdarlıq mexanizmi kimi işləyərək məktəbdən yayınma riskini azaldır, müdaxiləni vaxtında və hədəfli edir. Azərbaycan üçün bu, xüsusən regionlararası keyfiyyət fərqinin azaldılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır".
Deputatın fikrincə, reallaşma modelinin vacib şərti milli dil və məzmun təhlükəsizliyidir: "Süni intellekt alətləri Azərbaycan dilində yüksək keyfiyyətli korpus və tədris materialları ilə işləməlidir ki, həm terminoloji mühit formalaşsın, həm də mədəni kontekst qorunsun. Yerli kontent istehsalı və açıq təhsil resurslarının yaradılması bu baxımdan prioritet olmalıdır. Eyni zamanda etik çərçivə — məlumatların qorunması, alqoritmik qərəzin qarşısının alınması, akademik dürüstlüyün təmin edilməsi — normativ sənədlərlə dəqiq tənzimlənməlidir. Üstünlüklər aydındır: fərdiləşdirilmiş təhsil sayəsində öyrənmə sürətinin artması, müəllim əməyinin daha səmərəli təşkili, idarəetmədə şəffaf və ölçülə bilən nəticələr, regionlararası imkan fərqinin azalması və nəhayət, əmək bazarının tələb etdiyi rəqəmsal bacarıqlara erkən hazırlıq. Bu proses düzgün qurularsa, süni intellekt təhsildə sadəcə texnoloji yenilik deyil, insan kapitalının keyfiyyətini yüksəldən strateji alətə çevrilə bilər. Azərbaycanın təhsil siyasəti üçün əsas vəzifə texnologiyanı məqsədə tabe etdirmək, onu pedaqoji məntiq və milli prioritetlərlə uzlaşdırmaqdır. Bu halda süni intellekt risk yox, imkan kimi işləyəcək".
Təhsil eksperti Elçin Əfəndi isə söyləyib ki, inkişaf etmiş ölkələrdə artıq müvafiq tətbiqlər həyata keçirilir və müsbət nəticələr verməkdə olduğunu bildirib: "Ölkəmizdə də yaxın gələcəkdə bu imkanların yaradılacağı gözlənilir. Hazırda müəyyən proqram təminatları tətbiq olunmuşdur və onlar əsasən müəllimlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Perspektiv baxımından isə ölkəmizdə süni intellekt texnologiyalarından geniş istifadə imkanlarının formalaşdırılması üçün müvafiq verilənlər bazasına əsaslanan sistemlərin qurulması, onların fəaliyyət mexanizmlərinin tənzimlənməsi və davamlılığının təmin edilməsi istiqamətində sistemli tədbirlər görülməlidir. Eyni zamanda, orta ümumtəhsil məktəblərində və orta ixtisas təhsili müəssisələrində bu texnologiyaların mərhələli şəkildə tətbiqi məqsədəuyğun hesab olunur. Şagird və tələbələrin ən azı baza səviyyəsində süni intellekt alətlərindən istifadə bacarıqlarına yiyələnməsi, uzunmüddətli perspektivdə isə bu sahədə ixtisaslaşmış kadrların hazırlanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə olduğu təqdirdə, süni intellektin təhsildə tətbiqi real və effektiv nəticələr verə bilər. Bu texnologiyalar tədris prosesinin daha səmərəli təşkili, informasiyanın sistemli və aydın formada təqdim olunması, eləcə də məlumatlara operativ çıxış imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm üstünlüklər yaradır. Lakin qeyd olunan istiqamətdə irəliləyişin təmin edilməsi üçün müvafiq infrastrukturun formalaşdırılması, normativ-hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi və pedaqoji heyətin uyğunlaşdırılması vacib şərtlər sırasındadır. Ümumilikdə hesab edirəm ki, zəruri hazırlıq işləri görüldüyü halda, yaxın gələcəkdə süni intellekt texnologiyalarının təhsil sistemində tam və effektiv şəkildə reallaşdırılması mümkündür".
Məsələ texnoloji tərəfləri ilə bağlı İKT üzrə ekspert Elvin Abbasov isə Azərbaycanda təhsil sisteminin süni intellektə uyğunlaşdırılması strateji baxımdan real, lakin icraat baxımından mərhələli yanaşma tələb edən bir proses olduğunu bildirib: "Hazırda ölkədə "Rəqəmsal bacarıqlar" layihəsinin genişlənməsi və məktəblərin internetləşməsi bu keçid üçün ilkin texniki baza yaratsa da, tam adaptasiya üçün milli dildə (Azərbaycan dilində) ixtisaslaşmış təhsil modellərinin yaradılması zəruridir. Mövcud qlobal süni intellekt alətlərinin yerli kurikuluma və dilin qrammatik strukturuna tam uyğun olmaması, başlanğıcda yalnız köməkçi vasitə (məsələn, müəllimlər üçün inzibati işlərin asanlaşdırılması) kimi tətbiqini daha real edir. Digər tərəfdən, bu uyğunlaşmanın reallığı həm də kadr potensialı və rəqəmsal bərabərsizliyin aradan qaldırılmasından asılıdır. Süni intellektin təhsilə tam inteqrasiyası üçün bütün bölgələrdə eyni keyfiyyətli internet və cihaz təminatı, həmçinin müəllim heyətinin bu texnologiyalarla işləmək bacarığının (AI literacy) artırılması mütləqdir. Bu maneələr nəzərə alınmaqla, Azərbaycanın yaxın gələcəkdə "Hibrid Təhsil" modelini – yəni insan müəllimin rəhbərliyi və süni intellektin analitik dəstəyi ilə qurulan sistemi reallaşdırması ən perspektivli ssenari hesab olunur".
Elmir Heydərli
14:02 26.02.2026
Oxunuş sayı: 615
