Məktəblərdə sosial məsuliyyət və dəyərlər necə formalaşdırılmalıdı?

Son dövrlərdə bəzi özəl təhsil müəssisələrində baş verən müxtəlif insidentlər cəmiyyətin diqqətini həmin müəssisələrin mühitinin yalnız akademik biliklərin ötürüldüyü məkan deyil, eyni zamanda şəxsiyyətin formalaşdığı, davranış mədəniyyətinin aşılandığı və təhlükəsizliyin təmin edilməli olduğu əsas sosial institut olduğunu bir daha gündəmə gətirir. "İdrak" liseyində baş verən son hadisə də bu reallığı aydın şəkildə ortaya qoyaraq, özəl məktəblərin mühitində psixoloji təhlükəsizlik, qarşılıqlı hörmət və sağlam ünsiyyətin nə qədər önəmli olduğunu göstərir.

Adı çəkildən liseydə baş verən insident bir daha sübut etdi ki, təhsil yalnız dərs proqramları ilə məhdudlaşmamalı, şagirdlərin sosial bacarıqlarının, emosional dayanıqlığının və məsuliyyət hissinin inkişafına xidmət edən kompleks bir proses kimi dəyərləndirilməlidir. Cəmiyyətin gələcəyi məhz bu mühitdə formalaşan gənc nəslin dünyagörüşü və davranış modeli ilə müəyyən olunduğundan, məktəblərdə təhlükəsiz, sağlam psixoloji iqlimin yaradılması prioritet məsələ kimi qəbul edilməlidir.

Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova Crossmedia.az-a bildirib ki,  məktəblərdə etik davranış problemləri müasir təhsil sisteminin ən aktual və həssas məsələlərindən biri hesab olunur. 

“Etik davranış dedikdə şagirdlərin müəllimlərə, məktəb heyətinə və bir-birinə qarşı hörmətli münasibəti, nizam-intizam qaydalarına əməl etməsi, zorakılıqdan və qeyri-etik ünsiyyətdən uzaq durması nəzərdə tutulur. Son illər aparılan müşahidələr və araşdırmalar göstərir ki, məktəb mühitində etik davranışla bağlı problemlər həm Azərbaycanda, həm də beynəlxalq səviyyədə artan tendensiya nümayiş etdirir, bu problemlər tədrisin keyfiyyətinə, şagirdlərin psixoloji durumuna və ümumi məktəb mühitinə birbaşa təsir edir.

Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiqlənmiş “Şagird davranış qaydaları” sənədində məktəblərdə etik normaların qorunması əsas prioritet kimi göstərilir. Həmin qaydalara əsasən dərs prosesinə mane olmaq, müəllimə və ya digər şagirdlərə qarşı hörmətsiz davranmaq, məktəb əmlakına zərər vurmaq, fiziki və psixoloji zorakılıq göstərmək etik davranış pozuntusu hesab olunur. Rəsmi məlumatlara və mediada yayımlanan xəbərlərə əsasən, məktəblərdə ən çox rast gəlinən etik pozuntular dərs intizamının pozulması, şagirdlər arasında təhqir və lağlağı, fiziki münaqişələr, eləcə də sosial şəbəkələr vasitəsilə həyata keçirilən kiberzorakılıq hallarıdır. Xüsusilə, yeniyetmə yaş qrupunda emosional gərginliyin yüksək olması bu cür davranışların artmasına səbəb olan əsas amillərdən biri kimi göstərilir.

Beynəlxalq araşdırmalar da məktəblərdə etik davranış problemlərinin miqyasını təsdiqləyir. UNESCO və UNICEF-in müxtəlif ölkələri əhatə edən tədqiqatlarına görə, dünyada hər üç şagirddən biri məktəb mühitində zorakılıq və ya etik təzyiq formalarından azı birinə məruz qalır. Bu cür hallar şagirdlərin özünəinamının azalmasına, dərsə marağın itirilməsinə, bəzi hallarda isə məktəbdən yayınma və psixoloji travmaların yaranmasına səbəb olur. Araşdırmalar göstərir ki, etik davranış pozuntularının davamlı olduğu məktəblərdə akademik nəticələr də daha zəif olur". 

Deputat həmçinin şagirdlərin etik davranış baxımından formalaşması yalnız məktəbin üzərinə düşən məsuliyyət olmadığını qeyd edib:

"Psixoloqların və pedaqoqların fikrincə, ailə mühiti bu prosesdə həlledici rol oynayır. Ailədə aqressiv davranışa, hörmətsiz ünsiyyətə və ya laqeyd münasibətə şahid olan uşaqlar məktəbdə də oxşar davranış modellərini nümayiş etdirməyə meyilli olurlar. Eyni zamanda məktəbdə psixoloji xidmətlərin kifayət qədər güclü olmaması davranış problemlərinin vaxtında aşkar edilməsini və qarşısının alınmasını çətinləşdirir. Azərbaycanda bir çox məktəbdə psixoloq ştatının mövcud olmasına baxmayaraq, şagird sayına nisbətdə bu xidmətin yetərli olmadığı mütəxəssislər tərəfindən tez-tez vurğulanır.

Müasir texnologiyaların və sosial medianın təsiri də etik davranış problemlərinin artmasında mühüm rol oynayır. Şagirdlər arasında onlayn platformalarda baş verən təhqir, şantaj və təzyiq halları məktəb mühitinə də sirayət edir və ənənəvi intizam mexanizmləri bu problemləri tam şəkildə həll etməkdə çətinlik çəkir. Bu baxımdan mütəxəssislər etik davranış qaydalarının yalnız cəza mexanizmləri ilə deyil, maarifləndirici və tərbiyəedici yanaşmalarla tətbiq edilməsinin vacibliyini qeyd edirlər.

Nəticə etibarilə, məktəblərdə etik davranış problemləri kompleks sosial-pedaqoji məsələdir və onun həlli sistemli yanaşma tələb edir. Faktlar göstərir ki, yalnız qaydaların mövcudluğu kifayət etmir; bu qaydaların şagirdlərə izah edilməsi, müsbət davranış modellərinin təşviqi, psixoloji dəstəyin gücləndirilməsi və məktəb-valideyn əməkdaşlığının artırılması vacibdir. Etik davranışın formalaşdırılması uzunmüddətli prosesdir və bu prosesin uğuru həm təhsil sisteminin, həm də cəmiyyətin ümumi dəyərlərindən birbaşa asılıdır". 

Məsələyə klinik psixoloq Minarə Səbzəliyeva da münasibət bildirərək, qeyd edib ki, bu gün biz uşaqların sosial şəbəkələrdə yaşlarına uyğun olmayan məzmunlara məruz qalması psixoloji risklər yaradır:

“Bu mövzuda ilk və əsas məsuliyyət valideynlərin üzərinə düşür. Çünki “uşağım sadəcə telefona baxır” yanaşması olduqca yanlış və təhlükəli bir düşüncədir. Valideyn bilməlidir ki, uşaq sosial şəbəkələrdə zorakılıq, seksual və aqressiv məzmunla qarşılaşdıqda, bunu özü üçün filtrasiya edə bilmir. Uşaq bu məzmunu şüurlu şəkildə analiz etmir, əksinə, avtomatik olaraq qəbul edir. Nəticədə onun psixikasında qorxu, utanc, çaşqınlıq və təşviş kimi emosional reaksiyalar formalaşa bilər.

“Uşağım ağıllıdır, tərbiyəlidir, başa düşməz” kimi yanaşmalar da ciddi yanlışdır. Uşaq anlamasa belə, gördüyü hər bir görüntü və eşitdiyi hər bir məlumat onun psixikasında iz buraxır. Psixologiyada qeyd olunur ki, uşağın yaşına uyğun olmayan məlumatları vaxtından əvvəl öyrənməsi belə inkişaf üçün risk faktorudur.

Məsələn, biz səkkiz-doqquz yaşlı uşağa müəyyən mövzuları söz və məntiq yolu ilə izah edə bilərik. Amma eyni anlayışları dörd-beş yaşlı uşağa yalnız hekayələr və xüsusi metodlarla anlatmaq mümkündür. Əgər valideyn nəzarəti yoxdursa, uşaq bu məlumatlarla tək qalır və bu, onun emosional tənzimlənməsini pozur, riskli davranışlara zəmin yaradır.

Burada əsas məsələ uşağa telefon verilib-verilməməsi deyil. Əsas məsələ telefonun necə və hansı məqsədlərlə istifadə edilməsidir. Erkən yaşda zorakılıq və ya seksual məzmunla qarşılaşan uşaqlarda qorxu, utanc, təşviş kimi emosiyalar güclənir və bu emosiyaların tənzimlənməsi çətinləşir. Uşaq hisslərini tanımadan və idarə etmədən böyüyür.

Bu mövzuda Albert Banduranın məşhur Bobo Doll eksperimenti də bunu sübut edir. Eksperimentdə bir qrup uşaq normal cizgi filmi, digər qrup isə zorakılıq xarakterli görüntülər izləyir. Sonradan müşahidə edilir ki, zorakı məzmun izləyən uşaqlar aqressiv davranışları təqlid etməyə başlayırlar. Bu isə göstərir ki, uşağın gördüyü hər bir davranış modeli onun üçün “normal” anlayışını formalaşdırır.

Bu cür məzmunlar uşağın beynində normal anlayışının təhrif olunmasına səbəb olur. Uşaq aqressiyanı, zorakılığı və qeyri-sağlam davranışları adi və qəbul edilən kimi qavramağa başlayır. Bu isə gələcək münasibətlərində ciddi problemlərə yol aça bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, yaşına uyğun olmayan təhlükəli məzmunu izləyən uşaqlarda aşağıdakı əlamətlər müşahidə oluna bilər: səbəbsiz qorxular, yuxu pozuntuları və kabuslar, yüksək təşviş, aqressiv və impulsiv davranışlar, qaydalara qarşı çıxma, empatiyanın azalması.

Bundan əlavə, bu məzmunlar uşağın özünə dəyər və bədən qavrayışını da zədələyə bilər. Sosial şəbəkələrdə gördüyü idealizə olunmuş və uyğun olmayan görüntülər uşağın özünü qeyri-kafi və dəyərsiz hiss etməsinə səbəb olur.

Digər ciddi risk isə asılılıq mexanizmidir. Sosial şəbəkələr dopamin sisteminə təsir göstərir və beyin bu stimula öyrəşir. Bu isə gələcəkdə digər asılılıqların yaranma riskini artırır. Yəni bu gün telefon asılılığı olan bir uşaq, sabah başqa riskli davranışlara daha açıq ola bilər.

Nəticə olaraq, uşaqları texnologiyadan tam uzaqlaşdırmaq mümkün deyil. Lakin onların təhlükəsiz və sağlam şəkildə istifadə etməsi valideyn nəzarəti, maarifləndirmə və düzgün yönləndirmə ilə mümkündür. Burada əsas məqsəd uşağı qorumaq və onun psixoloji inkişafını sağlam şəkildə təmin etməkdir". 

Məsələ ilə bağlı Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Maqistrlər Cəmiyyətinin sədri, fəlsəfə doktoru İlqar Orucov da öz fikirlərini bölüşüb:

"Əslində mövzu çox maraqlı və aktualdır. Hesab edirəm ki, məktəblərin davranış qaydalarında etik ünsiyyət çox mühüm yer tutur. Nəzərə alsaq ki, məktəb həm təlim, həm də tərbiyə müəssisəsidir, nəticə olaraq şagirdlərə etik davranış qaydaları, cəmiyyətdə və məktəbdə rəftar prinsipləri öyrədilməlidir.

Məktəbin funksionallığı həm tədris, həm də davranışın formalaşdırılması istiqamətində böyükdür. Şagirdlərin qiymətləndirilməsi yalnız təlim nəticələrinə görə aparılmamalı, onların davranışları da nəzərə alınmalıdır. Bəzən bir şagird tədrisdə fərqlənə bilər, amma davranışında nümunəvi olmaya bilər. Belə hallarda, qiymətləndirmədə həm bilik, həm də davranış meyarları tətbiq olunmalıdır. Şagird bilməlidir ki, onun davranışı qiymətinə birbaşa təsir göstərir.

Hər bir məktəbin öz davranış qaydaları vardır və şagirdlərin bu qaydalara uyğun davranışı təmin olunmalıdır. Bu qaydalar çərçivəsində şagirdlərin sinifdə, məktəbdə və müəllimlə ünsiyyəti tənzimlənir. Məllim nümunə olaraq, şagirdlərin bir-birinə münasibətinə birbaşa təsir göstərir. Sinifdə ayrı-seçkilik olmamalıdır; hər bir şagird bərabər münasibət hiss etməlidir.

Müəllim həm də psixoloq kimi fəaliyyət göstərməli, fərqli davranış xüsusiyyətinə malik şagirdlərlə işləməyi bacarmalıdır. Məktəb mühiti şagirdlərin tərbiyə olunduğu, davranışlarının tənzimləndiyi, qaydalara uyğunlaşdığı bir ekosistem olmalıdır". 

Cəmiyyət sədri həmçinin könüllülük fəaliyyəti, kütləvi tədbirlər və şagirdlərin sosial iştirakının təşviqi də bu məqsədə xidmət etdiyini bildirib:

"Məktəb rəhbərliyi, müəllim və valideynlər arasında düzgün əməkdaşlıq qurulmalı, cəmiyyətdə artan aqressivlik məktəbə gətirilməlidir. Valideynlərin və cəmiyyətin davranış qüsurları məktəbə təsir edə bilər. Bu baxımdan müəllimin nüfuzu güclü olmalı, hüquqi və institusional dəstək ilə qorunmalıdır. Müəllim, yalnız bürokratik təhsil funksiyasını yerinə yetirən şəxs deyil, həm də şagirdlər üçün nümunə olan, cəmiyyətdə hörmətə malik bir şəxsdır.

Qanunvericilik müəllimin müdafiəsini təmin etməli, valideynin müəllimə qarşı aqressiv davranışına hüquqi mexanizmlər tətbiq edilməlidir. Belə olduqda müəllim özünü təhlükəsiz və nüfuzlu hiss edəcək, həm təlim, həm də tərbiyə prosesində effektiv olacaq.

Nəticə olaraq, məktəbdə təlim və tərbiyə paralel aparılmalı, şagirdlərin davranışları və bilikləri eyni dərəcədə qiymətləndirilməlidir. Məktəb, müəllim və valideynlər birgə işləyərək, şagirdlərin düzgün formalaşdığı və cəmiyyətə hazır olduğu bir ekosistem yaratmalıdır.

Məsələ ilə bağlı bağlı sosioloq Üzeyir Şəfiyev isə ailə, məktəb və sosial şəbəkələr uşaqların və yeniyetmələrin formalaşmasında əsas rol oynayan sosiyallaşma institutlar olduğunu qeyd edib:

"Bu institutların sağlam fəaliyyəti cəmiyyətin gələcək rifahı üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. Əgər sosiyallaşma mühiti sağlam deyilsə, həmin mühitdə yetişən uşaqlar və yeniyetmələr gələcəkdə sosial anomiya, hüquqi və əxlaqi davranış pozuntuları ilə üzləşə bilərlər. Bu isə bütövlükdə cəmiyyət üçün ciddi təhlükə mənbəyidir.

Bu gün müşahidə edilən yeniyetmə davranış pozuntularının mühüm səbəblərindən biri də məhz sosiyallaşma institutlarının zəifləməsi ilə bağlıdır. Azərbaycanda ailə strukturlarında ciddi dəyişikliklər baş verir: boşanmaların artması, natamam və mürəkkəb ailələrin çoxalması uşaqlarda dərin psixoloji travmalar yaradır. Bu travmalar bəzən introvert şəkildə özünə yönəlmiş davranışlarla, bəzən isə ekstrovert şəkildə başqalarına qarşı aqressiya ilə üzə çıxır.

Məktəblərdə isə ümumi müsbət mənzərəyə baxmayaraq, bullinq, şagird-şagird və müəllim-şagird münasibətlərində problemlər müşahidə olunur. Bu səbəbdən təhsil müəssisələrində sosiometrik testlərin tətbiqi olduqca zəruridir. Belə testlər vasitəsilə məktəbdəki psixoloji iqlim, sosial münasibətlər və potensial risklər əvvəlcədən müəyyən edilə və preventiv tədbirlər görülə bilərdi. Əgər bu mexanizmlər vaxtında tətbiq olunsaydı, bəzi ağır hadisələrin qarşısını almaq mümkün olardı.

Bu gün isə məktəbdən və ailədən daha güclü təsir imkanına malik olan əsas amil sosial şəbəkələrdir. Nəzarətsiz və süzgəcsiz rəqəmsal mühit uşaqlar və yeniyetmələr üçün ciddi təhlükə yaradır. Sosial şəbəkələrdə yayılan zorakılıq, kriminal həyat tərzi və qeyri-əxlaqi davranışları təşviq edən paylaşımlar birbaşa imitasiya olunur. Bu davranış modelləri isə cəmiyyətimizə xas olmayan, əsasən xarici mənşəli neqativ tendensiyaların təqlididir.

Buna görə də sosial şəbəkə fəaliyyətini tənzimləyən ayrı və xüsusi bir qanunun qəbul edilməsi, eləcə də süzgəc və nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi vacibdir. 

“Sarı mətbuat” xarakterli, hüquqa və mənəviyyata zidd paylaşımlar rəqəmsal platformalara yol tapmamalıdır. Təəssüf ki, bəzi media resurslarında kriminal aləmin nümayəndələri qəhrəman kimi təqdim olunur ki, bu da yeniyetmələrin psixologiyasına mənfi təsir göstərir və onları yanlış “kumir” seçiminə yönəldir.

Əgər sağlam gələcəkdən danışırıqsa, sosiallaşma institutlarının sağlamlaşdırılması əsas prioritet olmalıdır. Bu prosesdə ailə, məktəb, media, hüquq-mühafizə orqanları və sosial platformalar korporativ sosial məsuliyyət prinsipi əsasında birgə fəaliyyət göstərməlidirlər.

Xatırladaq ki, Azərbaycan Respublikasında uşaq və yeniyetmələrin zərərli informasiyadan qorunması ilə bağlı qanun 2018-ci ildə qəbul edilmiş, 2025-ci ilin 19 mart tarixində isə Süni İntellekt üzrə Milli Strategiya təsdiq olunmuşdur. Həmçinin Cinayət Məcəlləsinə sosial şəbəkələrlə bağlı müvafiq maddə əlavə edilmişdir. Bu hüquqi baza daha da gücləndirilməli və real tətbiq mexanizmləri ilə dəstəklənməlidir.

Almaniyanın 2017-ci ildən tətbiq etdiyi sosial platformalara nəzarət modeli göstərir ki, dövlət və sosial şəbəkə operatorları arasında hüquqi mexanizmlər qurulduqda real nəticələr əldə etmək mümkündür. Bu baxımdan, Azərbaycan hökuməti ilə sosial şəbəkə platformaları arasında əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılması, hüquqa zidd və zərərli məzmunun yayılmasının qarşısının alınması istiqamətində mühüm addım ola bilər".

Elmir Heydərli