İqtisadiyyat

Ucuz kredit ümidi ilə BOKT-yə üz tutanları nə gözləyir?

Azərbaycanda bank olmayan kredit təşkilatlarının (BOKT) təklif etdiyi kreditlərin yüksək faizlə verilməsi uzun müddətdir müzakirə olunan iqtisadi və sosial problemlərdən biridir. Xüsusilə banklardan kredit əldə etmək imkanı məhdud olan vətəndaşlar BOKT-ların xidmətlərinə müraciət etməli olurlar. Lakin bu təşkilatların təklif etdiyi kreditlər üzrə faiz dərəcələrinin yüksək olması borcalanların maliyyə yükünü daha da ağırlaşdırır. Nəticədə vətəndaş qısa müddətli maliyyə ehtiyacını qarşılamaq üçün götürdüyü kreditə görə bəzən əsas borcdan xeyli artıq məbləğ ödəməli olur.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının sədri Taleh Kazımov da son çıxışında BOKT-ların yüksək faiz dərəcələrinin tənzimləyici qurumu daim narahat edən məsələlərdən biri olduğunu bildirib. Bu açıqlama isə mühüm bir sualı yenidən gündəmə gətirir: BOKT-ların kredit faizlərinə dövlət tərəfindən birbaşa məhdudiyyət qoyulmalıdırmı? Əgər bu təşkilatların fəaliyyətinə lisenziya verilir və onların fəaliyyəti nəzarətdə saxlanılırsa, vətəndaşları yüksək faiz yükündən qorumaq üçün daha sərt mexanizmlərin tətbiqi niyə müzakirə olunmasın?

Digər tərəfdən, BOKT-ların yüksək faizlərini yalnız onların gəlir əldə etmək istəyi ilə əlaqələndirmək də məsələyə birtərəfli yanaşma olardı. Bu təşkilatların maliyyələşmə mənbələri, kredit riskləri, problemli borcların səviyyəsi və əməliyyat xərcləri də faizlərin formalaşmasına təsir göstərir. Banklardan fərqli olaraq, BOKT-ların kredit verdiyi müştərilər arasında ödəmə qabiliyyəti və kredit tarixçəsi baxımından daha riskli qruplar ola bilər. Lakin bu amillər yüksək faizlərin hansı həddə qədər əsaslandırıla biləcəyi sualını aradan qaldırmır.

Əsas narahatlıq isə odur ki, yüksək faizlə verilən kreditlər bəzi vətəndaşları borc yükündən çıxmaq əvəzinə daha böyük maliyyə çətinlikləri ilə üz-üzə qoya bilər. Bir krediti ödəmək üçün digər kreditə müraciət edən şəxslərin sayı artdıqca, bu, təkcə fərdi ailə büdcəsi deyil, ümumilikdə maliyyə sabitliyi baxımından da risk yaradır. Belə şəraitdə dövlətin istehlakçı hüquqlarını qorumaqla yanaşı, kredit bazarında rəqabəti və maliyyə xidmətlərinin əlçatanlığını təmin etmək vəzifəsi də aktuallaşır.

BOKT-ların faizlərinə yuxarı hədd qoyulması borcalanların müdafiəsi baxımından effektiv addım ola bilərmi? Yoxsa inzibati məhdudiyyətlər bu təşkilatların kredit vermək imkanlarını daraldaraq, əksinə, vətəndaşların maliyyə xidmətlərinə çıxışını çətinləşdirə bilər? Məsələnin iqtisadi tərəfi ilə yanaşı, sosial nəticələri də ciddi müzakirə tələb edir.

İqtisadçı Əkrəm Həsənov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirb ki, bank olmayan kredit təşkilatlarında (BOKT) kredit faizlərinin banklarla müqayisədə daha yüksək olmasının əsas səbəbi onların ucuz maliyyə mənbələrinə çıxış imkanlarının məhdud olmasıdır:

“Bəs ucuz maliyyə mənbələri hansılardır? İlk növbədə, bank əmanətləri. Banklar əhalidən əmanət qəbul edə bilirlər, BOKT-lərin isə belə imkanı yoxdur. Onlar əmanət cəlb edə bilməzlər.

Digər maliyyə mənbəyi Mərkəzi Bankdan uçot dərəcəsi ilə kreditlərin alınmasıdır. Qanunvericiliyə görə, BOKT-lərin də belə kreditlər əldə etmək imkanı var. Lakin praktikada Mərkəzi Bank indiyədək BOKT-lərə deyil, əsasən banklara kredit verib.

Üçüncü mənbə xarici maliyyələşmə, yəni xarici banklardan və maliyyə institutlarından vəsait cəlb edilməsidir. Əvvəllər BOKT-lər bu imkandan istifadə edə bilirdilər. Lakin hazırda ölkədəki maliyyə-iqtisadi vəziyyətlə əlaqədar onların xaricdən vəsait əldə etmək imkanları məhdudlaşıb.

Beləliklə, BOKT-lər əsasən banklardan vəsait cəlb etməklə maliyyələşirlər. Başqa sözlə, bir çox hallarda özləri də banklardan kredit götürürlər. Təbii ki, bu da onların təqdim etdiyi kreditlərin faiz dərəcələrinin yüksəlməsinə səbəb olur.

Digər tərəfdən, BOKT-lərdən kredit almaq banklarla müqayisədə daha rahatdır. Onların müştərilərə qarşı tələbləri o qədər də sərt deyil. BOKT-lər əsasən banklardan kredit almaqda çətinlik çəkən şəxslərə yönəlirlər. Bu insanlar daha əlçatan şərtlərlə vəsait əldə etmək üçün BOKT-lərə müraciət edirlər.

Əslində, dünyada da vəziyyət oxşardır. Bir qayda olaraq, BOKT-lərin kredit faizləri banklarla müqayisədə daha yüksək olur. Bu faizlərə yuxarı hədd qoyulması məsələsinə gəlincə, belə bir məhdudiyyət onların fəaliyyət imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilər. Eyni yanaşma banklara da aiddir.

Xarici təcrübə də göstərir ki, faiz dərəcələrinin inzibati qaydada məhdudlaşdırılması hər zaman gözlənilən nəticəni vermir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində hər bir kredit təşkilatı öz maliyyələşmə xərclərini, risklərini və fəaliyyət imkanlarını nəzərə alaraq faiz dərəcələrini müəyyənləşdirir”.

Məhəbbət Tərlanoğlu

🖨 Çap et

20:17 06.11.2026

Oxunuş sayı: 57