Evdə görmək istəmirik, həyatımızı onlara borcluyuq
İnsanların böyük əksəriyyəti siçanları evlərdə, anbarlarda və ərzaq məhsullarının ətrafında görmək istəmir. Onlar çox vaxt çirk, xəstəlik, qida məhsullarının korlanması və məişət problemləri ilə əlaqələndirilir. Lakin bu kiçik gəmiricilərin bəşəriyyətin elmi və tibbi inkişafında oynadığı rol tamamilə fərqli mənzərə yaradır. Müasir tibbin, genetikanın, farmakologiyanın və biologiyanın bir sıra mühüm nailiyyətlərinin arxasında məhz siçanlar üzərində aparılmış çoxillik tədqiqatlar dayanır.
Bu gün insan ömrünün uzadılması, xəstəliklərin səbəblərinin araşdırılması, yeni dərmanların hazırlanması və orqanizmin mürəkkəb mexanizmlərinin öyrənilməsi istiqamətində əldə olunan nəticələrin bir hissəsi laboratoriyalarda aparılan təcrübələrlə mümkün olub. Həmin təcrübələrdə isə siçanlar alimlərin ən mühüm tədqiqat modellərindən birinə çevriliblər. Başqa sözlə, gündəlik həyatda arzuolunmaz hesab etdiyimiz bu canlılar elmi laboratoriyalarda insan sağlamlığı naminə əvəzsiz rol oynayıblar.
İnsanla siçan arasında düşündüyümüzdən daha böyük oxşarlıq var
Siçanların elmi tədqiqatlarda geniş istifadə edilməsinin əsas səbəblərindən biri onların insanlarla genetik və fizioloji oxşarlıqlarıdır. İnsan və siçan fərqli növlər olsa da, onların genlərinin böyük hissəsi ortaq mənşəyə malikdir. Hər iki canlıda ürək-damar, sinir, immun, hormonal və həzm sistemlərinin bir sıra əsas mexanizmləri oxşar prinsiplərlə fəaliyyət göstərir.
ABŞ-nin Milli İnsan Genomu Tədqiqatları İnstitutunun məlumatlarına görə, siçanlar ötən əsrdə genetik araşdırmalar üçün ən mühüm məməli modellərindən birinə çevriliblər. Bunun səbəbi yalnız insanla bioloji oxşarlıq deyil. Siçanların ölçülərinin kiçik olması, laboratoriya şəraitində saxlanılmasının nisbətən asanlığı, sürətlə çoxalmaları və nəsillərinin qısa müddətdə yetişməsi alimlərə müxtəlif elmi təcrübələr aparmaq imkanı verir.
Məsələn, insanlarda onilliklər ərzində müşahidə edilməli olan bəzi irsi xüsusiyyətləri siçanların bir neçə nəsli üzərində daha qısa müddətdə araşdırmaq mümkündür. Alimlər müəyyən genləri dəyişdirərək hansı xəstəliklərin yarandığını, orqanizmin bu dəyişikliklərə necə reaksiya verdiyini və hansı müalicə üsullarının təsir göstərə biləcəyini öyrənirlər.
Xərçəngdən diabetə qədər: Siçanlar hansı xəstəliklərin araşdırılmasına kömək edir?
Siçanlar üzərində aparılan tədqiqatların ən mühüm istiqamətlərindən biri xərçəng xəstəlikləridir. Alimlər müəyyən şiş növlərini inkişaf etdirən və ya onlara meyilli olan xüsusi siçan modelləri yaradırlar. Daha sonra xəstəliyin necə yarandığını, hüceyrələrin necə dəyişdiyini, şişlərin hansı sürətlə böyüdüyünü və müxtəlif dərmanların bu prosesə necə təsir etdiyini araşdırırlar.
Bu tədqiqatlar xərçəngin yaranma mexanizmlərinin daha yaxşı başa düşülməsinə və yeni müalicə yanaşmalarının hazırlanmasına kömək edir. Eyni zamanda diabet, yüksək qan təzyiqi, ateroskleroz, osteoporoz, piylənmə və sinir sistemi xəstəliklərinin öyrənilməsində də siçan modellərindən istifadə olunur.
Məsələn, diabetlə bağlı təcrübələr zamanı alimlər insulinə həssaslığı, qanda şəkərin tənzimlənməsini və maddələr mübadiləsində baş verən dəyişiklikləri araşdırırlar. Bu nəticələr xəstəliyin mexanizmlərini anlamaq və potensial müalicə üsullarını sınaqdan keçirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Əlbəttə, siçanlarda əldə edilən nəticələrin insanlarda da eyni şəkildə təkrarlanacağına zəmanət yoxdur. Çünki iki növün orqanizmi arasında mühüm fərqlər mövcuddur. Buna görə laboratoriya təcrübələri tibbi araşdırmanın yalnız bir mərhələsidir və yeni müalicələrin insanlarda təhlükəsizliyi və effektivliyi ayrıca klinik sınaqlarla yoxlanılır.
Peyvəndlər və dərmanların hazırlanmasında onların rolu
Siçanların insan sağlamlığına verdiyi töhfələrdən biri də peyvənd və dərman tədqiqatlarıdır. Yeni preparatın insanlara tətbiq edilməsindən əvvəl onun orqanizmdə necə təsir göstərdiyini, mümkün yan təsirlərini və immun sisteminin reaksiyasını araşdırmaq tələb olunur. Bu mərhələdə siçanlar mühüm eksperimental modellərdən biri kimi istifadə edilir.
ABŞ-nin Milli Səhiyyə İnstitutunun məlumatlarında heyvanlar üzərində aparılan tədqiqatların insulin, poliomielitə qarşı peyvənd, qan köçürülməsi, penisillinin tibbdə tətbiqi və müxtəlif xərçəng müalicələrinin inkişafına töhfə verdiyi qeyd olunur. COVID-19-a qarşı peyvəndlərin hazırlanması prosesində də siçanlar və insan olmayan primatlar üzərində ilkin araşdırmalar aparılıb.
Burada mühüm bir məqamı qeyd etmək lazımdır: bu nailiyyətləri yalnız siçanların xidmətləri kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Həmin nəticələr alimlərin, həkimlərin, laboratoriyaların və müxtəlif elmi istiqamətlərin birgə fəaliyyəti sayəsində əldə edilib. Lakin siçanlar bu prosesdə vacib tədqiqat vasitələrindən biri olublar.
Genetikanın inkişafında siçanların xüsusi yeri
Siçanların elmdəki rolu yalnız dərman sınaqları ilə məhdudlaşmır. Onlar genetikanın inkişafında da mühüm yer tuturlar. XX əsrin əvvəllərində alimlər siçanların müxtəlif fiziki xüsusiyyətlərini araşdıraraq irsi əlamətlərin nəsildən-nəslə necə ötürüldüyünü öyrənməyə başlayıblar.
Sonrakı illərdə genetik texnologiyaların inkişafı ilə siçanların DNT-sində məqsədli dəyişikliklər etmək mümkün olub. Beləliklə, müəyyən bir genin funksiyasını öyrənmək üçün həmin genin fəaliyyəti dayandırılan, yaxud başqa genetik dəyişikliklərə məruz qalan siçan modelləri yaradılıb. Bu üsul alimlərə genlərin orqanizmin inkişafına, immun sisteminə və xəstəliklərin yaranmasına təsirini müəyyənləşdirmək imkanı verib.
2002-ci ildə siçan genomunun yüksək keyfiyyətli ilkin ardıcıllığının açıqlanması insan genomunun öyrənilməsi baxımından da mühüm hadisə sayılıb. İnsan və siçan genomlarının müqayisəsi alimlərə müxtəlif genlərin funksiyalarını və təkamül prosesində qorunub saxlanılan genetik xüsusiyyətləri araşdırmağa kömək edib.
Hətta 2007-ci ildə Fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı siçanlar da daxil olmaqla məməlilərdə genlərin məqsədli dəyişdirilməsi texnologiyalarının inkişafına töhfə vermiş alimlərə təqdim olunub. Bu texnologiyalar sonradan bir çox irsi və xroniki xəstəliklərin araşdırılmasında geniş istifadə edilməyə başlayıb.
Siçanların dəyəri yalnız laboratoriya divarları arasında deyil
Siçanların əhəmiyyəti elmi laboratoriyalarla məhdudlaşmır. Təbiətdə də bu canlılar ekosistemin mühüm hissəsidir. Onlar bir çox yırtıcı quşlar, ilanlar və digər heyvanlar üçün qida mənbəyidir. Bu səbəbdən siçanların təbiətdən tamamilə yox olması qida zəncirində ciddi dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
Bəzi gəmiricilər toxumların yayılmasına, torpağın qarışmasına və bitki örtüyünün yenilənməsinə də töhfə verirlər. Onların fəaliyyəti müəyyən ekosistemlərdə təbii tarazlığın qorunmasına kömək edir. Yəni insanın məişətdə görmək istəmədiyi bu canlılar təbiətdə başqa növlərin yaşaması üçün vacib rol oynayırlar.
Bununla yanaşı, siçanların insanlarla sıx təmasda yaşaması müəyyən təhlükələr də yaradır. Xüsusilə ev siçanları və siçovullar qida məhsullarını çirkləndirə, bəzi infeksiyaların yayılmasında iştirak edə bilərlər. Onların ifrazatları və sidiyi vasitəsilə ərzaq və səthlər çirklənə bilər. Buna görə yaşayış məntəqələrində gəmiricilərə qarşı sanitar tədbirlərin görülməsi vacibdir.
Burada bir fərqi də nəzərə almaq lazımdır: gündəlik dildə bütün gəmiricilərə bəzən sadəcə siçan deyilsə də, siçanlar və siçovullar ayrı heyvanlardır. Həmçinin bütün gəmiricilər eyni xəstəlikləri daşımır və hər biri insan üçün eyni risk yaratmır.
Elmin inkişafı heyvanların hüquqlarını da gündəmə gətirir
Siçanların elmi tədqiqatlardakı mühüm rolundan danışarkən başqa bir məsələni də unutmaq olmaz. Laboratoriyalarda aparılan təcrübələr heyvanların hüquqları və etik davranış məsələlərini daim gündəmdə saxlayır. Heyvanların ağrı və əzab çəkməsi, onların təcrübələrdə hansı şəraitdə saxlanılması və bu sınaqların həqiqətən zəruri olub-olmaması elmi ictimaiyyətin müzakirə etdiyi əsas məsələlərdəndir.
Müasir elmi yanaşmada heyvanlardan istifadənin mümkün qədər azaldılması, ağrı və əziyyətin minimuma endirilməsi, alternativ metodların tətbiqi əsas prinsiplər sırasındadır. Hüceyrə və toxuma modelləri, kompüter simulyasiyaları, orqan-on-chip texnologiyaları bəzi tədqiqatlarda heyvan sınaqlarına alternativ yaradır. Lakin mürəkkəb orqanizmin bütöv reaksiyasını öyrənmək tələb olunan hallarda heyvan modellərindən istifadə hələ də davam edir.
Beləliklə, siçanlar haqqında formalaşmış yalnız mənfi təsəvvür onların bəşəriyyət üçün əhəmiyyətini tam əks etdirmir. Bir tərəfdən, onlar sanitariya və sağlamlıq baxımından nəzarət tələb edən canlılardır, digər tərəfdən isə insanın öz orqanizmini daha dərindən tanımasına, xəstəliklərlə mübarizə aparmasına və tibbi biliklərin inkişafına kömək edən mühüm tədqiqat modelləridir.
İnsanların gündəlik həyatda görmək istəmədiyi bu kiçik canlılar elmi tərəqqinin böyük bir hissəsində iştirak ediblər. Bəlkə də buna görə siçanlara yalnız evlərdə və anbarlarda yaratdıqları problemlər prizmasından baxmaq düzgün deyil. Onların bəşəriyyətin inkişafına verdiyi töhfə laboratoriya divarlarından çox-çox kənara çıxır.
Məhəbbət Tərlanoğlu
17:11 05.11.2026
Oxunuş sayı: 277
