Cəmiyyət

Yeni mərhələnin siyasi və strateji gündəliyi

Hakim partiyaların qurultayları adətən hesabat, fəaliyyətin qiymətləndirilməsi və kadr yenilənməsi tədbiri kimi xarakterizə olunur. Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayını bu çərçivədən fərqləndirən əsas məqam isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etməsindən sonra keçirilməsi idi. VII qurultay Qarabağda əldə edilmiş Zəfərdən yalnız bir neçə ay sonra, beynəlxalq ictimaiyyətin hələ bu nəticənin siyasi və geosiyasi mahiyyətini müzakirə etdiyi bir dövrdə keçirilmişdi. VIII qurultay isə artıq fərqli reallıq fonunda baş tuturdu. Prezidentin çıxışında da vurğulandığı kimi, Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlar beynəlxalq aləm tərəfindən qəbul edilib. Bu fərq partiyanın siyasi gündəliyinin mahiyyətini də dəyişir. Əvvəlki mərhələdə əsas məqsəd ərazi bütövlüyünün bərpası idisə, yeni mərhələdə əsas suallar əldə olunmuş nəticələrin necə qorunacağı, onların iqtisadi və sosial məzmunla necə tamamlanacağı və yeni təhdidlərə qarşı hansı mexanizmlərin formalaşdırılacağı ilə bağlıdır. Qurultayda səslənən çıxışın əsas istiqamətləri də məhz bu məsələlər ətrafında formalaşır. Çıxışın mühüm hissəsi Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranma səbəblərinin və tarixi rolunun izahına həsr olunub. Prezident İlham Əliyev partiyanın 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilmiş təsis qurultayında yaradıldığını xatırladaraq bunu həmin dövrün ictimai-siyasi tələbi kimi qeyd edib. Prezidentin təqdimatında 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan ağır siyasi, hərbi və iqtisadi böhranla üz-üzə idi. Şuşa və Laçının 1992-ci ilin mayında, Kəlbəcərin isə 1993-cü ilin aprelində işğal olunması, iqtisadiyyatın çökməsi, qaz və elektrik qıtlığı, yüksək inflyasiya və dövlət xəzinəsinin boş olması həmin dövrün əsas problemləri kimi göstərilib. Ölkənin 8 milyonluq əhalisinin təxminən 1 milyonunun qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətində olması da bu mənzərəni tamamlayırdı. Bu kontekstdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin 1993-cü ilin oktyabrında Prezident seçilməsi ölkənin parçalanmasının qarşısının alınmasında mühüm hadisə kimi təqdim olunub. Sonrakı dövrün əsas nailiyyətləri sırasında Azərbaycanın beynəlxalq təcriddən çıxması, atəşkəsdən bir neçə ay sonra imzalanan “Əsrin müqaviləsi” və ölkəyə investisiya axınının başlaması qeyd edilib. Eyni zamanda BMT Baş Assambleyası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ATƏT kimi beynəlxalq təşkilatların Azərbaycanın mövqeyini əks etdirən qərarları da diplomatik uğurlar sırasında göstərilib. 907-ci maddəyə edilmiş düzəlişin hələ tam aradan qaldırılmadığı da qeyd olunub. Burada tarixi faktlarla siyasi qiymətləndirmələri bir-birindən ayırmaq vacibdir. İşğal tarixləri və həmin dövrün iqtisadi böhranı kimi faktlar geniş şəkildə sənədləşdirilib. Lakin ayrı-ayrı siyasi rəhbərlər haqqında səsləndirilən “fərarilik”, “qorxaqlıq” və digər qiymətləndirmələr siyasi mövqedir və tarixçilər arasında fərqli yanaşmalar mövcuddur. Buna görə də publisistik və analitik mətnlərdə belə ifadələrin natiqin mövqeyi kimi təqdim olunması daha peşəkar yanaşmadır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, uzun müddət hakim mövqedə olan partiyalar öz legitimliklərini çox vaxt yarandıqları tarixi şərait və ölkə qarşısında götürdükləri məsuliyyət üzərində qururlar. Lakin nəsillər dəyişdikcə tarixi xidmət arqumenti kifayət etmir. Yeni nəsil üçün gündəlik nəticələr, xidmətlərin keyfiyyəti, imkan bərabərliyi və idarəetmədə şəffaflıq daha böyük əhəmiyyət qazanır. Prezidentin ideoloji işdə şablonlardan və formal tədbirlərdən imtina çağırışını da bu baxımdan qiymətləndirmək mümkündür. Çıxışda 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsi ilə 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş antiterror tədbiri bir-biri ilə əlaqəli iki mərhələ kimi təqdim olunub. Prezident bu qələbələrin böyük güclərin müqaviməti fonunda əldə edildiyini vurğulayıb. 1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyətinin münaqişənin həllindən daha çox onun uzun müddət dondurulmasına gətirib çıxardığı fikri də səsləndirilib. Müharibə zamanı müxtəlif səviyyələrdə təzyiqlərlə üzləşildiyi bildirilsə də, bu iddiaların müstəqil mənbələrlə ayrıca yoxlanılması tələb olunur. Çıxışın diqqətçəkən məqamlarından biri Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması ilə bağlı hüquqi-siyasi yanaşmadır. Prezident bu tanınmanın həmin dövrdə Qarabağda mövcud olmuş erməni silahlı birləşmələrinin statusu və onların tərk-silah edilməsi baxımından hüquqi zəmin yaratdığını bildirib.

Sülh gündəliyi ilə bağlı çıxışın mesajı iki istiqamətdə formalaşır. Bir tərəfdən münaqişənin başa çatdığı, sərhəddə sabitliyin təmin olunduğu, sülh müqaviləsinin paraflandığı və Ermənistanla ticarət əlaqələrinin başladığı vurğulanır. Digər tərəfdən Ermənistanın 2018–2020-ci illərdəki bəzi bəyanatları xatırladılır və sülh prosesində tarixi reallıqların təhrif edilməməsi tələb olunur. Bu iki yanaşmanın paralel səslənməsi göstərir ki, sülh gündəliyi ilə yanaşı təhlükəsizlik məsələsi də aktual olaraq qalır. Dünya təcrübəsi də göstərir ki, davamlı sülhlə institusional təminatlar, insanlararası əlaqələr və iqtisadi qarşılıqlı asılılıqla möhkəmlənir. Ermənistanla ticarətin başlanması bu baxımdan əhəmiyyətli addım sayıla bilər. Çıxışın praktiki baxımdan ən mühüm bölmələrindən biri hərbi gücün artırılması məsələsinə həsr olunub. Prezidentin arqumentlərini üç əsas istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür: Keçmişdə baş vermiş hadisələrin təkrarlanmaması üçün Azərbaycanın daim güclü olması vacib hesab edilir. Şimalda, cənubda və Yaxın Şərqdə yeni müharibə ocaqlarının yaranması təhlükəsizlik mühitini mürəkkəbləşdirir. Prezidentin fikrincə, mövcud müharibələri dayandırmağa qadir real beynəlxalq mexanizmlərin effektivliyi əvvəlki səviyyədə deyil. Bu yanaşmanın praktiki ifadəsi kimi gələn ilin büdcəsində müdafiə və təhlükəsizliyə təxminən 9 milyard manat ayrılması göstərilir. Eyni zamanda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, sosial layihələr və digər istiqamətlər də dövlət büdcəsinin prioritetləri sırasında təqdim edilir. Bu siyasət qlobal tendensiyadan da ayrı deyil. Son illərdə Avropada və dünyanın müxtəlif bölgələrində təhlükəsizlik xərclərinin artması müşahidə olunur. Azərbaycanın seçimləri də regionda mövcud olan təhlükəsizlik reallıqları fonunda qiymətləndirilməlidir. Prezidentin silahların yüksək qiymətə alınması və heç kimin güzəşt etməməsi barədə fikirləri isə müdafiə sənayesinin və yerli istehsalın inkişafının əhəmiyyətini artırır. Bununla yanaşı, uzunmüddətli perspektivdə hərbi xərclərin iqtisadi yükü və onların sosial investisiyalarla tarazlaşdırılması məsələsi də ictimai müzakirə üçün əhəmiyyətlidir. Çıxışın yeni və diqqətçəkən elementlərindən biri ideoloji təhlükəsizliyin fiziki təhlükəsizliklə paralel müstəvidə təqdim olunmasıdır. Prezident dövlət sərhədlərinin müasir texnologiyalarla qorunduğunu, lakin ideoloji və informasiya risklərinin sərhəd tanımadığını bildirib. Xüsusilə internet, kiberhücumlar və süni intellekt dövründə informasiya təhlükəsizliyinin əhəmiyyətinin artdığı vurğulanıb. Bu kontekstdə təhsil və vətənpərvərlik əsas qorunma vasitələri kimi göstərilib. Partiya fəallarına isə informasiya məkanında Azərbaycan reallıqlarını əks etdirən müsbət gündəliyin formalaşdırılması ilə bağlı çağırış edilib. Məsələyə beynəlxalq təcrübə prizmasından yanaşdıqda media savadlılığı, vətəndaş təhsili və şəffaf informasiya mühiti dezinformasiyaya qarşı mübarizənin əsas vasitələri hesab olunur. Buna görə də informasiya təhlükəsizliyi ilə plüralist informasiya mühitinin necə uzlaşdırılacağı mühüm məsələlərdən biri olaraq qalır. Təhsilə və media savadlılığına üstünlük verilməsi isə bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. İnformasiyanı təhlil etmək və saxta məlumatı ayırd etmək bacarığı yüksək olan cəmiyyət informasiya manipulyasiyalarına qarşı daha dayanıqlı olur. Prezident Azərbaycanın heç bir düşərgəyə qoşulmadığını və qoşulmayacağını vurğulayıb. Bu yanaşmanın əsasını müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel əməkdaşlıq və strateji tərəfdaşlıqların inkişaf etdirilməsi təşkil edir. Çıxışda ABŞ ilə Strateji Xartiya və Çinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq bəyannaməsinin imzalanması, Avropa İttifaqının üzv dövlətləri ilə strateji tərəfdaşlıq formatlarının genişlənməsi, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Məşvərət Görüşlərində iştirakının artırılması və D-8-ə üzvlüyü qeyd olunub. Azərbaycanın müxtəlif siyasi və iqtisadi qütblərlə əməkdaşlıq etməsi onun xarici siyasətdə manevr imkanlarını genişləndirir. Bu baxımdan Azərbaycanın siyasətini Qazaxıstanın çoxvektorlu xarici siyasəti, Türkiyənin müxtəlif güc mərkəzləri ilə paralel münasibətləri və Sinqapurun balans siyasəti ilə müəyyən mənada müqayisə etmək mümkündür. Lakin balans siyasəti daimi olaraq yenidən əsaslandırılmalı və dəyişən beynəlxalq münasibətlər sisteminə uyğunlaşdırılmalıdır. Prezidentin xarici siyasətin müdafiəyönümlü deyil, fəalyönümlü olması ilə bağlı fikri də məhz bu dinamikaya cavab kimi qiymətləndirilə bilər. Çıxışda səsləndirilən iqtisadi göstəricilər diqqət çəkir. Xarici borcun ÜDM-in 5,6 faizi səviyyəsində olduğu, valyuta ehtiyatlarının 90 milyard dollara çatdığı və xarici borcdan təxminən 20 dəfə çox olduğu bildirilib. İki Beynəlxalq İnvestisiya Forumunda imzalanmış kontraktların ümumi həcminin 20 milyard dollardan çox olduğu, sonuncu forumda isə idarəçiliyində 30 trilyon dollardan artıq vəsait olan investisiya qurumlarının iştirak etdiyi qeyd edilib. Bu göstəriciləri qiymətləndirərkən bir neçə nüansı nəzərə almaq lazımdır. İlk növbədə xarici borcla ümumi dövlət borcunu eyniləşdirmək olmaz. Eyni zamanda imzalanmış investisiya kontraktı hələ faktiki investisiya demək deyil. Əsas məsələ həmin sazişlərin real layihələrə çevrilməsi və qeyri-neft sektorunda yeni iqtisadi imkanlar yaratmasıdır. Digər mühüm məsələ iqtisadi artımın tempi və iqtisadiyyatın neft-qaz asılılığından çıxarılmasıdır. Prezidentin özü də ÜDM artımının böyük rəqəmlərlə ölçülmədiyini qeyd edib. Bu, qarşıdakı dövrün əsas iqtisadi çağırışlarından biri olaraq qalır. Enerji sektorunda Azərbaycanın mövqeyi daha güclü görünür. Ölkənin ixrac etdiyi enerji resursları xam neftlə məhdudlaşmır; elektrik enerjisi, neft-kimya məhsulları və gübrələr də bu istiqamətdə mühüm yer tutur. Neft məhsulları üzrə 30 milyon tonluq potensialın 7 milyon tonunun ölkə daxilində, 23 milyon tonunun isə xaricdəki zavodlarda emal edildiyi bildirilib. Azərbaycanın xaricdəki enerji aktivlərinin genişlənməsi və yeni kontraktların imzalanması hasilatın sabitləşdirilməsi baxımından mühüm imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, qlobal enerji keçidi Azərbaycanın uzunmüddətli strategiyasında diversifikasiya məsələsini daha da aktuallaşdırır. Fosil yanacaqlara tələbin uzunmüddətli perspektivdə azalması ehtimalı ölkənin qeyri-neft sektorunun inkişafını strateji zərurətə çevirir. Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsi də çıxışın mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu il ölkə ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin 16 milyon tona çatacağı, orta müddətli hədəfin isə 30 milyon ton olduğu bildirilib. Orta Dəhliz və Şimal-Cənub Dəhlizi Azərbaycanın coğrafi mövqeyini iqtisadi üstünlüyə çevirmək baxımından mühüm imkanlar yaradır. Lakin bu istiqamətdə beynəlxalq rəqabətin də mövcud olduğu nəzərə alınmalıdır. Buna görə infrastrukturla yanaşı, logistika, gömrük və inzibati prosedurların səmərəliliyi də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası çıxışda əsas vəzifələrdən biri kimi təqdim olunub. Son məlumata görə, həmin ərazilərdə 96 min nəfər yaşayır, işləyir və təhsil alır. Bu ərazilərin inkişafına indiyədək 28 milyard manat vəsait ayrıldığı, əsas vəsaitlərin infrastruktur layihələrinə yönəldildiyi və layihələrin böyük hissəsinin başa çatdığı bildirilib. 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş məcburi köçkünlərin artıq məskunlaşdığı və “Böyük Qayıdış” prosesinin sürətləndiriləcəyi qeyd olunub. Dünya təcrübəsi göstərir ki, müharibədən sonrakı bərpanın ilk mərhələsini əsasən infrastruktur təşkil edir. Lakin davamlı məskunlaşma üçün bundan daha artığı tələb olunur: iş yerləri, təhsil, səhiyyə, sosial xidmətlər və yerli iqtisadiyyatın formalaşması. Bu baxımdan 96 min nəfərlik əhali göstəricisi mühüm irəliləyişdir. Növbəti mərhələnin əsas sınağı isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun özünü təmin edən və iqtisadi baxımdan dayanıqlı regional mərkəzlərə çevrilməsi olacaq. Prezident gələn il minimum əməkhaqqının, pensiyaların və sosial müavinətlərin artırılacağını bildirib. Bu, çıxışın birbaşa əhalinin gündəlik həyatına toxunan əsas mesajlarından biridir. Sosial siyasətin effektivliyini qiymətləndirərkən nominal artımla yanaşı, insanların real alıcılıq qabiliyyətində baş verən dəyişiklik də əsas göstərici olmalıdır. Başqa sözlə, gəlirlərin artımı inflyasiyanın təsirini nə dərəcədə kompensasiya edir? Bu suala daha dəqiq cavab üçün gələcək büdcə göstəricilərinin və sosial ödənişlərin konkret məbləğlərinin açıqlanması əhəmiyyətlidir. Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında səslənən çıxışın əsas üstünlüklərindən biri müxtəlif istiqamətlər — təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, Qarabağın bərpası və sosial siyasət arasında əlaqənin qurulmasıdır. Çıxışın digər mühüm xüsusiyyəti bir sıra hədəflərin konkret rəqəmlərlə ifadə edilməsidir. Bu, siyasi bəyanatları müəyyən ölçüdə praktiki göstəricilərlə əlaqələndirməyə imkan verir. Ümumilikdə, çıxışın əsas xətti Azərbaycanın müharibədən sonrakı mərhələdə qarşısında duran yeni vəzifələri müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Əgər əvvəlki mərhələnin əsas siyasi məqsədi ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası idisə, yeni mərhələnin əsas vəzifələri əldə olunmuş nəticələrin qorunması, iqtisadi dayanıqlığın gücləndirilməsi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun davamlı inkişafı, sosial rifahın yüksəldilməsi və Azərbaycanın dəyişən beynəlxalq sistemdə mövqeyinin qorunmasıdır. Prezidentin “siyasətdə emosiyalara yer yoxdur” fikri də çıxışın ümumi məntiqini ifadə edən əsas tezislərdən biridir. Bu yanaşma siyasi qərarların emosional reaksiyalardan deyil, uzunmüddətli milli maraqlardan və dəyişən reallıqların düzgün qiymətləndirilməsindən irəli gəlməsini nəzərdə tutur.

Bu baxımdan VIII qurultay hesabat və kadr məsələlərinin müzakirə edildiyi siyasi tədbir kimi, Azərbaycanın postmünaqişə dövründə qarşısında duran yeni siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik gündəliyinin təqdim olunduğu platforma kimi də qiymətləndirilə bilər.