İqtisadi,İqtisadiyyat

Azərbaycanın nəqliyyat sisteminin müasir vəziyyətinin kompleks təhlili

I yazı

Giriş

Müasir dövrdə nəqliyyat sistemi ölkənin sosial-iqtisadi inkişafını, ərazi və regional inteqrasiyanı, daxili bazarın aktivliyini və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin səmərəliliyini müəyyən edən əsas infrastruktur sahələrindən biri kimi çıxış edir. Nəqliyyatın inkişaf səviyyəsi, yalnız sərnişin və yüklərin bir məntəqədən digərinə daşınması imkanları ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda nəqliyyat multiplikativ təsirə malik sahə kimi, həm də istehsal, ticarət, xidmət, logistika, turizm və investisiya proseslərinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edən kompleks iqtisadi mexanizmdir. Bu baxımdan nəqliyyat sisteminin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi ölkənin iqtisadi potensialının, tranzit imkanlarının və gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Məlumdur ki, Azərbaycan Respublikası əlverişli coğrafi mövqeyi, Xəzər dənizinə çıxışı və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm nəqliyyat marşrutlarının üzərində yerləşməsi ilə regional nəqliyyat-logistika sistemində xüsusi mövqeyə malikdir. Son illərdə ölkədə avtomobil və dəmir yollarının, dəniz limanlarının, hava limanlarının, logistika mərkəzlərinin və digər nəqliyyat infrastrukturu obyektlərinin inkişafına yönəlmiş genişmiqyaslı dövlət proqram və layihələri həyata keçirilməkdədir. Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Şimal–Cənub və Şərq–Qərb nəqliyyat dəhlizləri, eləcə də Orta Dəhlizin inkişafı, Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində atılan addımlar Azərbaycanın nəqliyyat sisteminin milli əhəmiyyətlə yanaşı, beynəlxalq tranzit funksiyasını da gücləndirmişdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında yeni avtomobil və dəmir yolu xətlərinin yaradılması isə ölkənin nəqliyyat məkanının yenidən formalaşmasına əlavə imkanlar yaradır. Bununla belə, nəqliyyat sisteminin inkişafı yeni imkanlarla yanaşı, bir sıra struktur və institusional problemləri də aktuallaşdırır. Avtomobil nəqliyyatının yük və sərnişin daşımalarında üstün mövqeyi, avtomobilləşmə səviyyəsinin sürətli artması, şəhərlərdə nəqliyyat sıxlığının yüksəlməsi, yol hərəkətinin təhlükəsizliyi, ekoloji yükün artması və nəqliyyat infrastrukturunun artan tələbatla uzlaşdırılması bu problemlərin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Digər tərəfdən, dəmir yolu və dəniz nəqliyyatının tranzit potensialının tam reallaşdırılması, multimodal daşımaların genişləndirilməsi, logistika xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi və nəqliyyat növləri arasında inteqrasiyanın gücləndirilməsi strateji prioritetlər kimi çıxış edir.

Müasir nəqliyyat sistemində rəqabət üstünlüyü artıq yalnız yolun, dəmir yolunun və ya limanın mövcudluğu ilə deyil, həmin infrastrukturun nə dərəcədə səmərəli idarə olunması, rəqəmsal platformalarla inteqrasiyası, logistika zəncirinin çevikliyi və xidmət keyfiyyəti ilə müəyyən edilir. Buna görə də Azərbaycanın nəqliyyat siyasətində fiziki infrastrukturun genişləndirilməsi ilə yanaşı, ağıllı, rəqəmsal, yaşıl və multimodal nəqliyyat modelinin formalaşdırılması da diqqət mərkəzində olmalıdır. Aparılan təhlil və araşdırmanın da əsas məqsədi Azərbaycanın nəqliyyat sisteminin müasir vəziyyətini kompleks şəkildə qiymətləndirmək, 2021–2025-ci illərdə sektorun əsas makroiqtisadi göstəricilərinin, yük və sərnişin daşımalarının, nəqliyyat növləri üzrə gəlirlərin, tranzit daşımalarının və infrastruktur təminatının dinamikasını təhlil etməkdir. Təhlilin yekununda nəqliyyat sisteminin güclü və zəif tərəfləri, mövcud imkanları və potensial təhdidləri SWOT yanaşması əsasında qiymətlən-dirilərək onun daha səmərəli, rəqabətqabiliyyətli və davamlı inkişafına xidmət edən strateji istiqamətlər müəyyən edilir. Bu yanaşma Azərbaycanın nəqliyyat sisteminin, ayrı-ayrı nəqliyyat növlərinin məcmusu kimi deyil, avtomobil yolu–dəmir yolu–liman–hava limanı–logistika mərkəzi–gömrük–rəqəmsal platforma elementlərini birləşdirən vahid nəqliyyat-logistika ekosistemi kimi qiymətləndirilməsinə imkan verir.

Nəqliyyatın ölkə iqtisadiyyatında əlavə dəyər üzrə xüsusi çəkisi də 2021-ci ildəki 6.9%-dən 2025-ci ildə 7.1%-ə yüksəlibdir. 2024-2025-ci illərdə isə 0.1% artım qeydə alınıb.

Bu artım nəqliyyatın sadəcə xidmət sektoru kimi deyil, iqtisadi artımı dəstəkləyən strateji sektor kimi mövqeyinin möhkəmləndiyini göstərir.

Araşdırmalar göstərir ki, nəqliyyat sektorunda çalışanların sayı 2021-ci ildə 147 min nəfər olduğu halda, 2025-ci ildə 185.2 min nəfərə çatmışdır ki, bu da, təxminən 26.0% artım deməkdir.

Bu nəticələrə görə, nəqliyyat sektorunun ölkə üzrə məşğulluqda payı da 8.6%-dən 10.2%-ə yüksəlmişdir. Deməli, nəqliyyat sisteminin inkişafı Azərbaycanda həm ÜDM-in formalaşmasına, həm məşğulluğa, həm də xidmətlər sektorunun genişlənməsinə və ümumilikdə iqtisadi tərəqqiyə təsir göstərir.

Nəqliyyat sektorunda əldə edilən ümumi mənfəətə gəldikdə 2021-2025-ci illərdə 2.2 milyard və ya 44.1% artım əldə edilibdir. Konkret olaraq, 2024-2025-ci illərdə isə 0.4 milyard manat artım təmin edilib.

Baxılan dövrdə ölkə üzrə ümumi mənfəətdə nəqliyyat sektorunun xüsusi çəkisi, 2021-ci ildə 7.8%-dən 2025-ci ildə 8,9%-ə qədər artmışdır. O cümlədən, 2024-2025-ci illərdə də müsbət dinamika saxlanıb və 0.5% artım əldə olub.

2025-ci ildə əldə olunan xalis mənfəətə gəldikdə isə, ölkə üzrə ümumi göstəricidə 7.3%-lik paya malik olan nəqliyyat sektorunda 5.2 milyard manat xalis mənfəət əldə edilib.

Ümumilikdə, nəqliyyat sektorunda xalis mənfəət 2021-2025-ci illərdə 1119 milyon manat və ya 27.6% artsa da, 2024-2025-ci illərdə bu göstərici üzrə 91 milyon manat azalma müşahidə edilib.

Bu müddət ərzində, nəqliyyat sektorunda əsas kapitala qoyulan investisiyalar 2021-ci ildəki 2857 milyon manatdan 2025-ci ildə 4787 milyon manata çatıb ki, bu da 1930 milyon manat və ya 67.6% artım deməkdir. 2024-2025-ci illərdə isə nəqliyyat sektoru üzrə bu göstərici 1076 milyon manat azalıbdır.

2021-2025-ci illərdə əsas kapitala investisiyalarda nəqliyyat sektorunun payı, ümumi ölkə üzrə göstəricinin, 2021-ci ildə 17.0%-ni, 2024-cü ildə 26.5%, 2025-ci ildə isə 22.0%-ni təşkil edibdir. Baxılan dövrdə ən böyük investisiya həcmi 5863 milyon manatla 2024-cü ilə aiddir. Ümumilikdə isə, nəqliyyat sektoruna qoyulan investisiyalar, əvvəlki illə müqayisədə, 2022-ci ildə 1756 milyon manat, 2023-cü ildə 804 milyon manat, 2024-cü ildə 446 milyon manat çox, 2025-ci ildə isə 1076 milyon manat az olmuşdur.

2025-ci ildə nəqliyyat sektorunda 24310 milyon manatlıq əsas fond olmuşdur ki, bu da 2021-ci ilə nisbətən 7049 milyon manat və ya 40.8%, 2024-cü ilə nisbətən isə 564 milyon manat və ya 2.4% çox deməkdir. Əsas fondlar üzrə nəqliyyat sektorunun xüsusi çəkisi, 2021-ci ildə 6.7%, 2024-cü ildə 7.9%, 2025-ci ildə isə 7.8% təşkil edibdir.

2024-2025-ci illər ərzində qoyulan investisiyalarda azalma müşahidə edilsə də, əsas fondlar dinamik olaraq artmışdır. Belə ki, əsas fondlar, əvvəlki ilə nizbətən, 2022-ci ildə 1.6 milyard manat, 2023-cü ildə 2.3 milyard manat, 2024-cü ildə 2.6 milyard manat, 2025-ci ildə isə 0.5 milyard manat artmışdır.

2025-ci il üzrə xarici dövlətlərlə Azərbaycanın iqtisadi əlaqələrində xidmətlərin ümumi həcmi 18.9 mlrd. dollar təşkil etmişdir. Qarşılıqlı xidmətlər dövriyyəsinin 28.6%-i nəqliyyat xidmətləri üzrə aparılan əməliyyatların payına düşür. Ümumi dəyəri 5.3 mlrd. dollar olan nəqliyyat xidmətlərinin 67.9%-i qeyri-rezidentlərin Azərbaycanın nəqliyyat xidmətlərindən istifadəsi ilə əlaqədar olmuşdur. Azərbaycan rezidentlərinin qeyri-rezidentlərə göstərdikləri nəqliyyat xidmətlərinin dəyəri 3.6 mlrd. dollar, qeyri-rezidentlərin Azərbaycan rezidentlərinə göstərdikləri nəqliyyat xidmətlərinin dəyəri isə 1.7 mlrd.dollar təşkil etmişdir. Qeyri-neft-qaz sektoru üzrə nəqliyyat xidmətlərinin ixracı, 2024-cü ilə nisbətən, 2025-ci ildə 29.8% artmış, idxalı isə 7.8% azalmışdır. Bu müsbət dinamika nəqliyyat xidmətləri üzrə profisitin əhəmiyyətli artımını şərtləndirmiş və onun profisiti 2024-cü ildəki 1.3 milyard dollardan 46.2% artaraq 2025-ci ildə 1.9 mlrd.dolara çatmışdır[1].

Beləliklə, 2021–2025-ci illərdə Azərbaycanda nəqliyyat sektorunun makroiqtisadi göstəricilərinin təhlili sektorun ümumilikdə dayanıqlı və müsbət inkişaf dinamikasına malik olduğunu göstərir. Bu dövrdə nəqliyyat sektorunda əlavə dəyərin, məşğulluğun, mənfəətin, əsas fondların və əsas kapitala yönəldilən investisiyaların əhəmiyyətli artımı onun ölkə iqtisadiyyatında rolunun gücləndiyini təsdiq edir. Xüsusilə əlavə dəyərin 42.5%, məşğulluğun 26.0%, ümumi mənfəətin isə 44.1% artması nəqliyyatın iqtisadi artım və məşğulluğun təmin edilməsində mühüm amilə çevrildiyini göstərir. Eyni zamanda, nəqliyyat sektorunun xarici iqtisadi əlaqələrdə rolu da genişlənmiş, 2025-ci ildə nəqliyyat xidmətlərinin ixracında yüksək artım, idxalında azalma səbəbindən 1.9 mlrd. dollar həcmində profisit formalaşmışdır. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq tranzit-logistika imkanlarının və nəqliyyat xidmətlərinin ixrac potensialının gücləndiyini göstərir. Bununla yanaşı, 2025-ci ildə investisiyaların və xalis mənfəətin, əvvəlki illə müqayisədə azalması, sektorun inkişafında müəyyən dalğalanmaların və səmərəlilik problemlərinin olduğunu da ifadə edir.

Ümumilikdə, nəqliyyat sektoru Azərbaycanın ÜDM-in formalaşmasına, məşğulluğun artırılmasına, iqtidsadi və investisiya fəallığına, xarici ticarətə və ölkənin tranzit-logistika mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə verən strateji iqtisadi sahədir. Mövcud müsbət dinamikanın davam etdirilməsi üçün infrastrukturun modernləşdirilməsi, multimodal daşımaların təşviqi, rəqəmsallaşma, logistika xidmətlərinin çevikliyinin və səmərəliliyinin artırılması, eləcə də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərindən istifadənin genişləndirilməsi prioritet istiqamətlər kimi qəbul edilə bilər.

Nəqliyyat sektorunda yükdaşıma sisteminin və yük dövriyyəsinin strukturu

Azərbaycanın yükdaşıma sistemi çoxnövlü xarakter daşısa da, struktur baxımından avtomobil və boru kəməri nəqliyyatının üstünlüyü diqqəti cəlb edir. 2025-ci ildə ölkə üzrə nəqliyyat sektorunda ümumilikdə 243.3 milyon ton yük daşınmışdır ki, bu da ötən illə müqayisədə 1.8 faiz artım deməkdir.

Yüklərin 151.7 milyon tonu və ya 62.4%-i avtomobil nəqliyyatı, 65.3 milyon tonu və ya 26.8%-i boru kəmərləri, 16.8 milyon tonu və ya 6.9%-i dəmir yolu, 9.1 milyon tonu və ya 3.7%-i dəniz, 0.4 milyon tonu və ya 0.2%-i hava nəqliyyatının payına düşüb. 2024-2025-ci illərdə avtomobil nəqliyyatı ilə yük daşımaları 5.7%, dəniz nəqliyyatında 5.4% artıb, dəmir yolu nəqliyyatında 9.4%, hava nəqliyyatında 5.3%, boru kəmərində 3.7% azalma müşahidə edilib. Qeyd edilən rəqəmlər belə nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, daxili yükdaşımalarda avtomobil nəqliyyatı dominant mövqedədir.

Ümumilikdə, 2021–2025-ci illərdə avtomobil nəqliyyatı ilə yükdaşımaların həcmi 112.5 milyon tondan 151.7 milyon tona yüksəlmişdir ki, bu da, orta hesabla, 34.8% artım deməkdir. O cümlədən, yük daşımalarında ikinci yeri boru kəməri nəqliyyatı tutur. 2025-ci ildə boru kəməri nəqliyyatının fəaliyyətinə gəldikdə, magistral neft kəmərləri ilə 36.3 mln. ton neft nəql edilmişdir. Daşınan neftin 74.9 %-i və ya 27.2 mln. tonu Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft ixrac kəməri ilə ötürülmüşdür. Bu müddətdə BTC kəməri ilə nəql edilmiş neftin 84.8 %-ni Azərbaycan, 15.2 %-ni və ya 4.1 mln. tonunu isə Türkmənistan və Qazaxıstan nefti təşkil etmişdir.

Baxılan dövrdə magistral qaz kəmərləri ilə 40235.6 milyon kub-metr qaz nəql edilmişdir ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən 0.3 % azalma deməkdir. Bu müddətdə 23143.9 milyon kub-metr qaz və ya ümumi həcmin 57.5 %-i Bakı-Tbilisi-Ərzurum Cənubi Qafqaz boru kəməri vasitəsilə ötürülmüşdür. Göründüyü kimi, bu nəqliyyat növü hələ də Azərbaycanın yük dövriyyəsinin mühüm hissəsini formalaşdırır. Lakin burada əsas fərq ondan ibarətdir ki, boru kəmərləri yüksək ton-kilometr göstəricisi yaratsa da, onun fəaliyyəti, daşıma obyekti baxımından məhduddur, əsasən enerji resurslarının (neft-qaz) daşınması ilə bağlıdır. Bu səbəbdən Azərbaycanın gələcək nəqliyyat siyasətində karbohidrogen daşımalarından asılı olmayan diversifikasiya edilmiş logistika modeli xüsusilə diqqəti cəlb edir.

Yük daşımalarının həcmi ilə yanaşı, yük dövriyyəsi də nəqliyyat sisteminin real iqtisadi və logistika fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətli göstəricilərdən biridir. 2021–2025-ci illərdə Azərbaycanda ümumi yük dövriyyəsi 78.7 mlrd. ton-km-dən 101.9 mlrd. ton-km-ə qədər artmışdır ki, bu da, təxminən 29.6% artım deməkdir. Təhlillər göstərir ki, nəqliyyat növləri arasında bu göstərici üzrə də ciddi fərqlər mövcuddur:

Ötən ilə nisbətən 4.1% azalma olsa da, 61.3%-lə ən böyük paya boru-kəməri nəqliyyatı malikdir. Avtomobil nəqliyyatında ötən illə müqayisədə yük dövriyyəsi 7.0% artıb və yük dövriyyəsinə görə ikinci yerdə qərarlaşan dəniz nəqliyyatının yüksəlişi, xüsusilə diqqəti cəlb edir. Dəniz nəqliyyatında yük dövriyyəsi 2021-ci ildə 3.1 mlrd. ton-km olduğu halda 2025-ci ildə 15.7 mlrd. ton-km-ə çatmışdır ki, bu da beş il ərzində, təqribən, 5.1 dəfə, yalnız 2024-2025-ci illərdə isə 2.3 dəfə artım deməkdir. Dəniz nəqliyyatı ilə 2025-ci ildə daşınmış yüklərin həcmi, 47.5 %-i neft yükləri olmaqla, ümumilikdə 9089,6 min ton təşkil etmişdir ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən 5.4 % artım deməkdir. Dəniz limanları tərəfindən 12959.5 min ton həcmində yükləmə-boşaltma işləri həyata keçirilmiş və yüklərin 10246.3 min tonunu və ya 79.1%-ni tranzit yüklər təşkil etmişdir. Bütün bunlar Azərbaycanın Xəzər hövzəsində tranzit-logistika mövqeyinin güclənməsi baxımından mühüm siqnaldır.

Onu da qeyd edək ki, baxılan dövrdə, qeyri-dövlət sektoruna məxsus nəqliyyat vasitələri ilə daşınmış yüklərin həcmi 3.2% artmış, yüklərin ümumi həcmində bu sektorun xüsusi çəkisi 80.4% təşkil etmişdir ki, bu da nəqliyyat sektorunda dövlət-özəl tərəfdaşlığının və nəqliyyat sektorunun bazar münasibətlərinə uyğun inkişafının bariz nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Yekun olaraq, təhlillərdən aydın olur ki, 2021–2025-ci illərdə Azərbaycanın yükdaşıma sistemində müsbət artım və struktur dəyişiklikləri müşahidə edilmişdir. 2025-ci ildə ölkə üzrə 243.3 milyon ton yük daşınmasında avtomobil nəqliyyatı 62.4%-lə dominant mövqeyini qoruyur. Boru kəməri nəqliyyatı 26.8%-lə ikinci yerdə qərarlaşsa da, onun əsasən neft-qaz daşımalarından asılılığı yükdaşıma strukturunun diversifikasiyası zərurətini artırır. 2021–2025-ci illərdə ümumi yük dövriyyəsinin 78.7 mlrd. ton-km-dən 101.9 mlrd. ton-km-ə yüksəlməsi nəqliyyat sektorunun fəaliyyətinin genişləndiyini göstərir. Xüsusilə, dəniz nəqliyyatında yük dövriyyəsinin 5 dəfədən çox artması Azərbaycanın Xəzər dənizi üzərindən tranzit-logistika imkanlarının güclənməsi və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində rolunun artması kimi dəyərləndirilə bilər. Qeyri-dövlət sektorunun yükdaşımaların 80,4%-ni təşkil etməsi isə sektorun özəl sahibkarlıq və bazar mexanizmləri əsasında inkişaf etdiyini göstərir.

Beləliklə, Azərbaycanın yükdaşıma sistemində avtomobil nəqliyyatının daxili daşımalar üzrə üstünlüyü, boru kəmərlərinin enerji daşımalarında aparıcı rolu və dəniz nəqliyyatının tranzit potensialının sürətli genişlənməsi əsas tendensiyalar kimi qiymətləndirilə bilər. Gələcəkdə nəqliyyat strukturunun daha da diversifikasiya edilməsi, dəmir yolu və dəniz daşımalarının inkişafı, tranzit yük axınlarının artırılması və multimodal logistika imkanlarının genişləndirilməsi Azərbaycanın regional nəqliyyat-logistika mərkəzi kimi mövqeyinin daha da möhkəmləndirilməsinə təkan verə bilər.

Sərnişin daşınması ilə bağlı müasir vəziyyətin təhlili

Sərnişin daşımalarına dair statistik məlumatlardan (Cədvəl 1) aydın olur ki, 2021-ci ildə nəqliyyat sektorunda ümumilikdə 1.2 mlrd. sərnişin daşındığı halda, 2025-ci ildə bu göstərici 2.mlrd. sərnişinə yüksəlmişdir ki, bu da beşillik dövrdə sərnişin daşımaları həcminin 1.0 mlrd. sərnişin və ya 82,5% artmışdır. Sərnişin daşınmasında artım dinamik olmuş və hər il əvvəlki ilə nisbətən, 2022-ci ildə 406.9 milyon, 2023- cü ildə 302.6 milyon, 2024-cü ildə 164.9 milyon, 2025-ci ildə isə 126.5 milyon sərnişin çox daşınmışdır. Bu dinamika pandemiyadan sonrakı dövrdə sərnişin mobilliyinin əhəmiyyətli dərəcədə bərpa olunduğunu və nəqliyyat xidmətlərinə tələbin artdığını göstərir. Eyni zamanda, müxtəlif nəqliyyat növlərinə nəzər salsaq, aparıcı mövqedə olan avtomobil nəqliyyatı ilə 2021-ci ildə 1.12 mlrd. sərnişin daşındığı halda, 2025-ci ildə bu göstərici 1.97 mlrd. sərnişinə çatmışdır ki, bu da, təxminən, 76.2% artım deməkdir. Metro nəqliyyatında, xüsusilə 2022-ci ildə kəskin artım müşahidə edilmişdir. Sərnişin sayı 2021-ci ildəki 90.2 milyondan 2022-ci ildə 208.7 milyona yüksəlmiş, 2025-ci ildə isə 226.8 mln. sərnişin qeydə alınmışdır. Beləliklə, 2021–2025-ci illərdə metro sərnişinlərinin sayı təxminən 2.5 dəfə artmışdır ki, bu da şəhərdaxili mobilliyin bərpası və metro xidmətlərinə tələbin yüksəlməsi ilə əlaqələndirilə bilər.

Sərnişin daşımaları, min sərnişinlə

	2021	2022	2023	2024	2025
Cəmi	1214153	1621129	1923 677	2088615	2215060
Dəmir yolu	2826	5137	7185	8530	10267
Dəniz	18	21	24	28	26
Hava	1133	2254	2912	4045	4162
Metro	90232	208696	219452	230003	226800
Avtomobil	1 119 944	1 405 021	1 694 104	1 846 009	1 973 805

Baxılan dövrdə dəmir yolu nəqliyyatında da əhəmiyyətli artım baş vermişdir. Nəqliyyatın bu növü ilə daşınan sərnişinlərin sayı 2021-ci ildə 2.83 mln. olduğu halda, 2025-ci ildə 10.27 milyona çatmışdır ki, bu da 3.6 dəfə artım deməkdir. Dəmir yolunun sərnişin daşımalarında artım tempi yüksək olsa da, ümumi sərnişin daşımalarında payı hələ də aşağı olaraq qalır. Hava nəqliyyatında sərnişin sayı 2021-ci ildə 1.11 mln., 2025-ci ildə isə 4.16 mln. olmuşdur. Bu isə beş il ərzində hava nəqliyyatı ilə sərnişin daşımalarının 3.7 dəfə artması deməkdir. Xüsusilə 2023–2024-cü illərdə yüksək artım nəzərəçarpmışdır ki, bu da beynəlxalq və daxili aviasiya əlaqələrinin bərpası və genişlənməsi baxımından müsbət hesab oluna bilər. Sərnişin daşımalarında dəniz nəqliyyatı ən aşağı göstəriciyə malikdir. Sərnişin sayı 2021-ci ildə 18 min, 2024-cü ildə 28 min olmuş, 2025-ci ildə isə 26 minə qədər azalmışdır. Buna görə dəniz nəqliyyatının sərnişin daşımalarında rolu digər nəqliyyat növləri ilə müqayisədə çox məhduddur və bu da, əsasən quru sərhədlərin bağlılığı ilə izah edilə bilər.

Beləliklə, aparılan təhlillər göstərir ki, 2021–2025-ci illərdə sərnişin daşımalarının ümumi həcmi təxminən 82.5% artmışdır. Artımda əsas aparıcı mövqe avtomobil nəqliyyatına məxsus olsa da, dəmir yolu və hava nəqliyyatında daha yüksək templə artım qeydə alınmışdır. Bu isə Azərbaycanın nəqliyyat sistemində sərnişin mobilliyinin bərpası ilə yanaşı, müxtəlif nəqliyyat növlərinin inkişaf göstəricisi kimi dəyərləndirilə bilər.

Konkret olaraq, 2025-ci ildə ümumi 2 215,1 milyon sərnişinin təxminən 89,1%-i avtomobil, 10,2%-i metro, qalan hissəsi isə dəmir yolu, hava və dəniz nəqliyyatının payına düşür. Deməli, sərnişin daşımalarında avtomobil nəqliyyatından yüksək asılılıq hələ də qalmaqdadır. Eyni zamanda, dəmir yolu və hava nəqliyyatının sürətli inkişafı gələcəkdə sərnişin daşımalarının daha şaxələndirilmiş və multimodal strukturunun formalaşmasına imkan yarada bilər.

Konkret olaraq, 2025-ci ilin nəticələrinə baxsaq, yalnız 2025-ci ildə daşıyıcılar tərəfindən 2215.1 milyon sərnişinə xidmət göstərilmişdir. Sərnişinlərin 89.1 %-i avtomobil nəqliyyatı, 10.2 %-i metro, qalan hissəsi isə digər nəqliyyat növləri ilə daşınmışdır. Bu isə o deməkdir ki, sərnişin daşımalarında da avtomobil nəqliyyatı daha böyük paya malikdir və həlledici mövqedədir.

Daşınan sərnişinlərin sayına gəldikdə isə, burada da üstünlük avtomobil nəqliyyatına məxsusdur 2215.1 milyon sərnişinin 1973.8 milyonu avtomobillə, 226.8 milyonu metro ilə, 10.3 milyonu dəmir yolu ilə, 4.2 milyonu hava nəqliyyatı ilə, 25500 nəfəri isə dəniz nəqliyyatı ilə daşınıb. Avtomobil nəqliyyatı ilə daşınan 1973.8 milyon sərnişinin 1879.8 milyon nəfəri və ya 95.2%-i avtobuslarla daşınıb ki, bunun da 42.0%-i və ya 789.9 milyonu fərdi sahibkarların payına düşür.

Diaqram 10. Nəqliyyat növləri üzrə sərnişin daşınması, 2025, milyon sərnişin

Ayrı-ayrı nəqliyyat növləri üzrə təhlillər apardıqda aydın olur ki, 2024-cü ilə nisbətən 2025-ci ildə avtomobil nəqliyyatı ilə sərnişin daşınması 127.8 mln. sərnişin, sərnişin dövriyyəsi 2639.8 mln. sərnişin-km, dəmir yolunda sərnişin daşınması 1.8 mln. sərnişin, sərnişin dövriyyəsi 80.0 mln. sərnişin-km, hava nəqliyyatında daşınan sərnişinlərin sayı 117 min, sərnişin dövriyyəsi 467 milyon sərnişin-km artıb.

Bununla belə, ictimai nəqliyyatın mühüm tərkib hissəsi olan metroda 2025-ci ildə, 2024-cü ilə nisbətən, daşınan sərnişinlərin sayı 3.2 milyon sərnişin, sərnişin dövriyyəsi isə 43.2 mln. sərnişin-km, dəniz nəqliyyatında sərnişinlərin sayı 2.9 min nəfər, sərnişin dövriyyəsi 1.6 mln. sərnişin-km azalıb.

Beləliklə, 2025-ci ildə Azərbaycanda sərnişin daşımalarının strukturu ilə tanışlıqdan aydın olur ki, avtomobil nəqliyyatı açıq üstünlüyə malikdir. İl ərzində 2215.1 milyon sərnişinə xidmət göstərilmişdir ki, onların da 89.1%-i avtomobil nəqliyyatı, 10.2%-i isə metro vasitəsilə daşınmışdır. Avtomobil nəqliyyatında avtobus daşımalarının yüksək paya malik olması ictimai nəqliyyatın inkişafı istiqamətində atılan addımların nəticəsi kimi sərnişin daşımalarında avtomobil nəqliyyatının aparıcı rolunu təsdiq edir. 2025-ci ildə, əvvəlki illə müqayisədə, avtomobil, dəmir yolu və hava nəqliyyatında sərnişin daşımalarının və sərnişin dövriyyəsinin artması sərnişin mobilliyinin və nəqliyyat xidmətlərinə tələbin artdığını göstərir. Digər tərəfdən, metro nəqliyyatında müəyyən azalmaların müşahidə olunması bu nəqliyyat növünün fəaliyyətinin və xidmət keyfiyyətinin davamlı şəkildə təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu ifadə edir. Dəniz nəqliyyatında azalma isə quru sərhədlərin bağlılığı ilə əlaqəlidir.

Ümumilikdə, sərnişin daşımalarının mövcud strukturu Azərbaycanda avtomobil nəqliyyatından yüksək asılılığın davam etdiyini göstərir. Bu baxımdan gələcək nəqliyyat siyasətində ictimai nəqliyyatın, xüsusilə metro və dəmir yolunun inkişaf etdirilməsi, multimodal sərnişin daşımalarının genişləndirilməsi və şəhər mobilliyinin rəqəmsal və dayanıqlı həllər əsasında təkmilləşdirilməsi əsas prioritetlər kimi qəbul edilə bilər.

Mövzular:

nəqliyyat sistemi Azərbaycan nəqliyyatı nəqliyyat infrastrukturu nəqliyyat-logistika regional inteqrasiya tranzit potensialı beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri

🖨 Çap et

17:40 05.10.2026

Oxunuş sayı: 56