Naxçıvan: Azərbaycanın qədim diyarının tarixi və bu günü
Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın ən unikəl bölgələrindən biridir. Ölkənin əsas ərazisindən ayrılmış eksklav kimi yerləşən bu diyar şimal və şərqdə Ermənistan, cənubda İran, qərbdə isə Türkiyə ilə həmsərhəddir. 5502,75 km² ərazisi, təxminən 470 min əhalisi (2025-ci il məlumatlarına görə) və zəngin tarixi ilə Naxçıvan sadəcə coğrafi məkan deyil – o, Azərbaycanın qədimliyinin, mübarizəsinin və inkişafının canlı abidəsidir. Bu yazıda Naxçıvanın hər bir hissəsini – coğrafiyasından tarixinə, rayonlarından iqtisadiyyatına, turizm potensialından mədəni irsinə qədər əhatə edəcəyik.
Naxçıvan relyefi əsasən dağlıqdır. Zəngəzur və Dərələyəz silsilələri şimal və şərqdə təbii sərhəd yaradır, cənubda isə Araz çayı İranla sərhədi təşkil edir. Ən yüksək zirvə Qapıcıq dağıdır (3904 m). İqlim kontinentaldır: qışlar soyuq, yaylar isti və quraqdır. Yağıntı azdır, buna görə də suvarma əkinçiliyi mühüm rol oynayır.
Təbiət abidələri diqqətəlayiqdir:
Batabat gölü (Şahbuz rayonu) – yüksək dağ gölü, istirahət zonası.
İlandağ – əfsanəvi dağ, Nuhun gəmisinin toxunduğu yer kimi bilinir.
Gəmiqaya – qədim petroqlifləri ilə məşhur.
Mineral bulaqlar: Badamlı, Sirab, Vayxır, Darıdağ – Azərbaycanın mineral su ehtiyatlarının böyük hissəsi burada cəmləşib.
Duzdağ – speleoterapiya (duz mağarası müalicəsi) mərkəzi.
Bu təbiət sərvətləri ekoturizm və sağlamlıq turizmi üçün ideal şərait yaradır.
Naxçıvanın tarixi minilliklərlə ölçülür. Əfsanəyə görə, şəhəri Nuh peyğəmbər qurmuşdur. Arxeoloji tapıntılar bürünc dövrünə (e.ə. 1500) aid edilir. Orta əsrlərdə Eldəgizlər dövlətinin paytaxtı olmuş, Əcəmi Naxçıvani kimi böyük memarın vətəni kimi tanınmışdır. Möminə Xatun türbəsi (1186–87), Yusif Küseyir oğlu türbəsi, Qarabağlar memarlıq kompleksi – bu dövrün şah əsərləridir.
XIX əsrdə Rusiya imperiyasının tərkibinə keçmiş, 1918–20-ci illərdə Araz-Türk Cümhuriyyəti kimi müstəqillik cəhdləri olmuşdur. 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar statusunu təsbit etmişdir. 9 fevral 1924-cü ildə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yaradılmış, 1990-cı il 17 noyabrda isə “Sovet Sosialist” sözləri çıxarılaraq Naxçıvan Muxtar Respublikası adlandırılmış və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı qəbul edilmişdir. Bu, müstəqillik yolunda mühüm addım olmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvanda başladığı xilaskarlıq missiyası (1990–93) bütün Azərbaycanın taleyini dəyişmişdir.
Naxçıvan Muxtar Respublikası 7 rayondan və Naxçıvan şəhərindən ibarətdir. 6 şəhər (Naxçıvan, Ordubad, Culfa, Şərur, Şahbuz, Babək), 8–9 qəsəbə və 200-dən çox kənd var.
Naxçıvan şəhəri – paytaxt, əhalisi təxminən 95–100 min. Elm, mədəniyyət və sənaye mərkəzi. Beynəlxalq hava limanı, teatrlar, filarmoniya, muzeylər, Heydər Əliyev adına hərbi lisey burada yerləşir. Möminə Xatun türbəsi, Nuhun qəbri, İmamzadə kompleksi əsas ziyarət yerləridir.
Şərur rayonu – ən böyük əhaliyə malik (təxminən 113 min). Arxeoloji abidələr (Qazma mağarası, Oğlanqala) və kənd təsərrüfatı ilə tanınır.
Babək rayonu – mərkəzi hissədə, Naxçıvana yaxın. Kənd təsərrüfatı və sənaye.
Ordubad rayonu – cənub-şərqdə, ən gözəl təbiət və tarixi abidələrlə zəngin. Ordubad Tarix-Mədəniyyət Qoruğu, meyvə bağları, Gəmiqaya.
Culfa rayonu – Araz çayı boyu, Əlincə qalası (əfsanəvi qala), Xanəgah abidəsi.
Şahbuz rayonu – dağlıq, Batabat gölü, Şahbuz Dövlət Təbiət Qoruğu, ekoturizm.
Kəngərli rayonu – mərkəzi hissədə, Qarabağlar memarlıq kompleksi.
Sədərək rayonu – qərbdə, Türkiyə ilə sərhəd, strateji əhəmiyyətli.
Hər rayon özünəməxsus rəng qatır: dağlar, bağlar, qədim qalalar və müasir infrastruktur bir-birinə qarışır.
Naxçıvan eksklav olmasına baxmayaraq, iqtisadiyyatını diversifikasiya etmişdir. 2025-ci ildə ÜDM 1,709 milyard manat olub (3,8% artım). Sənaye (474 milyon manat, 7,2% artım), kənd təsərrüfatı (meyvə, tərəvəz, üzüm, tütün, pambıq), mineral sular, duz, tikinti materialları əsas sahələrdir. Qida sənay
esi, yüngül sənaye və emal müəssisələri inkişaf edir. Xarici ticarət dövriyyəsi 130 milyon ABŞ dollarına çatıb, ixrac artıb. Əsas kapitala investisiyalar 45% artmışdır.
Muxtar respublika öz büdcəsinin böyük hissəsini özü formalaşdırır, eyni zamanda Azərbaycanın mərkəzi hökumətindən dəstək alır. Turizm, orqanik kənd təsərrüfatı və emal sənayesi prioritet istiqamətlərdir.
Naxçıvan mədəni irslə doludur. 1200-dən çox abidə var (dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətli). Əcəmi Naxçıvani memarlıq məktəbi, Hüseyn Cavidin məqbərəsi, Cəlil Məmmədquluzadənin vətəni – bura ədəbiyyat və sənət diyarıdır. Mətbəx orqanik məhsullarla zəngindir: qutab, dovğa, yerli meyvələr, mineral sular.
Turizm potensialı böyükdür:
Tarixi: Möminə Xatun, Əlincə qalası, Nuhun qəbri, Əshabi-Kəhf.
Təbiət: Batabat, İlandağ, Gəmiqaya, Duzdağ.
Sağlamlıq: mineral sular və speleoterapiya.
Kənd və ekoturizm: bağlar, dağ kəndləri.
Son illərdə otel və infrastruktur artıb, Türkiyə və İrandan turist axını yüksəkdir.
Naxçıvan coğrafi izolyasiyasına baxmayaraq, tarixi, təbiəti, insanları və inkişafı ilə Azərbaycanın ayrılmaz və unikal hissəsidir. Muxtariyyət statusu ona özünüidarə hüququ verir, eyni zamanda ölkənin vahidliyini möhkəmləndirir. Dağların ətəyində, Arazın sahilində bu diyar qədimliklə müasirliyi, sükutla dinamizmi birləşdirir. Naxçıvanı görmək – Azərbaycanın ruhunu hiss etmək deməkdir.
Nigar Xəlilli
12:00 21.09.2026
Oxunuş sayı: 44
