Araşdırma: İtlər insan mesajlarını sözlər olmadan da anlaya bilir
İtlərin insan mesajlarını sözsüz şəkildə anlama qabiliyyəti son illərdə həm nevroelm, həm də davranış elmləri sahəsində geniş şəkildə araşdırılan mövzulardan biridir. Beynəlxalq tədqiqatların nəticələri göstərir ki, itlər insan dilini qrammatik struktur olaraq başa düşmür, lakin insanın davranışlarını, səs tonunu, mimikasını və jestlərini birləşdirərək çox mürəkkəb “niyyət oxuma” mexanizmi formalaşdırır. Bu mexanizm onların insanla birgə yaşama tarixinin minilliklərə söykənməsi ilə bağlıdır və evcilləşmə prosesi nəticəsində daha da inkişaf edib.
Duke Universitetinin Canine Cognition Center tərəfindən aparılan araşdırmalar sübut edib ki, itlər insanın göstərdiyi istiqamət jestlərini çox erkən yaşdan etibarən düzgün şəkildə anlayır. Bu bacarıq hətta bəzi primat növləri ilə müqayisədə daha güclü müşahidə olunur və itlərin insanla ünsiyyətə bioloji olaraq uyğunlaşdığını göstərir. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, itlər yalnız jesti izləmirlər, həm də həmin jestin hansı məqsədlə edildiyini kontekstdən çıxararaq qiymətləndirirlər.
Eötvös Loránd Universitetində aparılan və “Science” jurnalında dərc edilən fMRI əsaslı tədqiqatlar göstərir ki, itlərin beyni insan səsini emal edərkən söz və intonasiyanı ayrı-ayrılıqda analiz edir. Bu araşdırmalara əsasən, itlərdə mükafat sistemi xüsusilə emosional tonla uyğun gələn səs siqnallarına daha güclü reaksiya verir. Yəni insanın nə dediyi qədər, onu hansı emosional tonla dediyi də it üçün həlledici rol oynayır. Bu da onların emosional kommunikasiya qabiliyyətinin yüksək olduğunu göstərir.
Max Planck İnstitutunun tədqiqatları isə itlərin insan davranışını tək bir siqnala görə yox, kompleks şəkildə- bədən dili, baxış istiqaməti, səs tonu və situativ kontekstin birlikdə təhlili əsasında dəyərləndirdiyini ortaya qoyur. Bu, onların qərarvermə prosesinin sadə refleks deyil, çoxkanallı idrak mexanizmi olduğunu göstərir.
“Animal Cognition” jurnalında yayımlanan son araşdırmalar göstərir ki, hətta 2–3 aylıq bala itlər belə insan jestlərini düzgün interpretasiya edə bilir. Bu fakt onların sosial ünsiyyət bacarığının yalnız öyrədilmə ilə deyil, eyni zamanda anadangəlmə meyillərlə də əlaqəli olduğunu təsdiqləyir. İtlərin insanla bu qədər yüksək səviyyədə uyğunlaşması, onların evcilləşmə prosesində seçilmiş sosial davranış xüsusiyyətlərinin nəticəsi kimi izah edilir.
Ümumilikdə elmi nəticələr göstərir ki, itlər insan dilini söz səviyyəsində başa düşməsə də, emosional və situativ siqnalların kompleks analizini apararaq insanın niyyətini dəqiq şəkildə qavraya bilirlər. Bu səbəbdən insan–it münasibəti sadəcə sahib–heyvan əlaqəsi deyil, eyni zamanda qarşılıqlı sosial kommunikasiya sistemidir.
Şəxsi təcrübəmə əsaslanaraq isə deyə bilərəm ki, itlər bəzi sözləri çox yaxşı başa düşür. Məsələn, ev heyvanım “yemək”, “gəzmək”, “olmaz”, “nə eləyirsən sən” kimi sözləri çox aydın şəkildə tanıyır və onlara dərhal reaksiya verir. “Nə eləyirsən sən” deyəndə artıq hərəkətini dayandırıb qaçır və gizlənir, sanki həmin ifadənin mənasını tam anlayır. “Gəzmək” sözünü eşidəndə isə dərhal tasmasını axtarmağa başlayır, onu ağzı ilə gətirib qarşıma qoyur. “Yemək” deyəndə isə yemək qabının olduğu tərəfə gedir və gözləməyə başlayır. Bu davranışlar göstərir ki, itlər yalnız emosional siqnalları deyil, gündəlik həyatda təkrarlanan bəzi sözləri də konkret situasiyalarla əlaqələndirərək çox yaxşı yadda saxlayırlar.
Fatimə Məmmədova
03:52 11.06.2026
Oxunuş sayı: 45
